Mostrando entradas con la etiqueta aragonés. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta aragonés. Mostrar todas las entradas

martes, 9 de junio de 2026

D'as ferias ent'a presentación. Sigue lo viache de "Mas que catorce"

Si lo que hese quiesto en a vida mía fuese nadar entre billez no m’hese adedicau a l’activismo lingüistico y cultural, ni a fer un programa en aragonés en una radio libre ni, tot y que lucrativo en teoría, a escribir y publicar las mías barucas en forma de novelas y relatos. Asinas que las ferias d’o libro, y en cheneral tot evento literario, no los vivo con ixa angunia d’atras personas autoras que sí que lo tienen —u miran de tener— como medio de vida y me faría goyo durasen mesmo mas.

Istos días que he visitau las ferias d’o libro de Zaragoza y Uesca han estau una oportunidat pa presentar lo mío nuevo libro «Mas que catorce» y toda la resta d’a mía obra. Pero sobre tot han estau chornadas de intercambio d’ideyas, experiencias, consellos, opinions, chanadas y alparceos. Me’n salgo, d’o vulturno d’ista semana larga, con una parrafiquera de capazos literarios. Buens charrazos que m’he fotiu con a chent que me leyez y que hez veniu a vesitar-me. Firmes tamién con as companyeras y companyers de paradeta, de Gara, de l’AAEE, d’Imperium y d’o stand de firmas d’a Feria de Uesca. Sin ixuplidar los que m'he pretau a l'atro canto, como lector d'una patacada de propuestas que miraré de leyer-me antes con antes.

Siento que la Feria ye bella mena de campus informal an que s’aprende a saber-lo y se conoixen nuevas envistas sobre lo mundo literario y que ixo ye lo mas important d’istos eventos.

Con ixa empenta contino lo viache de «Mas que catorce». Podez ascuitar la entrevista sobre lo libro que me fació Ana Segura en La torre de Babel de Aragón Radio si querez saber-ne una mica mas. Pero sobre tot lo que podez fer ye venir-tos-ne iste 24 de chunio ta La Montonera. Astí charraremos d’o libro y tendrez la oportunidat de vesitar ista librería tan repincha en o preto d’as fiestas d’o Gancho. Tos i aspero en candeletas.

jueves, 21 de mayo de 2026

Mas que catorce, relatos pa ixamplar un universo varrenau

Diz que yayo carranyaba a los míos chirmans porque daban muito mal y no deixaban nunca de charrar. «Tos habrían de meter una radio, pa que i parlasez tot lo que tos calga y tos ne fartez». Cuasi no lo conoixié. Morió cuan yo yera bien chicorrón y tasament feba garras. La sangre no ye augua y soi igual de charrín como los míos chirmans. Cualcún diría que mesmo mas. Asinas que si yayo m’hese arribau a conoixer —y hese parlau aragonés— regular que m’hese dito ixo de «charras mas que catorce».

Tot y no haber-lo conoixiu debié de prener-me en serio ixo de trobar bel puesto a on que vulcar toda la mía estrolicadera. Asinas naixió Tierra de barrenaus, lo blog que escribo dende fa dos decadas, y mas tarde la suya versión en programa de radio. A la fin estié yo qui cumplió lo deseyo suyo, pero ixo no fació que se m’acotolase la parola.

Y entremistanto, en una evolución lochica d’a charrameca sin fin, empecipié con a narrativa por lo puesto mas común: lo relato. Lo blog vido naixer ixas primeras historias de formato bien comodo pa escritor y lectoras. Mas encara pa la chent que ye aprendendo aragonés y que talment se le faiga cara enta alto una novela larga.

«Mas que catorce», lo mío nuevo libro publicau con Gara d’edizions en a suya colección Arto, ye una replega de quince relatos escritos en os zaguers ueito anyos, toz ineditos. Quince nuevas historias con os toques d’humor y fantesía que cualsequier que m’haiga leyiu una miqueta conoixe y desfruta (aspero). I trobarez periodistas frustraus, vacacions varrenadas, cataticos espacials, miraglos, ladronas, gatolins, aeropatins, ciclismo u pitonisas entre atras muitas cosas.

Seguindo con l’esprito d’o blog y de tot lo que foi, miro d’ixamplar l’universo creativo en aragonés enta puestos no guaire exploraus, d’escribir lo que me faría goyo de leyer en ista luenga que creigo que precisa mas variedat de tematicas, envistas y voces.

Lo libro se publica con Gara d’edizions y s’ha encertau que comparto ciclo promocional con Sergio Mur y Felix Rivas, asinas que tendré una companyía de luxo en as paradetas, an que tos seré asperando pa pillar un buen capazo literario.

Podrez trobar «Mas que catorce» dende lo sabado 30 de mayo en a Feria d’o Libro de Zaragoza, en a paradeta de Gara d’edizions. Ixe día, antimás, seré firmando eixemplars de maitins y de tardes. T'a Feria d'o Libro de Uesca, i viacharé lo chueves 4 de tardes, pa fer-ne la presentación a las 19:30. Y si quierez que vaiga t’o vuestro lugar u barrio, escribiz-me y lo charramos.

viernes, 16 de mayo de 2025

Diz que l'aragonés no interesa. (Editorial TdB11x17)

Diz que l’aragonés no interesa, que ye una luenga muerta que dengún ya no quier charrar-lo. Pero arriba lo Día d’o libro y montamos una paradeta, en lo cabo d’a feria, allá una miqueta amagaus, y te fotes tot lo día charrín-charrand con una patacada de personas que visitan, alparceyan, mercan y s’informan de tot lo que i hai sobre la mesa, d’os cursos y las actividaz, de manuals y de narrativa. Dica quedar-te, literalment, sin poder charrar mas.

Diz que l’aragonés no interesa, que lo proceso de recuperación, redignificación, normalización y difusión, ye un fracaso. Y tiens días que cuasi te lo creyes, que te trobas a pocas de reblar y deixar de dar ferrete y adedicar-te, como tanta chent, a consumir cultura de masas y abonar-te a todas las plataformas. Pero alavez arriba en ixa paradeta una zagala que diz que ha creixiu leyendo y ascuitando los cuentos de Prou, prou luen y le’n recomienda a una mai que yera dudando si mercar-lo, y te revilcan las ganas de tirar entabant con tot, porque ista luita vale la pena.

Diz que l’aragonés no interesa, que nomás lo consumimos cuatre frikis, que somos colleta. Pero por la paradeta, los conoixius son anecdoticos y lo común ye chent que nunca no has visto en l’activismo, que la base ye muito mas ampla que no nos podríanos pensar. Y cuan mesmo en una trail, en calentando antes d’empecipiar a tirar mont entalto, mont entabaixo, se t’acerca un zagal, que no conoixes de res, a preguntar-te si yes Varrenau y felicitar-te por lo programa, y dudas de si fer la pausa y te creyes mas que no nunca ixo de que “Emitir nos fará vencer”.

Prou que l’aragonés interesa. Prou que la chent valuramos la cultura y lo patrimonio cuan nos lo amuestran. ¡Si lo valuramos mesmo cuan nos lo amagan! Las aragonesas y los aragoneses somos respondendo, somos guardando la luenga a pur de voluntat y contra tot lo proceso d’uniformización cultural. Agora nomás falta que las adminsitracions, las que se suposa encargadas de fer que los nuestros dreitos individuals y colectivos, tamién los lingüisticos, puedan exercer-se, las administracions que se suposa que represientan a un pueblo preocupau por mantener viva la suya luenga, responda a lo que se le exiche.

martes, 6 de mayo de 2025

Cuervos y mas. Tierra de barrenaus 11x17

Ha pasau lo Día d’o libro, y d’Aragón, y tornamos d’a paradeta de Nogara con una inchección d’aragonesina, prestas pa seguir treballando firme por la nuestra luenga. Dimpués de tot un día charrando aragonés con los capazos que nos pretemos con toda la chent que pasez por la Plaza, acabemos cansas de tot, y cuasi sin voz, pero bien contentas.

Por astí alto, sobre los nuestros tozuels, a fe que volaba bella gralleta, una d’as aus d’a familia d’os cuervos que nos ne charra Tamara en iste programa a on que traye, por zaguer vegada la suya fayena d’educadora medioambiental. Aprenderez a distinguir los cuatre corvidos mas comuns, dos de ciudaz y dos de meyo rural, la suya importancia pa los ecosistemas y a-saber-las curiosidaz mas.

En la parte d’as cronicas, resenyamos ixe rebonico Día d’o libro y la charrada sobre lo chiflo y salterio que se fació en Ordio Minero adintro d’o ciclo “Charradicas”. L’actividat literaria contina cara las Ferias d’o Libro de Zaragoza y Uesca, a on que tendré presencia, que ya iré avisando, pero antes seré en la d’Andorra lo cabo de semana d’o 16 de mayo y en Fablans, en lo Centro Comercial Caracol de Zaragoza, a on que presentaré Parola de diaplerona iste viernes 9 de mayo.

La banda sonora d’iste programa traye un poquet de Delafé y las flores azules, que podiemos disfrutar-ne en La casa del loco, en un concierto que nos sorprendió de tot y a on que nos lo pasemos de bitibomba. Amás, ubrimos lo calaixo d’a muerte con un tema de Silvia Pérez Cruz, proposau por Félix y despedimos lo programa con una canción de Boikot, anunciando de qué irá lo siguient TdBradio, que será monotematico.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #190

 

lunes, 24 de marzo de 2025

Chornadas d'as luengas d'Aragón 2025. Tierra de barrenaus 11x14

Iste ye un programa prou especial y, pa saber por qué, habrás d’ascuitar-lo. Empecipiamos con una editorial a on que anunciamos una gran novedat pa lo que queda de temporada. No te lo pierdas. 

Lo programa fa diez anyos en istos días. Lo dos d’abril, pa estar exactos. Y, entre atras cosas, lo celebramos con una charradica en Ordio Minero lo martes 25 a las 19:00 a on que podremos charrar d’a devantdita novedat, d’os 10 anyos de programa, d’os cuasi vinte de blog y d’o que tos pete.

Pero la medolla d’iste nuevo capitol ye en las Chornadas d’as luengas d’Aragón que torna a organizar l’Asociación Cultural Nogara. En ista, la 31 edición, arriban con una programación variada, completa y suposando de nuevas una sobrebuena oportunidat pa socializar en aragonés. No tos perdaz todas las actividaz que se farán.

Aspero, en istos días tan especials, que nos trobemos y podamos celebrar chuntas ista decada d’emisions.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #187

 

martes, 11 de marzo de 2025

O Dichital y capezutos en luita. Tierra de barrenaus 11x13

Amanau a los diez anyos de comunicación radiofonica en aragonés, de cabo ta cuan he sentiu una sensación de soledat en tener poqueta chent arredol que faiga lo mesmo. Por ixo, cada vegada que naixe una nueva iniciativa que mira de trencar ixa comunicación y d’ixamplar las canals en aragonés, me foi bien contento de caminar mas acompanyau. En lo programa nuevo entrevistamos a Lorien, un d’os miembros de O dichital, un nuevo medio en aragonés d’información cheneralista que naixió fa bel mes.

Tanimientres, la mía ciudat pateixe una alcaldesa encerrinada en acotolar cualsequier forma de cultura y borina popular. Entre que regala la ciudat a franquicias y eventos absurdos, l’autochestión y la iniciativa ciudadana no se troba que entrepuces, pinyoras u prohibicions. La zaguer, la tasa que se miró de cobrar a una comparsa de capezutos, ha provocau las criticas de toda una ciudat que creixió con ixos monyacos encorrendo-los. Sisquiá faiga honra pa empecipiar a debatir sobre l’uso publico d’as carreras.

Y, como de cutio, buena mosica y convocatorias arrienda con una patacada de conciertos por debant. Ixo, entre que nos enfilamos t’o deceno aniversario de Tierra de barrenaus radio que se fará en iste mes d’abril. ¡Nos ascuitamos!

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #186

 

martes, 28 de enero de 2025

Mallacán y El bigote de Aznar. Tierra de barrenaus 11x10

Nos ha quedau un programa bien mosical y ye que en Aragón tenemos muitismo calitre y una tradición artistica a saber qué ampla que fa buens fruitos. 

Empecipiamos, manimenos, por una banda que no vive en Aragón. Dende Madrit nos visita Raúl, cantaire de “El bigote de Aznar”, colla punk que fa servir l’aragonés en beluna d’as suyas composicions. Con el parlamos de luenga, de memoria historica, de mosica y de mas cosicas. Entre ellas, d’o concierto de Mallacán, lo motivo que le fació venir ta Zaragoza.

Ixe concierto centra la segunda parte d’o programa. Analisamos muitas d’as cosas que pasoron en una chornada de recosiro y de recarga de pilas aragonesistas. Lo que se i vivió tamién ye lo tema d’a editorial, que publicaremos en uns días.

Antes de rematar lo programa femos un repaso d’a patacada de conciertos que i hai en iste hibierno zaragozano. Muitas y buenas bandas que visitan la ciudat pa presentar las suyas propuestas mosicals. ¡A emplir las salas!

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #183

martes, 7 de enero de 2025

Los mesías de l'aragonés (Editorial TdB 11x08)

Los cristians dicen que fa 2024 anyos lo suyo mesias se fació carne en la Tierra pa morir 33 anyos dimpués deixando la suya parola y eixemplo de vida como herencio. L’Islam lo considera nomás (y no menos) que unatro profeta. Los chodigos continan aguardando la suya era mesianica. Y a la resta d’as chococientas relichions organizadas, les tiene igual la suya figura. Agora, pa aviento, se celebra ixe naiximiento, porque s’encertaba con unas fiestas paganas que conveniba fer-ne rebranding.

Los Monty Pyhton facioron una mofla d’a vida de Chesús en la suya conoixida Life of Brian. Los paralelismos d’ixa cinta con Fablilandia en son cuantos. Podríanos charrar d’a división entre los d’o Frent Popular de Chudea y lo Fren d’o Pueblo de Chudea (disidents). U d’a escena a on que lo soldau romano corriche, estirando d’a orella, la pintada de Brian a on que fa fuera de Palestina a l’ocupant romano. Prebaz a traducir-lo a l’aragonés en Twitter y disfrutaz d’os comentarios, si ye que cualcún contina en ixe ret. Pero hue toca parlar d’o fenomeno que amuestra ixa cinta: la proliferación d’os mesías. Concretament, d’os mesías de l’aragonés.

Se’n vien batalleta de yayo.

Cada bels anyos, igual como los cometas, amaneixe en Fablilandia un mesías de l’aragonés. Una persona, por un regular hombre, que ha descubierto la clau pa salvar, en un tres y no res, a la nuestra luenga. Entra como un torrullo, atarrantau, arramplando con tot. Entona un “Aiva d’ahi, que no sabez” y empecipia a explicar lo suyo evanchelio. “Lo que cal fer ye”, ixe empecipio de frase que tantas y tantas vegadas hemos sentiu decir. Arriba lo listau: isto, ixo, aquello y l’atro.

Habe anyos prebaba de fer-les venir a plego. 
 
-Isto s’ha prebau, ixo se ye fendo ya con nulo resultau, aquello no funciona y l’atro ye de mal fer en iste momento porque tal y cual. 
-Ni puta ideya, ixo ye porque no sabez -s’encerrina lo mesías. Y contina dando ferrete. Bella vegada mesmo arrocla a un chiquet rolde de seguidors que ixemenan, con mas u menos deleria, la suya parola a pur de retuits y matracas. Como buens minions, a sobén son mesmo mas furos en la suya desfensa d’o programa de salvación que no lo propio mesías.

La mayoría de fablilandia, manimenos, los ignora. D’una man, porque ya i somos feitos, a los mesías, y nos conoixemos punto por agulla la suya retolica. D’atra man, porque Fablilandia ye asinas, d’orella curta, que nomás ascuita lo que tien a tocar. Yo lo primero, cuasi por una cuestión de salut mental. Ixo, a los mesías, que convencius son d’a suya verdat, les carranya muito. No entienden que la resta no comprendamos la suya chenialidat. Y continan limpio repetir que “lo que cal fer ye…”.

A la fin, como tot, s’acaba. Uns s’integran en Fablilandia como un habitant mas d’iste raro ecosistema. Mesmo se une a belún d’os bandos. Atros dispareixen de tot y lo que pareixeba la suya pasión vital pasa a importar-les prou poco u mesmo la refusan.

Los mesías siempre dicen haber dau con la clau, siempre proposan solucions facils, caboliosas, que creyen que dengún no i ha pensau antes. Los mesías son doctrinarios y, si no les sigues, yes parte de l’enemigo. Los mesías son cansos y cerrins, pero acaban cansando-se y, como toda pasa, un día se’n van y deixan de dar mal.

No i hai solucions facils, no i hai formulas machicas, no nos fa falta garra mesías. Cal treballo, organización, militancia, convicción. Cal charrar por cada día, crear en aragonés, asociar-se, refirmar iniciativas, difundir-las, compartir-la, levar la luenga ta toz los puestos que podamos.

Isto, por cierto, ye aplicable a muitos atros movimientos socials. No tos pensez que lo de l’aragonés ye tan diferent.

En Tierra de barrenaus no aguardamos l’arribada de garra mesías, ni en iste ni en dengún atro aspecto d’a vida. Lo nuestro ateísmo, en ixe sentiu, ye total y trasversal. Cuan i arribe, y no creigo que quede guaire pa que n’amaneixca, lo siguient mesías, replegaremos toda la paciencia que tiengamos y aguantaremos cansas la plevida d’arrogancia dica que escampe. Tanimientres, a fochar.

martes, 31 de diciembre de 2024

A cascar-la 2024. Tierra de barrenaus 11x08

Rematamos l’anyo y m’he resistiu a fer resumen de 2024 u deseyos pa lo 25. Pa enmarcar la calendata, ixo sí, tos comparto una editorial sobre los mesías. Concretament, sobre los mesías de l’aragonés, que de cabo ta cuan, n’amaneixe cualcún pa trayer la verdat a lo pueblo fablilandés. Ya sabez que en ista temporada goso compartir las editorials de TdB tamién en texto bel día dimpués d’emitir-se en la radio.

En Pase de prensa damos treslau d’os zaguers zancochos culturals d’o concello de Zaragoza y lo gubierno d’Aragón, charrando d’o campo de tiro de barra que han sacau d’a ciudat y d’as limitacions horarias d’a Biblioteca d’Aragón, todas dos decisions que han teniu la suya respuesta ciudadana. Femos cronica d’a cena d’hibierno de Nogara y tos proposamos cuantos buenos plans mosicals y boriners pa istos primers días de 2025.

En la parte mosical conoixemos, d’a voz d’un d’os suyos components, lo nuevo single de Poble Nostrum, que empecipiaran a mover por lo país lo suyo nuevo EP. En la calaixera, repetimos calaixo d’a temporada pasada: la canción - relato. Y por si yera poca narrativa, completa lo programa un relato locutau. 

Que rematez bien iste 2024 y entrez con ganas a-saber-las de charrar aragonés en lo 2025.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #181

 

viernes, 13 de diciembre de 2024

Carta a lo corrector compulsivo

Quiesto corrector compulsivo:

Ya veyes que te foi ronyar dende la primer parola, ixe “quiesto” que no t’adubes a correchir y cambiar por un correctismo “queriu” porque participio y no sé que costodias.

Hue t’escribo con tot lo carinyo d’o mundo, porque ye una obra de misericordia aduyar a qui l’amenista, tot y que “amenistar” tamién ye un d’ixos verbos que refusas de raso.

Sé, corrector compulsivo, que no me’n has demandau, d’aduya, pero tampoco yo, ni dengún que conoixca, ha demandau la tuya opinión sobre lo que charramos u cómo lo femos, y nunca no t’has privau de dar-la. Exerces de profesor, de mayestro, mesmo de prebatina d’academico, sin que i haiga pizarra ni clarión ni sisquiá un meet, moodle u cualsequier indicio de que se siga fendo una clase. La tuya aula son los rez socials, y l’alumnau tuyo, la población de Fablilandia que s’encerrina en no seguir las tuyas indicacions.

Talment, corrector compulsivo, piensas que no m’he enterau d’as tuyas licions, d’as tuyas estrolicaderas, que repites terne que terne, en toz los cabos, sobre las mesmas cincuanta parolas dende habe que me sé yo d’anyos. Be d’estar que te piensas que nunca no me las heba leyidas y que por ixo no adoptaba las tuyas solucions, pero siento decir-te que t’entivocas, que como tu n’i hai un ciento, y bella vegada, clama-me varrenau, foi caso a atros que tienen una opinión diferent a la tuya.

No lo foi, quiesto y queriu corrector compulsivo, porque te tienga quimera. Ni porque no goses aportar ni un dato u garra referencia. Sé que creyes que habría d’obedeixer la tuya divina autoridat, atorgada por la man d’o mesmo esprito de Saroïhandy pero t’has trobau con un ateu, un Santo Tomás, que si no foriga en las nafras de Chesucristo no se creye la suya resurrección tot y tener-lo bien present.

No sé si has pensau, corrector compulsivo, en cambiar d’estratechia pa la tuya cruzada contra malos usos, localismos y inventos y publicar un libro con las tuyas barucas. Uno a on que puedas amostrar toz los tuyos conoiximientos pa que la resta de saputos d’o país puedan aprender d’o tuyo saber. U mesmo, si tienen ixa desfachatez, contraargumentar-te. Podrías tamién fer bel curso pa que la chent aprenda lo perfecto aragonés sin mica contaminación, taca u vereno d’ixe que tantismo mal fa. Astí, en una clase, en un aula, en un contexto educativo a on que i hai una relación implicita y mutuament reconoixida entre una persona que ensenya y atra u atras que aprenden, ye a on que no i hai garra problema pa que corrichas. Astí ye, de feito, lo solo puesto a on que has de fer-lo.

Por agora, lo tuyo gran logro, corrector compulsivo, ye que los correchius y correchidas, deixen de fer servir ixe fierizo aragonés y se pasen a lo castellano, a on que se sienten seguros de tot. Tendrán tamién, en la luenga cervantina, qui les carranye por apartar-se d’a norma, pero se la bufará como habría de fer-lo cuan s’expresan en aragonés.

Cuento que t’importará igual que ixos infiels abandonen los suyos esfuerzos y s’adediquen a lo macramé, los dardos u la ornitolochía en cuenta de a mantener con vida ista luenga nuestra. Nomás cuentan los buens fablants y ixos son los que tu digas. Bels pocos privilechiaus que tienen la tuya favor y que fan parte d’ixa cifra d’autenticos que por cada dia ye mas y mas chicota. Si consigues los tuyos obchetivos, talment la luenga muera y d’aquí a poco no se sienta en garra cabo, pero quedarán unas grabacions pistonudas que se podrán amostrar en bel museu. Astí se podrán corroborar todas las tuyas teorías. U no, pero ya tendrá igual.

Ya sabrás, corrector compulsivo, que por un regular foi servir lo femenino chenerico. Sí, soi un d’ixos que le da por innovar, por buscar solucions que belún clasifica d’agramaticals, acientificas, postmodernas u, faltando una miqueta mas, de “planchabragas”. Manimenos a tu te charro en masculino porque, si n’i hai, de correctoras compulsivas, tiengo la suerte, la desgracia u la simpla circumstancia, de no conoixer-las. En tot caso, los mastos en soz mayoría, y barrunto que cualcosa tendrá a veyer con ixo d’o patriarcau.

Me dirás talment, compulsivo corrector, que no tiengo ni estudios ni titols ni papelamenta que confirme los mios conoiximientos y asinas ye. A sobén, tu tampoco, pero no cuestiono la tuya opinión por ixo. Que Lambán siga doctor en historia ye buena muestra d’a valor que pueden tener seguntes qué formacions. Tener estudios ye bueno, prou que sí, y un feito a tener en cuenta, pero garantía de res. Yo mesmo tiengo un titol d’Incheniería y creye-me si te digo que no quiers que firme garra prochecto.

No te prengas isto como una corrección a tu correccionismo. Ni como una incorrección por la mía parte. Fa tiempo que me facié a ignorar ixa mormor tuya perén, ixe rudio de fundo que siempre acompanya a qui aprendemos aragonés. Fa tiempo que me formé lo mío propio criterio y trobé las mías fuents referencials, de libros y de personas. Me fan pena ixos que encara son en la fase anterior, en ixa a on que te fan caso solo por si un caso, acollonaus porque se les pueda eslampar bella parola que te faiga dedicar-les un d’os tuyos sermons. Yo tamién i estié, y patié por aluenyar-me d’a Verdat con V (u B, seguntes de qué tribu sigas) mayuscula (u mayuscla, seguntes de que tribu sigas).

En aquellas envueltas, cuan encara m’importaba la tuya opinión, te leyié. Las cosas que publicabas antes mas y las d’alavez. Y a soben me trobaba contradiccions. U que, de mas chovenón, febas servir parolas vedadas, prohibidas y mesmo baneadas. Me foi contento de que entiendas que se puet cambiar d’opinión cuan los argumentos son contundents y aspero que me permitas entivocar-me igual como t’entivoqués tu. ¿Imachinas que trobases un Delorean pa poder viachar ent’o pasau y correchir-te a tu mesmo? A fe que lo tuyo yo d’o pasau reconoixería de camín la chenialidat d’o tuyo yo de 2024 y asumiría lo discurso suyo sin decir ni oste ni moste. Dica que tiengas ixa time machine, si no t’importa, me preneré lo mío tiempo pa recorrer ixe camín que faciés. No te’n faigas, da-me marguin, keep calm and charra fabla. Bel día, puet estar que veiga la luz. Ya t’adedicaré un post, si quiers.

No quiero fer-me canso, corrector compulsivo. Ya querría expresar-me de maneras mas curtetas, mas modernas, que i cullisen en un tuit, que me aplaudisen con un Vaya zasca. Yo soi d’escribir parrafadas, que lo d’o tiktok, lo podcast, los videos y tot ixo, lo foi por explorar atros formas de comunicación, pero que como un buen y largo articlo, no i hai cosa. Remato ya, que tendrás cosas a fer y chent a la que correchir. Siento si t’he feito malfurriar lo tiempo ascuitando a iste muggle de l’aragonés que no fa que emporquiar lo buen nombre d’iste idioma que se resiste a morir.

Que te vaiga bueno, que te vaiga bien, que te vaiga. 

Besichons

(Iste texto se locutó en lo programa 11x06 de Tierra de barrenaus radio)

miércoles, 4 de diciembre de 2024

Aviento ye lo pior mes. Tierra de barrenaus 11x06

Unatra vegada arriba lo nadal, la chent rebuteixe felicidat… deciba lo clasico de S.A. Y yo, que soi un grinch y que en que s’acerca aviento no deixo d’ascuitar-la, empecipio lo programa con una editorial en contra d’iste mes que tanta pampurria me fa y, de man de Tamara, que no ye d’alcuerdo con lo ferrete que tos doi, tos proposamos de fer-nos arribar iniciativas que se sigan fendo en contra d’istas “fiestas”.

Charrando de ronyazas, damos treslau d’una carta que hemos recibiu en la radio, que cualcún le ha escrito a un tal “corrector compulsivo”. Si estudeas aragonés, ye probable que haigas conoixiu bel caso d’o que se i parla.

En l’apartau mosical, antiparte d’una canción anti-nadal, conoixeremos a Craba Roya, una banda que fa metalcore en aragonés, y charraremos d’o concierto por lo País Valenciano que se fació en istos días en la sala de Las Armas, con las actuacions de Mallacán, Niños del Brasil, Tako y Sho Hai.

Sin deixar guaire Valencia, en la sección de Pase de prensa, debatimos sobre lo chuicio que ganó un treballador de Mercadona a la suya interpresa que lo fació fuera por minchar-se una croqueta que s’iba a aventar. 

Aguardamos los vuestros mensaches antinadalencos!

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #179

 

miércoles, 6 de noviembre de 2024

La oficialidat, como poco. (Editorial de TdBradio 11x04)

La lechislación sobre l’aragonés ha iu fendo culebretas por cada modificación estatutaria, por cada prochecto y lei de luengas y por cada lechislatura. Cambiando de vez que lo feban los nuestros politicos, pero no con lo ritmo que lo feba la sociedat.

Entre los primers, en lo que encara me resisto a clamar clase politica, la defensa de l’aragonés ha iu achiquindo-se en cheneral. Los pocos que en PSOE y PP gosaban tratar las nuestras luengas como patrimonio por cada día tienen menos voz, fruito d’o ultraespanyolismo pepero y d’o chiro lambanista que cambió de tot la uellada mas ubierta y aragonesista que teneba lo marcelinismo. Lo PAR, que habe a-saber-los anyos sí que apostaba por l’aragonés -no pas por lo catalán, fueras de bel alcalde u conceller d’a zona- se fa agora de tot indistinguible d’os nazis verdoz. La chuntica, tot y que por los suyos propios y sectarios intereses, ye lo solo partiu que apuesta de firme por prener l’aragonés y lo catalán como una cuestión important adintro d’o suyo discurso cuanto a cultura, identidat y patrimonio. Y entre IU y Podemos i hai sensibilidat y receptividat a los colectivos y activistas d’a luenga. Libres, antimás, d’o debantdito sectarismo. Manimenos, ni ye entre las suyas prioridaz ni tienen prou representación agora mesmo como pa poder fer ceprén enta cambiar las politicas nacionals.

En contra d’ixas culebretas, la sociedat aragonesa sí que ha seguiu un camín mas dreito. I hai muito mas interés y sensibilidat por las nuestras luengas agora que no fa diez, vinte u trenta anyos. Ya ye raro que bi haiga chent que nian sepa que existen, como pasaba cuan yera chovenón. Los cursos d’as asociacions se plenan, los programas de televisión son un exito, lo Pilar tremola sentindo mils de voces cantando S’ha feito de nuei.

Y ixo, sin oficialidat. Sin tot lo prestichio y todas las puertas que ubre ixa simpla declaración.

Que l’aragonés siga oficial no ye la fin, ye lo prencipio. Por una simpla cuestión de reconoiximiento d’a realidat. La Constitución espanyola, que tanto le preocupa a belún diz que “La resta de luengas espanyolas [antimás d’o castellano] serán tamién oficials en las repectivas Comunidaz Autonomas d’acuerdo con los suyos Estatutos”. Si l’aragonés no ye oficial u se ye incumplindo la Constitución u ye que no se considera una luenga. Todas las recomendacions europeas y mundials arredol d’a protección d’o patrimonio cultural y lingüistico sinyalan en la mesma dirección: que la oficialidat ye lo dreito mas basico pa toda comunidat de fabladors. Renunciar a la oficialidat ye renunciar a la propia existencia de l’aragonés y permitir que qui dicen que no existe u que no ye una luenga afunden en la suya razón lechislativa.

La oficialidat ye antimás prestichio. Las luengas pueden pervivir sin ixo, igual como pueden fer-lo sin una norma culta, sin grafía y mesmo sin escribir-se. Pero las que no n’han teniu, mica de tot ixo, se la han visto bien dificils. En las dinamicas culturals globals actuals, a on que las luengas dispareixen a embute, ye menester cada una d’as ferramientas que puedan fer-se servir. Lo prestichio ye imprescindible en la pervivencia d’una luenga como dicen toz los estudios sociolingüisticos. Mesmo en la popularización d’unas formas lexicas u atras, en la difusión de solucions y en que s’ixemenen mas u menos uns rasgos u variedaz. Lo prestichio, nos faiga u no goyo, ye basico. Y ixo se consigue, entre atras muitas maneras, a traviés d’ixa oficialidat.

Lo Consello d’Europa demanda, unatra vegada, que Aragón reconoixca la existencia d’as suyas luengas y los dreitos que los fabladors d’ellas tenemos por lo solo feito de fablar-las y de formar una comunidat lingüistica propia. Demanda la oficialidat, de facto. No son uns royos varrenaus, ni uns indepes, ye lo Consello d’Europa. Un organismo que ya se creye mas los dreitos lingüisticos individuals y colectivos que muitas d’as personas que habitan ixa malauda y dividida Fablilandia.

Nomás si tenemos las bases y los obchetivos claros podremos reconstruyir un movimiento en desfensa d’as nuestras luengas digno d’ixe nombre y fer que l’aragonés arribe en lo sieglo XXII.

martes, 5 de noviembre de 2024

Popurri oficial. Tierra de barrenaus 11x04

Dimpués de tanto especial, ya tocaba un programa normal, un a on que presentar-tos beluna d'as novedaz y seccions que quereba trayer en ista temporada que nos enfila ent'os 10 anyos de programa. Tot un popurri de contenius que arriba precediu por una editorial adedicada a la oficidalidat de l'aragonés.

Empecipiamos con una nueva sección-concurso a on que tos proposamos endevinar una canción que he traduciu a l'aragonés. La respuesta, a la fin d'o programa, pa que tos quedez tot lo rato. Continamos con unatra sección que ya me feba muitas ganas d'empecipiar: un espacio poetico. La primer convidada ye Lucía López, ganadora d'o Premio Arnal Cavero por "Cuan plegue o colapso", que nos traye un d'os poemas publicaus en ixa obra. 

En Pase de prensa, damos treslau de noticias sobre la Espluca de Chaves u lo Consello d'Europa que carranya a Aragón por no tener en lo suyo estatuto la oficialidat d'aragonés y catalán. Tamién sobre lo CSO Kike Mur que fació 14 anyos y lo celebró con unas chornadas bien interesants. En la parte de cronicas, tocamos lo concierto de Mallacán y Los Draps en l'Argilaga de Massalió y la presentación de "Borbollas a l'aire", lo nuevo libro de Jose María Satué, ilustrau por Elena Moncayo y publicau por Transiberiano edicions, que se va presentar fa uns días en lo Centro d'Historias de Zaragoza.

Zarramos lo programa con mosica a-saber-la. Obrimos lo primer calaixo de cancions, un que nos proposó un oyent fiel, seguimos con la resolución d'o concurso d'Endevina la canción y rematamos con un tema de Dr. Calypso que visitoron la ciudat en iste mes d'octubre.

Recordaz que continamos aguardando las vuestras historietas sobre Mallacán y que lo programa siempre ye ubierto a las vuestras colaboracions.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #177

 

 

martes, 8 de octubre de 2024

Especial cursos d'aragonés 24/25. Tierra de barrenaus 11x02

L’acto de Devantadera de Nogara marca la fin d’un curso y l’empecipiar d’o siguient. L’alumnau que ha pasau por las nuestras clases presienta los suyos prochectos, replega los titols y, sobre tot, se chunta pa alparciar lo que s’ha feito en ixe vrano y fer plans pa lo nuevo curso. De cutio, antimás, se fa bella actividat y en ista edición me permitioron fer la gravación d’un programa con publico. Ixe que ya leva bel anyo y que ye l’especial sobre los cursos d’aragonés de Nogara.

En lo local de Treziclo, un repoliu centro social que ye mirando nuevos colectivos y asociacions que l’ocupen, nos chuntemos buena cosa d’alumnas, socias y amigas de l’aragonés. Faciemos un programa, como los que mas goyo me fan, con voces a-saber-las, los micros ubiertos y participación arrienda. Hora y meya dimpués, meteba la zaguer canción, empecipiaba a replegar cataticos y feba la comprebación de rutina pa descubrir que no s’heba gravau ni pon. Los electrofollez m’heban traicionau.

Superada la carranya, decidiemos de tornar a gravar-lo. En estudio, con l’aduya de toda la chent que pasó por los micros ixe sabado y, si fa u no fa, los mesmo contenius. En ista segunda emisión de TdB trobarás toda la programación de Pilars en aragonés que fa Nogara, una cronica d’a Devantadera, charrando d’os prochectos que se i presentoron y, prou que sí, la ufierta docent pa iste curso 24/25.

Nomás me queda agradeixer a toda la chent que s'estió en la gravación, a qui pasez por los micros y a las que tos quedez de publico, a Nogara por permitir-me compartir ixos raticos buenos y a Jorge y Antón por la suya colaboración en toda la fayenada que ye la organización d'a devantadera y los cursos.

Asinas que tanto si quiers aprender aragonés como si quiers fer-lo servir en un ambient seguro y amable, en Nogara tiens lo tuyo puesto. Ascuita, comparte y difunde!

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #175

 

viernes, 27 de septiembre de 2024

Toros en aragonés

Un medio de comunicación publico habría de fer honra pa l’acceso a lo dreito a la cultura d’as personas a las que se diriche. Habría de reflexar, tamién, ixa sociedat, en toz los suyos aspectos, sin deixar-se-ne a dengún. Nomás por ixas razons sería prou pa exichir que en Aragón TV, y en tot CARTV, bi hese una presencia important d’aragonés y catalán. Mas que en lo suyo millor momento, con Charrín charrán y A escampar la boira emitindo-se. Pero ye que, antimás, dende una envista de simplas audiencias y interés cheneral, s’habría d’apostar firme por ixa mena de contenius.

Muitas activistas por la luenga repetimos dende habe anyos que la sociedat aragonesa tien interés arrienda por lo suyo patrimonio lingüistico y ixo que a sobén desconoixe la suya amplaria. Isto no ye nomás una sensación u un lema propagandistico. Se puet veyer en datos obchetivos y en la experiencia personal de cualsequier que s'embreque en ista luita. Toz los anyos Nogara imple las suyas aulas d’alumnau. No s’adube a fer mas clases, a amostrar la luenga a mas chent. Toz los cursos recibimos clamadas de concellos y asociacions d’adintro y difuera de Zaragoza que nos demandan cursos pa la suya chent. Y toz los cursos nos quedamos sin poder cubrir ixa demanda. L’asociación ya fa cualcosa que habría de fer l’administración, pero, pa forro de bota, lo gubierno aragonés leva decadas sin atender una demanda popular d’acceso a la cultura aragonesa y a lo suyo patrimonio lingüistico y negando, por tanto, parte d’os dreito lingüisticos d’a suya ciudadanía.

Por a-saber-los lugars d’o país, cada vegada que se fa una charradeta, una presentación, un concierto, cualsequier acto en u sobre l’aragonés, l’exito ye total. Salas plenas y firme interés. Preguntas, reivindicación, ganas de saber-ne mas. L’aragonés ye amagau de tot y, malas que acucuta una miqueta, se troba un pueblo que quier conoixer-lo. 

Los datos d’audiencia de Charrín charrán yera bien buenos. De mal millorar pa un programa que s’emitiba en horarios caoticos y que yera de tot en aragonés y, por tanto, en teoría enfilau nomás pa bels mils de personas. Lo suyo exito ye unatra preba d’ixa sete de luenga que tien lo pueblo aragonés.

Lo prochecto de O zaguer chilo leva seis edicions y una sietena en gravación. Ixo suposa que han pasau 120 bandas mosicals pa fer las suyas 120 cancions en aragonés. La mayoría, sin tener ixa luenga por transmisión familiar. Artistas de toda mena y de toz los libels. Lo mundo de l’arte y la mosica amuestra asinas firme sensibilidat por l’aragonés.

Manimenos, en ista lechislatura, s’ha acabau con lo poco que bi heba, con ixos primers pasez que s’heban feito ent’a normalización lingüistica en los medios publicos aragoneses y, pa forro de bota, s’apuesta por que tornen a emitir-se corridas de toros. 

Igual como l’interés por la luenga se puet comprebar por toz los cabos, las tendencias sobre los toros son contundents. Por cada día ye mas radida la chent que le sigue fendo goyo ixa tortura animal que, en la mayoría d’as suyas manifestacions, nomás se mantien por una inercia historica. Porque ye "lo que s'ha feito siempre", sin cuestionar si se podrían fer unas fiestas millors. Los toros, las vaquillas y toda ixa mena d’actos, sin entrar en valoracions eticas, son un catenazo que aburre a la mayoría d’a población. En los puestos a on que, por bella razón, se deixan de celebrar, pocas vegadas i hai demanda pa que tornen. Cuasi dengún no los troba a faltar. Son, antimás, bien caros, comprometendo los presupuestos festivos. Como deciba Ixo Rai!: faltarán perras para otras cosas, pero aquí gastan un millón. Con los diners d’a tortura se podría financiar toda mena d’actos culturals y festivos u, simplament, achustar orquestas millors, mas animación infantil y un ciento de cosas.

No i hai garra motivo pa promocionar los toros en la TV publica aragonesa si tenemos en cuenta l’acceso a la cultura y l’interés d’a ciudadanía. Si que n’i hai si l’obchetivo ye indentitario, y en ye. Si lo que se quiere ye esborrar la cultura aragonesa y asimilar-la a ixa mala traza, decadent y cazurra, d’entender la espanyola.

S’habrá d’exichir que CARTV torne a apostar por la cultura. S’habrá de recuperar pa lo pueblo los medios publicos. Tanimientres, y tamién cuan lo consigamos, nos acubillaremos en la cultura popular, de base, en asociacions y medios de comunicación que no le debemos cosa a dengún, y que construimos y treballamos por desfender y difundir lo nuestro patrimonio cultural y lingüistico. Ixo, nunca no nos lo podrán sacar.

lunes, 1 de abril de 2024

30enas Chornadas d'as luengas d'Aragón. Tierra de barrenaus 10x15

Como toz los anyos, pa istas calendatas, tenemos a tocar las Chornadas d'as Luengas d'Aragón que organiza l'Asociación Cultural Nogara. En ista trentena edición, que se celebrará entre lo 8 y lo 12 d'abril en lo Centro Joaquín Roncal, tendremos, como de cutio, firme variedat en las propuestas d'as chornadas. Teatro en asturianu, audiovisuals en aragonés, un cuento de grudas, una novela de memoria historica y transmisión d'os conoiximientos ecolochicos tradicionals en cinco sesions que aguardan la presencia de toda la chent que ama l'aragonés.

Pa charrar-ne ye veniu t'o programa una vegada mas Cherardo Callejón, activista de l'asociación y coordinador d'ista edición, que nos proporciona mas datos sobre cada una d'as actividaz. Aproveitamos la suya presencia en la radio pa preguntar-le por la iniciativa d'as charradas en aragonés que se levan organizando bella semana en la tabierna Ordio Minero. Una sobrebuena manera de recuperar lo ligallo que ha teniu ixa marca de biera con la luenga y la cultura aragonesa y a on que tenié la honor de participar chunto con atras personalidaz d'o mundo de l'aragonés. Tamién charramos d'as primers bandas que ya son gravando pa la siguient edición de O zaguer chilo, que fará la sietena.

Debant d'o 23 d'abril, día d'Aragón y d'o libro, tos torno a proposar que tos emboliquez y que faigaz parte d'o programa. Por ixo tos demando recomendacions lectoras, bel libro que tos pareixca interesant. Podez ninviar-me-las por escrito, en video u en audio y en cualsequier luenga, ixo sí, antes d'o 8 d'abril.

La parte mosical s'imple con la canción d'o programa en un debat que nos ha teniu bien indecisos en casa sobre a qué concierto ir lo venient 12 d'abril. Ubrimos la calaixera pa trayer una canción relato, una d'as mas bonicas que he sentiu en la vida mía: Aniversari, de Manel. Y asinas charramos d'o nuevo disco d'o suyo cantaire Guillem Gisbert. Lo programa, por desgracia, contina rematando con una canción por Palestina, de man de Ismael Serrano.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #166

martes, 6 de febrero de 2024

De gaviotas y fiestas d'hibierno. Tierra de barrenaus 10x11

Empecipiamos febrer con un programa popurrí pleno de contenius bien variaus. En la entradeta nos despedimos de los Drunken Cowboys que rematará la suya trachectoria d'anyos arrienda con un concierto despedida en la Rock & Blues. Charramos tamién d'a represión a l'aragonés y lo catalán de man d'a DGA y d'as modificacions lechislativas que fa PP-VOX, tema que ya en charré en un post fa bel día.

Con la enchaquia d'a canción d'o programa anunciamos lo Canal Roya Fest, un concierto organizau por la Asamblea Canal Roya, que mira de clamar l'atención sobre lo zancocho que se ye prebando de fer en ista choyeta d'o Pirineu. I participarán a-saber-las collas, entre ellas La Ronda de Boltaña, autors de l'himno La Revolandera que versionó Mallazo. Si no has ascuitau encara iste chiro a lo clasico, aquí tiens la oportunidat de conoixer-lo.

Seguimos con un futuro post (que publicaré en istos días) y que, en estar bien mosical decidié de fer la primicia en formato radiofonico. Una reflexión sobre la curiosidat mosical, los tributos, lo recosiro y las chiras de retorno. Un clamamiento a descubrir las cancions que implen los discos dillá d'os singles.

En la parte de convocatorias tos proposamos dos borinas. La primer, lo chueves larder que torna a organizar l'Asociación Cultural Nogara y a on que seguiremos socializando en aragonés, en buena companyía y con buena minchanga. La segunda, solidaria con Radio Almaina, una radio libre andaluza que ye patindo las enrestidas d'o gubierno suyo. Si quiers saber-ne mas, en iste programa en charremos). L'evento se fará, antimás, en lo CSO Loira que, a los pocos meses d'existencia, acaba de recibir la menaza de desaloixo.

La mosica d'a calaixera queda en mans de Sons of Aguirre & Scila con una canción relato d'una historia bien curiosa. Zarramos lo programa recordando Palestina en las letras de Rage Against The Machine.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.
Programa #162

miércoles, 31 de enero de 2024

Teoría y practica d'o lingüicidio seguntes la dreita en Aragón

Diz que las luengas no son de dreitas ni de cuchas. Igual como l’ecolochismo u lo feminismo. Talment en un plano teorico se pueda chustificar ixa afirmación. No ye la mía opinión, pero ye prou popular. En tot caso, en la politica cutiana, la de feitos, la que modifica la realidat por cada día y tien efecto sobre nusatras, no ye asinas. Ye verdat que a buena parte d'a izquierda, a la mas espanyolista en concreto, se la bufa l'aragonés. Pero cada vegada que la dreita arriba a lo poder en las administracions aragonesas arrampla con cualsequier abance que s’haiga feito tocant a dreitos lingüisticos y chestión d’a nuestra riqueza y realidat cultural trilingüe.

Quedan luent los tiempos a on que lo PAR amostraba bella sensibilidat enta l’aragonés. Mas encara, los versos sueltos d’o PP como Domingo Buesa. Fueras de radius eixemplos, la politica oficial de toda la dreita en Aragón ye lo lingüicidio, la negación d’a nuestra realidat lingüistica y l’apuesta por acotolar l’aragonés antes con antes y que deixe asinas de fer estorbo. La Lei de luengas d’o zaguer gubierno presidiu por Marcelino Iglesias (PSOE) que, tot y que curteta en bel aspecto, estió buen paso entabant, la vulcó lo PP-PAR malas que podioron. Se sustituyó por la famosa lei d’o LAPAO-LAPAPYP, ixa monstruosidat que hue encara ye en vigor. Ixa que nos fació conoixius dillá d’as nuestras mugas por una vegada. Ixa que se’n rediban, alticamaban u ploraban las foranas con sensibilidat lingüistica u afición por los acronimos de chufla.

Lambán, que en lo d’a identidat lingüistica remeda punto por agulla las cazurradas d’a dreita en Aragón, arribó a lo poder. En lo primer gubierno suyo, toz los partius que i feban parte levaban en los suyos programas acabar con l’aberración lapapypera. Manimenos, dende lo primer momento se i renunció, a pesar d’estar la CHA en la Dirección Cheneral competent. Cuento que a Lambán ixa lei le feba firme goyo y que no modificar-la ni una coma estió una d’as condicions que le metería a una Chunta en horas baixas, que amenistaba perretas y poder, en un momento que se chugaba mesmo la suya existencia. Se fació, ixo sí, una modificación en la Lei de Patrimonio que diz que esmendaba la Lei d’o LAPAPYP y que se i agarraban pa plegar a decir que heban feito l’aragonés oficial de facto. Cada vegada que sentiba ixa retolica me’n esmelica como un Perro Sanxe en lo Cogreso sentindo a Feijoo decir que no yera president porque no quereba. Sisquiá que fuese tan facil fer l’aragonés oficial.

Dimpués d’a tornada d’a dreita a lo poder, todas sabebanos que yera cosa de tiempo que ixa Lei de Patrimonio se cambiase. Habendo vulcau antes la propia DGPL y reduciu lo presupuesto pa l’Academia Aragonesa d’a Luenga. La dreita, en istas cuestions, no ye remilgosa ni tien vergüenya, ni ubre procesos participativos pa ascuitar a las personas afectadas ni a los colectivos socials, ni costodias en vinagre. Fa y prou.

Los partius en lo poder y toz los que refirmen la modificación d’a Lei de Patrimonio y toda la resta d’accions en contra de l’aragonés son los culpables d’acelerar la muerte de l’aragonés y de seguir negando los dreitos d’as personas que lo charramos en tot lo país. Lo fan porque entienden que la realidat lingüistica aragonesa ye un entrepuz pa los suyos plans identitarios. Porque la diversidat nuestra ye inasumible pa la suya uniformización cultural y nacional. Pero ixo queda fiero de decir en publico.

Lo suyo manual d’estilo chira los conceptos y las parolas. La dreita s’ha feito experta en meter-les un lacet a las buenyas y vender-las como gustoso chicolate. No diga capitalismo salvache, chile ¡viva la libertad, carajo!. No i hai privatización de servicios publicos sino colaboración publico-privada. Y no diga acotolar l’aragonés, charre d’a “defensa d’as variedaz lingüisticas aragonesas”.

En ixe marco, s’oposa l’aragonés con las “variedaz lingüisticas aragonesas”. Un discurso que cumple muitas funcions. La primer, amagar lo nombre. Ya no i hai aragonés y catalán, tot lo que parlamos por aquí queda adintro d’un ixe nuevo sucheto indeterminau y borioso que son las “variedaz lingüisticas aragonesas” y que prou que nunca no se refieren a las variedaz que tien lo castellano. Asinas, se niega lo numbro de luengas. Ya no en son tres y, pa forro de bota, no se’n determina cuantas, cuals ni de qué son ixas variedaz. Se niega tamién la unidat lingüistica. No existe l’aragonés sino parlas locals, incomprensibles entre ellas. Igual como lo catalán que, misteriosament, cambea de tot en cosa de kilometros y fa que en Horta de Sant Joan, Herbers y Montroig, tot y fablar igual, lo faigan en tres idiomas diferents.

No i hai luengas ergo no fa falta autoridat lingüistica, ye la conclusión lochica d’ixe argumentario. Y sin autoridat lingüistica, ni i hai normativización. La ensenyanza dillá d’os territorios a on que dicen que se parla ye imposible porque astí no i hai variedat ni norma. Y adintro d’os territorios, en seguntes que puestos, talment les deixen fer ya que numericament son poco importants y, total, la transmisión cheneracional, sin refirme publico, saben que ye condenada. De presencia publica en medios u en l’administración, nian en fablamos. Pa ixo caldría una norma y no n’i hai, porque no i hai luenga que normativizar sino “variedaz”. Y antimás ye malfurriar diners que ya se sabe que las luengas que no son l'anglés y lo castellano no valen pa res. Las personas que lo fablan son libres de fer-lo, prou que sí, pero que no lo faigan en publico que a las foranas que i van a fer esquí u senderismo u lo que siga les puet molestar. Y tot isto diz que lo fan pa protecher a la chent de “l’alto Aragón” d’un hipotetico aragonés estandar que bel chuanralla les va a imposar de no sé qué manera. Aproveitando la chusta quimera que puedan sentir por Zaragoza pa decir que ixo ye "de ciudat", como si no bi hese chent d'as zonas a on que encara se conserva a favor y participando d'o proceso de normalización y normativización y como si los la metat d'os que s'autoproclaman guardians d'ixas variedaz no fuesen tan urbanitas u mas que qui escribe. Lo recurso a la eterna división entorno urbano - entorno rural.

La defensa d’as variedaz ye la eterna sincusa de qui quieren que no exista l’aragonés. Ni las suyas variedaz, tot y que digan defender-las. Cada vegada que se charra d’a normativización de l’aragonés como la creación d’un monstruo de Frankenstein u de fer un invento, lo que i hai dezaga ye la negación d’o dreito que tien la nuestra luenga a disfrutar d’as mesmas ferramientas que la resta de luengas occidentals. Ye la negación a las suyas fablants d’os dreitos reconoixius en toda la lechislación internacional, europea y mesmo en la Constitución espanyola. Defender las variedaz ye defender l’aragonés, y viceversa. Porque son lo mesmo. Sin variedaz no i hai aragonés y sin aragonés no i habrá variedaz. La norma no obliga, la norma ye una ferramienta pa qui quiera fer-la servir. La norma ubre nuevas posibilidaz. Sí, la norma ye un invento, como todas las normas, tamién la d’o castellano. Y no, la norma no ye una menaza pa garra persona que fable aragonés.

Perdón por repetir-me pero, con todas las ferramientas a man (autoridat, norma, ensenyanza, oficialidat, medios publicos, etc), l’aragonés lo tien prou dificil pa seguir existindo. Sin beluna d’ellas, imposible.

Acabo con atra parte fixa d’as mias estrolicaderas, que ye la situación - u simpla existencia - d’o movimiento en defensa de l’aragonés. Va dispareixer la oficina lingüistica de l’aragonés d’o concello de Zaragoza y ni se tartió. Bella nota de prensa y a fer las diez. Va dispareixer la DGPL y lo mesmo. Se foten ueito anyos sin tocar la lei d’o LAPAPYP y ni una movilización. Agora sacan la mención a l’aragonés y lo catalán en la Lei de Patrimonio y ni piu. Unatra noteta de prensa, que no se diga que no nos ne femos. Un change, que ixo siempre funciona de pistón. Una d’as piors cosas que le ha pasau a l’aragonés en la zaguer decada ye la breca en lo movimiento asociativo, la incapacidat movilizadera, la agresiva guerra ubierta entre entidaz pa la que dengún no pareixe querer buscar solución. Asinas, sin musclo asociativo, sin poder meter-les nian un chicorrón entrepuz, pueden fer lo que quieran. Dirán que lo fan “pa salvar las variedaz” y n’i habrá qui lo creiga.

martes, 3 de octubre de 2023

Cursos y fiestas. Tierra de barrenaus 10x02

Foto: Serchio
Con lo mes d'octubre empecipian tamién los cursos d'aragonés. Debant d'as enrestidas contra la nuestra luenga que imos a tener de man d'o gubierno aragonés y d'o concello zaragozano, las personas que sí que valuramos lo nuestro patrimonio cultural y lingüistico tenemos la oportunidat de fer servir todas las ferramientas que podamos pa conservar-lo y desfender-lo. 

Entre atras, los cursos d'aragonés d'a Escuela Nogara que, como leva fendo mas de trenta anyos, torna a ufrir cursos de toda mena. N'i hai presencials y a distancia, de maitins y de tardes, de tres nivels, en Zaragoza y en bel lugar... De tot ixo nos ne da treslada una representación bien ampla de l'asociación que implioron l'estudio d'a radio como feba tiempo que no lo veyeba. Antimás d'os cursos tamién teniemos tiempo pa charrar de beluna d'as actividaz que organizan cada anyo y, sobre tot, d'as que tienen prestas pa fer uns Pilars en aragonés.

Precisament de convocatorias arredol d'a Fiesta Gran de Zaragoza (aka Pilars) va la segunda parte d'o programa. Charramos d'o antipregón que organiza Radio Topo lo día 7 d'octubre, d'o concierto de Gaire lo 10, d'a pasavilla de chiflo y salterio d'o 11 y d'o concierto presentación d'a seisena edición de O zaguer chilo lo día 13. Muita cultura, luenga y autochestión en unas fiestas que han d'estar populars.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #153

 


jueves, 21 de septiembre de 2023

¿Qué vale lo Pilar?

¿Qué vale lo Pilar? ¿Cuánto por Ordesa? ¿La maja desnuda, cual ye lo pre? Qué me sé yo. ¿Qué faríanos pa conservar-los? No quiero nian pensar en que a La Seu u a l’Alfacharía le pasase lo mesmo que le pasó a Notre Dame. Me fació firme duelo lo fuego d’a Sierra d’Exulve, lo zancocho d’a espluca de Chaves, la enrona d’Averly… Aragón ye una maquina de destruyir patrimonio, como hemos contrimostrau tantas vegadas. La zaguera, con l’esvoldregue d’a Central Termica d’Andorra que agora tanto se pena y habe bel mes dengún no quereba conservar. Pero creigo que todas las personas podemos entender lo concepto de patrimonio ya que todas tenemos bel paisache, edificio, obra d’arte, etc que amamos y queremos que dure pa cutio.

Lo patrimonio immaterial no en ye menos. Tot lo mundo tien tradicions, relatos orals, festividaz… que quieren que no se pierdan. Los documentals de Monesma lo petan en la nuestra televisión. Las ferias d’oficios artesanos embelecan a a-saber-las personas cada anyo. La sensibilidat existe y ye (cuasi) universal.

Y en tot ixo, una d’as fayenas mas importants que hemos de fer qui amamos las luengas, mas que mas las minorizadas como l’aragonés, ye fer entender que tamién son patrimonio immaterial y que, pa conservar-lo, cal, entre atras cosas, diners.

Porque ixe, l’economico, ye lo principal argumento que s’ha feito servir en contra de que en lo Congreso espanyol d’os diputaus y diputadas se puedan emplegar luengas diferents d’o castellano sin que te clame l’atención la presidencia d’a cambra. Diz que vale perricas los famosos pinganillos y ye verdat. Que se podrían entender todas y toz en castellano. Y ye verdat. 

Criterios nomás economicos y utilitarios que, si s’aplicasen a atras formas de patrimonio, no s’entendería. ¿Cuantos diners vale conservar lo Pilar? ¿Discutimos si pa conservar-lo cal ista u atra actuación u lo deixamos en mans d’os expertos en conservación y arquitectura? ¿No sería mas util, en una plaza tant centrica y gran, un bloque d’edificios, un parking, un hotel u tot chunto? Si s’espaldase una parte, ¿lo deixaríanos enronau u lo tornaríanos a devantar? ¿Prebaríanos d’escusar-nos cuatre duros u invertiríanos tot lo que fese falta con tal de que quedase tant pincho u mas como antes?

La conservación d’o patrimonio ye una cuestión de debat publico y politico. Yo, por eixemplo, m’estimo mas de que s’inverta diners en actuacions que refirmen la conservación d’o patrimonio lingüistico - y lo d’o Congreso d’istos días en ye - que no pas en sinyals chigants d’Espanya que valen mas diners que toz los pinganillos de l’atro día y que no valen pa cosa. M’estimo mas que sobreviva una luenga que s’ha veniu parlando un milenio y que ha teniu la rasmia pa arribar en lo sieglo XXI a pesar de todas las dificultaz d’a represión, la uniformización cultural y nacional y la globalización a que s’adediquen los radius presupuestos culturals d’os lugars a la tortura de vacas. M’estimo mas que s’afirme profesorau pa que la cachimalla pueda fer servir en la escuela la suya luenga a que se faiga un desfile militar pa fer-se la bamba d’os carismos avionez que se trusquen los presupuestos estatals. ¿Vale mas lo pinganillo de Feijóo u lo sable de Leonor? ¿Aporta mas l’uno u l’atro?

Ye un problema social que tot se mida seguntes valura economica. Pero cuento que la mayoría d’as personas entendemos que i hai cosas que no tienen pre. Que la polideza y los sentimientos que provoca son incalculables. Fer veyer que las luengas son muito mas que una simple ferramienta comunicativa ye una d’as mas importants fayenas que tenemos las que las amamos y me pienso que no ye tan dificil si qui tenemos debant tien nomás una miqueta de sensibilidat. 

La siguient fayena, una vegada que qui siga entiende que las luengas son patrimonio, ye que la suya conservación, igual como la d’os edificios, paisaches, cuadros, esculturas… exiche d’actuacions y que, a sobén, ixas actuacions cuestan diners. No vale con deixar lo patrimonio a la bimbola: los edificios s’espaldan, las colors d’os cuadros se malmeten… y tot ixo nomás por lo paso d’o tiempo. Si antimás, i hai agresions continas a ixe patrimonio, lo proceso s’accelera. Si s’entiende que la luenga ye cualcosa a conservar a escape s’entiende que cal actuacions y diners pa conseguir-lo. Y, contino, que ixas actuacions las habrían de decidir personas con la formación y los conoiximientos adecuaus.

Si por lo pre de bel pinganillo se consigue fer entender a la parte d’a sociedat que no lo fa lo que son las luengas antimás de ferramientas comunicativas, bienveniu siga cada euro que se bi invierta. Cada paso fa camín. Agora, a seguir ixamplando los dreitos d’as fablants.