Mostrando entradas con la etiqueta CHA. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta CHA. Mostrar todas las entradas

viernes, 13 de junio de 2025

Seguro d'ir en bici

Cuan miro d’entender por qué lo facherío le tien tanta quimera a las bicicletas, a sobén arribo a la conclusión de que ha de tener bella relación con bel complexo, que talment no sepan montar en bici, u que, dende l’interior d’os suyos SUVs, encarranyaus por lo pando que va lo trafico, le jode veyer como las ciclistas, con cuatre fierros y dos ruedas, les pasemos debant como lo correcamins a lo coyote d’os dibuixos. Cuento que ye condescendient, ixa manera mía de pensar, pero de verdat que no le trobo garra sentiu a ixa guerra que nos han declarau y que m’entrefilo que fa mas parte d’o simbolico y d’a batalla cultural que no pas d’una alternativa urbanistica.

Lo zaguer capitol s’escribiba istos días, con l’aprebación d’una esmienda de CHA en lo Congreso d’os Diputaus d’Espanya, que vulcaba la obligatoriedat d’o seguro pa las bicis en Zaragoza. La nuestra teneba la vergüenya d’estar la sola ciudat d’Europa a on que pasaba isto. Antes, las asociacions en desfensa d’as ciclistas y la FABZ heban levau t’os chuzgaus ixa lei y encara somos aguardando a que lo Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón -no ixuplidemos las suyas loquismas sentencias- se i prenuncie.

En cualsequier caso, y pase lo que pase, la responsable d’ixe zancocho, la concellera Tatiana Gaudes, tien a saber qué motivos pa dimitir. Salió, a l’inte de conoixer-se que le vulcaban lo concieto anti-ciclista, a decir que lo seguro no yera obligatorio en realidat porque los seguros de casa ya lo cubriban. No ye asinas, como han contrimostrau cualques vegadas ya, pero si fuese asinas, ¿pa qué se fa la lei pues? ¿por qué dende que s’aprebó, y mesmo los días d’antes, la policía iba demandando lo seguro a las ciclistas? ¿por qué cal levar-lo dencima?

En lo personal, no m’afectaba dreitament ista decisión. Soi socio d’a Ciclería dende habe una patacada d’anyos y la conduta, entre atras cosas, incluye un seguro de responsabilidat. Manimenos en istos meses d’incertidumbre, he visto como a companyers de treballo y amigos les feba miedo salir con la bici por la ciudat por si lo suyo seguro de casa no les cubriba y la policía les clavaba la pinyoreta.

Agora que pierden la batalla dicen que no la yeran luitando, pero todas sabemos que sí, que lo d’o seguro obligatorio ye una cunyadada que cualsequier que faiga servir la bici como vehiclo de cutio ha sentiu en boca d’os cochistas encarranyaus d’o mundo. Que si els pagan no se cuántismos impuestos, que nos jodamos y paguemos no sé cuantos atros. Venganza. “Que se jodan las de mi pueblo”, que deciba la moza aquella d’Oregón TV. Una chirrintela mas propia d’un borche que no d’una concellera.

L’actitut hostil ent’a bicicleta ye caboliosa en iste gubierno local. Facioron los carrils pacificaus en l’anterior lechislatura, que nunca no sirvioron pa cosa y dimpués n’esborroron lo de Echegaray y Caballero, malfurriando diners en unatra d’as suyas vendettas anticiclistas. En ixa mesma carrera, podemos trobar-nos con l’absurdo d’os 40 metros a peu en lo cruce con lo Puent de Piedra, que contina sin una solución y con la policía metendo pinyoras a las bicis en un puesto a on que buses, taxis y autos se blincan l’ambar terne que terne con impunidat total. Un poquet mas luent, en la Plaza Sant Francho, nos obligan a traviesar las vías d’o tramvía dos vegadas en trenta metros, en un entorno universitario, pa forro de bota.

La popularización d’os patinez y d’as bicis, convencionals y electricas, chunto con los problemas cheneraus por los autos en la salut y la seguridat d’os ciudadans, obligan a repensar las ciudaz. La bicicleta no creya garra problema y lo suyo uso en soluciona cuantos. Meter entrepuces va en contra d’o interés cheneral, tamién d’os usuarios d’autos. Gaudes y lo PP, si tenesen una miqueta de responsabilidat y perspectiva, habrían de deixar-se de sectarismos y cuestions identitarias y promocionar l’emplego d’a bicicleta, facilitando-nos las cosas a las usuarias. Pero cuento que, a lo menos en l’ecosistema politico actual, ixo ye imposible, y que habremos de continar ganando las batallas a pur d’activismo politico y social como oposición a la suya sinrazón y carranya.

miércoles, 31 de enero de 2024

Teoría y practica d'o lingüicidio seguntes la dreita en Aragón

Diz que las luengas no son de dreitas ni de cuchas. Igual como l’ecolochismo u lo feminismo. Talment en un plano teorico se pueda chustificar ixa afirmación. No ye la mía opinión, pero ye prou popular. En tot caso, en la politica cutiana, la de feitos, la que modifica la realidat por cada día y tien efecto sobre nusatras, no ye asinas. Ye verdat que a buena parte d'a izquierda, a la mas espanyolista en concreto, se la bufa l'aragonés. Pero cada vegada que la dreita arriba a lo poder en las administracions aragonesas arrampla con cualsequier abance que s’haiga feito tocant a dreitos lingüisticos y chestión d’a nuestra riqueza y realidat cultural trilingüe.

Quedan luent los tiempos a on que lo PAR amostraba bella sensibilidat enta l’aragonés. Mas encara, los versos sueltos d’o PP como Domingo Buesa. Fueras de radius eixemplos, la politica oficial de toda la dreita en Aragón ye lo lingüicidio, la negación d’a nuestra realidat lingüistica y l’apuesta por acotolar l’aragonés antes con antes y que deixe asinas de fer estorbo. La Lei de luengas d’o zaguer gubierno presidiu por Marcelino Iglesias (PSOE) que, tot y que curteta en bel aspecto, estió buen paso entabant, la vulcó lo PP-PAR malas que podioron. Se sustituyó por la famosa lei d’o LAPAO-LAPAPYP, ixa monstruosidat que hue encara ye en vigor. Ixa que nos fació conoixius dillá d’as nuestras mugas por una vegada. Ixa que se’n rediban, alticamaban u ploraban las foranas con sensibilidat lingüistica u afición por los acronimos de chufla.

Lambán, que en lo d’a identidat lingüistica remeda punto por agulla las cazurradas d’a dreita en Aragón, arribó a lo poder. En lo primer gubierno suyo, toz los partius que i feban parte levaban en los suyos programas acabar con l’aberración lapapypera. Manimenos, dende lo primer momento se i renunció, a pesar d’estar la CHA en la Dirección Cheneral competent. Cuento que a Lambán ixa lei le feba firme goyo y que no modificar-la ni una coma estió una d’as condicions que le metería a una Chunta en horas baixas, que amenistaba perretas y poder, en un momento que se chugaba mesmo la suya existencia. Se fació, ixo sí, una modificación en la Lei de Patrimonio que diz que esmendaba la Lei d’o LAPAPYP y que se i agarraban pa plegar a decir que heban feito l’aragonés oficial de facto. Cada vegada que sentiba ixa retolica me’n esmelica como un Perro Sanxe en lo Cogreso sentindo a Feijoo decir que no yera president porque no quereba. Sisquiá que fuese tan facil fer l’aragonés oficial.

Dimpués d’a tornada d’a dreita a lo poder, todas sabebanos que yera cosa de tiempo que ixa Lei de Patrimonio se cambiase. Habendo vulcau antes la propia DGPL y reduciu lo presupuesto pa l’Academia Aragonesa d’a Luenga. La dreita, en istas cuestions, no ye remilgosa ni tien vergüenya, ni ubre procesos participativos pa ascuitar a las personas afectadas ni a los colectivos socials, ni costodias en vinagre. Fa y prou.

Los partius en lo poder y toz los que refirmen la modificación d’a Lei de Patrimonio y toda la resta d’accions en contra de l’aragonés son los culpables d’acelerar la muerte de l’aragonés y de seguir negando los dreitos d’as personas que lo charramos en tot lo país. Lo fan porque entienden que la realidat lingüistica aragonesa ye un entrepuz pa los suyos plans identitarios. Porque la diversidat nuestra ye inasumible pa la suya uniformización cultural y nacional. Pero ixo queda fiero de decir en publico.

Lo suyo manual d’estilo chira los conceptos y las parolas. La dreita s’ha feito experta en meter-les un lacet a las buenyas y vender-las como gustoso chicolate. No diga capitalismo salvache, chile ¡viva la libertad, carajo!. No i hai privatización de servicios publicos sino colaboración publico-privada. Y no diga acotolar l’aragonés, charre d’a “defensa d’as variedaz lingüisticas aragonesas”.

En ixe marco, s’oposa l’aragonés con las “variedaz lingüisticas aragonesas”. Un discurso que cumple muitas funcions. La primer, amagar lo nombre. Ya no i hai aragonés y catalán, tot lo que parlamos por aquí queda adintro d’un ixe nuevo sucheto indeterminau y borioso que son las “variedaz lingüisticas aragonesas” y que prou que nunca no se refieren a las variedaz que tien lo castellano. Asinas, se niega lo numbro de luengas. Ya no en son tres y, pa forro de bota, no se’n determina cuantas, cuals ni de qué son ixas variedaz. Se niega tamién la unidat lingüistica. No existe l’aragonés sino parlas locals, incomprensibles entre ellas. Igual como lo catalán que, misteriosament, cambea de tot en cosa de kilometros y fa que en Horta de Sant Joan, Herbers y Montroig, tot y fablar igual, lo faigan en tres idiomas diferents.

No i hai luengas ergo no fa falta autoridat lingüistica, ye la conclusión lochica d’ixe argumentario. Y sin autoridat lingüistica, ni i hai normativización. La ensenyanza dillá d’os territorios a on que dicen que se parla ye imposible porque astí no i hai variedat ni norma. Y adintro d’os territorios, en seguntes que puestos, talment les deixen fer ya que numericament son poco importants y, total, la transmisión cheneracional, sin refirme publico, saben que ye condenada. De presencia publica en medios u en l’administración, nian en fablamos. Pa ixo caldría una norma y no n’i hai, porque no i hai luenga que normativizar sino “variedaz”. Y antimás ye malfurriar diners que ya se sabe que las luengas que no son l'anglés y lo castellano no valen pa res. Las personas que lo fablan son libres de fer-lo, prou que sí, pero que no lo faigan en publico que a las foranas que i van a fer esquí u senderismo u lo que siga les puet molestar. Y tot isto diz que lo fan pa protecher a la chent de “l’alto Aragón” d’un hipotetico aragonés estandar que bel chuanralla les va a imposar de no sé qué manera. Aproveitando la chusta quimera que puedan sentir por Zaragoza pa decir que ixo ye "de ciudat", como si no bi hese chent d'as zonas a on que encara se conserva a favor y participando d'o proceso de normalización y normativización y como si los la metat d'os que s'autoproclaman guardians d'ixas variedaz no fuesen tan urbanitas u mas que qui escribe. Lo recurso a la eterna división entorno urbano - entorno rural.

La defensa d’as variedaz ye la eterna sincusa de qui quieren que no exista l’aragonés. Ni las suyas variedaz, tot y que digan defender-las. Cada vegada que se charra d’a normativización de l’aragonés como la creación d’un monstruo de Frankenstein u de fer un invento, lo que i hai dezaga ye la negación d’o dreito que tien la nuestra luenga a disfrutar d’as mesmas ferramientas que la resta de luengas occidentals. Ye la negación a las suyas fablants d’os dreitos reconoixius en toda la lechislación internacional, europea y mesmo en la Constitución espanyola. Defender las variedaz ye defender l’aragonés, y viceversa. Porque son lo mesmo. Sin variedaz no i hai aragonés y sin aragonés no i habrá variedaz. La norma no obliga, la norma ye una ferramienta pa qui quiera fer-la servir. La norma ubre nuevas posibilidaz. Sí, la norma ye un invento, como todas las normas, tamién la d’o castellano. Y no, la norma no ye una menaza pa garra persona que fable aragonés.

Perdón por repetir-me pero, con todas las ferramientas a man (autoridat, norma, ensenyanza, oficialidat, medios publicos, etc), l’aragonés lo tien prou dificil pa seguir existindo. Sin beluna d’ellas, imposible.

Acabo con atra parte fixa d’as mias estrolicaderas, que ye la situación - u simpla existencia - d’o movimiento en defensa de l’aragonés. Va dispareixer la oficina lingüistica de l’aragonés d’o concello de Zaragoza y ni se tartió. Bella nota de prensa y a fer las diez. Va dispareixer la DGPL y lo mesmo. Se foten ueito anyos sin tocar la lei d’o LAPAPYP y ni una movilización. Agora sacan la mención a l’aragonés y lo catalán en la Lei de Patrimonio y ni piu. Unatra noteta de prensa, que no se diga que no nos ne femos. Un change, que ixo siempre funciona de pistón. Una d’as piors cosas que le ha pasau a l’aragonés en la zaguer decada ye la breca en lo movimiento asociativo, la incapacidat movilizadera, la agresiva guerra ubierta entre entidaz pa la que dengún no pareixe querer buscar solución. Asinas, sin musclo asociativo, sin poder meter-les nian un chicorrón entrepuz, pueden fer lo que quieran. Dirán que lo fan “pa salvar las variedaz” y n’i habrá qui lo creiga.

jueves, 1 de junio de 2023

A prioris y posterioris: Diario electoral 01

Diz que i hai cambio de ciclo politico. Que plegan anyos de gubiernos de dreitas, chunto con lo ultrafacherío. Pareixe bella mena de maldición, inevitable, contra la que no podemos que encocolar-nos en posición fetal aguardando a que lo mal pase. Atros son mas optimistas y desfienden que encara tenemos la oportunidat de aguantar lo lapo que l'electorau nos ha fotiu y que, lo menos en l'estau quede un gubierno meyo civilizau. No soi un buen analista politico y no voi a iluminar-tos con grans reflexions que faigan chirar lo resultau, pero quiero aportar la mía envista sobre tot lo que pasa arredol d'istos meses electorals y, si puedo, fer honra pa que iste agüerro lo mundo siga un poquet menos mierda. Empecipio hue con iste Diario electoral, que no sé guaire bien encara t'a on irá.

A prioris y posterioris:

Las semanas d'antes d'as eleccions mas d'una persona me preguntaba qué iba a votar pa todas dos convocatorias electorals. Fa tiempo que desmitifiqué lo voto, que lo de fer-lo "en conciencia" m'importa prou poco y que las razons estratechicas me pesan muito mas que no atras. En primeras, pa las Cortz aragonesas toz los partius dignos de votar-se teneban asegurada representación. Pa lo Concello de Zaragoza, la situación yera prou mas dificil. Todas las encuestas que s'iban publicando en ixos días sinyalaban lo mesmo: que Zaragoza en Común, Podemos y Chunta Aragonesista quedarían arredol d'o 5% de voto, lo que menazaba con que pasase lo que a la fin pasó: que un, dos u mesmo las tres candidaturas se quedasen sin representación. I heba voces, ixos días, que consellaban concentrar lo voto en una u atra opción. Atras, iban a contramán, desfendendo que caleba forzar de bella manera que todas tres fuerzas en aconseguisen, de representación, apostando por un 10+2+2+2 = 16 que dase l'alcaldía a Lola Ranera, con lo refirme d'a resta d'a izquierda.

Voté a ZeC. No sin dudas. Las encuestas deciban que yera qui mas probabilidaz teneba de quitar concellers. Yera tamién la candidatura que mas me convenceba y que creigo que millor treballo ha feito en istos anyos. Asinas que chuntaba lo voto estratechico y de conciencia, con tot lo miedo d'o mundo d'entivocar-me y que Podemos y CHA quedasen por dencima y hese "aventau" lo mío voto. A qui me demandaba consello no le podeba responder. ¿Y si ZeC quedaban zaguers? ¿Y si teneban razón los de repartir voto? ¿cómo se reparte voto de manera eficaz? A la fin lo mío voto sí que contó, pero me podeba haber entivocau como lo facioron muitismos companyers que apostoron por las atras opcions.

A la mayoría d'os que me preguntaban les teneba igual a quí votar d'ixos tres. Yo les deciba que votaría a ZeC pero que no podeba dar-les garra razón de peso pa que no votasen a los atros dos, que no bi heba garra garantía de que ixe mas-menos 1% fese chirar lo resultau a favor d'una u atra lista.

Agora muitos carranyan a qui votó Podemos u CHA. Yo me veigo incapable. Lo marguin d'error d'as encuestas podeba haber fallau y que l'orden de voto hese estau bien diferent. Lo ret ye a rebutir de capitans A posteriori que entonan ixe "¿veyes como teneba razón?". Creigo, sincerament, que no bi heba garra razón de peso pa apostar por una u atra estratechia en lo momento que se presentoron ixas tres candidaturas a lo concello. 

Sí que i hai motivos pa carranyar a los responsables d'haber plegau a ixa situación d'as tres candidaturas. U las d'as cuarto de Uesca, que no en charro porque desconoixco mesmo mas. Ya se sabeba que ixo podeba suposar que cualcuna quedase difuera d'o concello. Mesmo todas, como pasó en Uesca. La rematadera estió la presentación de Aragón Existe en las municipals zaragozanas en unatra d'as maniobras sinsentiu que ha feito ixe ¿partiu? ¿plataforma? ¿penya? y que aduyó a fer venir la situación que tenemos hue en la ciudat. Se sabeba que isto podeba pasar y, con tot y con ixo, se tiró entabant. ¿Pa qué? ¿Por qué? ¿Tanto pesan los vuestros egos? ¿Tant grieus son las vuestras diferencias? ¿De verdat una candidatura de reivindicación d'o entorno rural y d'o territorio vuedo tien la necesidat de presentar-se en una ciudat de 700.000 habitants? ¿Cuals son las diferencias programaticas muncipals entre ZeC, Podemos y CHA? ¿Cuántas vegadas hesen votau diferent en la lechislatura d'haber conseguiu representación?

Lo clamamiento a lo voto util ye de buen fer a posteriori. Y bien perigloso, por cierto, ya que ixa linia de razonamiento acaba en un voto a lo PSOE, que ha contrimostrau istos zaguers anyos que cuan fa bella cosa d'izquierdas ye porque la izquierda le obliga, no pas porque se lo creiga. Pero lo que sabebanos todas, antes d'as eleccions, yera que lo escenario de que buena parte d'o voto d'izquierdas se quedase sin representación yera bien probable. Sisquiá haigan aprendiu. No nos ne queda atra si queremos evitar la barbarie que s'acerca.

viernes, 1 de julio de 2022

Trenta y seis anyos de CHA

Lo 29 de chunyo ye l’aniversario d’a proclamación d’os Decretos de conquista que vulcoron los fueros y leis aragoneses y valencianos. Ye tamién, y no por casualidat, l’aniversario d’a fundación d’o partiu Chunta Aragonesista. Ixe día lo mio timeline teneba quasi tantas referencias a una como a l’atra efemeride. Y ye que garra aragonesista no puet vivir alleno a ixe partiu. Fa parte, queramos u no, d’o nuestro ecosistema, igual como atras organizacions de mayor u menor entidat.

I milité bell anyo que, en estar chovenot, me pareixió muito tiempo tot y que agora, con la distancia, sé que no en estioron tantos. Facié parte d’o Rolde d’Educación y d’o Comité de Redolada de Zaragoza, a on que me tocó estar una d’as pocas personas que votó en contra d’a expulsión de Chobenalla Aragonesista, la organización a on que tamién milité. D’ixe tiempo tiengo remeranzas a-saber-las. Buenismas y malismas. Alegrías y ploros. I conoixié a beluna d’as millors personas d’o país y a verdaderas ratas que no mereixen ni l’aire que alientan. CHA ye una organización mas, una colectividat humana a on que i hai de tot. Igual como en totz los colectivos que n’he feito parte tanto antes como dimpués.

Quan i entré, a traviés d’a mía militancia en Chobenalla Aragonesista, teneba idealizau lo partiu. Me pensaba que yeranos capables de cambiar Aragón, de fer entender a la población la importancia d’o país nuestro, que valurasen lo nuestro patrimonio y historia, que podesenos construyir una alternativa a l’espanyolismo que modernizase la ideya d’a identidat aragonesa aluenyando-la d’o baturrismo que nos han imposau. Ye de dar que m’entivocaba. CHA ha iu perdendo mensache aragonesista por cada día, esdevenindo una organización poco mas que rechionalista y socialdemocrata con una radida influencia en la sociedat aragonesa.

Fa muitos anyos que CHA no ye lo mío prochecto. I hai personaches con muito poder astí que no son que una clica de sectarios y aproveitaus, con qui no quiero compartir ni cambra. Pero reconoixco que ha sabiu pervivir en un entorno bien dificil. Sobrevivindo a tot lo fenomeno de Podemos quan dengún no daba un duro por ells. Y que mesmo ha conseguiu chicotz exitos politicos que m’han feito goyo. Entiendo perfectament a las compas y amigas que i siguen militando y fendo un buen treballo, sobre tot en lo municipal. No sé si son d’alcuerdo con lo que fan los suyos mainates u simplament tienen mas tolerancia que no yo, que no podría aguantar en un entorno asinas.

Como dicié en iste post, nos cal organizacions y estructuras firmes y que duren. Con totz los suyos defectos, pero que sigan referencia. Nos cal tamién, a las activistas d’a izquierda, asumir que garra organización no será perfecta. Y CHA ye buen eixemplo d’ixo. 36 anyos ya son muitos anyos. Sé lo que puedo asperar de Chunta y, sobre tot, lo que no. Igual como sé lo que puedo asperar de IU, u de Podemos, tot y que ista siga muito mas choven. Talment, mas entabant, con atros quadros y bien porgada de chentucia, CHA pueda tornar a estar un referent pa yo u pa l’aragonesismo radical en cheneral. Y tanimientres, ye un vehiclo pa que muita chent decent, a pesar de tot, pueda fer chicotz cambios a millor en las nuestras sociedatz.

Por atros 36 anyos mas, porque Aragón ye millor con CHA que sin ella, y por la buena chent que i quedatz, tos deseyo suerte y que trobetz la manera de tornar a fer d’a vuestra organización qualcosa que pueda si no militar-ie, a lo menos, votar.

lunes, 4 de abril de 2022

Las fulenadas. Historias d'un chobenallo (3)

Fa uns días, en la manifestación d’o 8M, la colleta que fuemos chuntas teniemos un d’ixos debatz que dende fa anyos son cutianos en los actos d’a izquierda arredol d’a batucada que nos iba aturmentando. N’i heba qui quereban estar-ie cerca, porque les fa gracia y atras que quereban aluenyar-se en estar-ne fartas. Lo debat no ye una simpla qüestión de si te fan goyo u no pas. N’i heba qui le’n feba pero que consideraba que una manifestación talment no ye lo millor puesto pa ixa mena de manifestacions artisticas. Ni pa muitas atras bien ixemenadas dende habe anyos. Performances, pancartas chuzonas, disvraces u acompanyamientos mosicals son motivo de polemica y de debat adintro d’as nuestras movilizacions y, como en tantas atras qüestions, no acabo de tener una postura radical enta un u atro costau. Me pienso que a la fin pende d’o momento, oportunidat, esprito y d’o que quiera comunicar la organización d’o acto, que a sobén no ye lo mesmo que quier comunicar qui bi asiste. 

Ixas cosas, batucadas, teatretz, “personaches”... gosan d’estar la imachen que acaba publicando-se en los medios de comunicación. Las periodistas, por voluntat propia, u porque los suyos chefes les ne dicen, buscan fotos que clamen l’atención, que sigan fuents de clickbait. Y todas sabemos que las manifestacions y qualsequier acto de protesta, dende fa decadas, busca sobre tot repercusión mediatica. Una manifestación que provoque una buena foto amaneixerá en medios. Un viache por las carreras d’a ciudat sin mica parafernalia, por muita chent que i vaiga, por muit chusta que sigan las suyas demandas, por muitas personas que se i puedan veyer representadas, pasará a sobén de bislai por los medios y por nuestros dispositivos.

D’isto n’aprendié, por exepiencia propia, en los anyos de Chobenalla. La organización tenió momentos d’a-saber-la militancia. Meses en los que en cada una d’as reunions d’os lunes hebanos de fer un rolde de presentacions ya que siempre amaneixeba bella persona nueva con gana d’apuntar-se a un colectivo que no feba que creixer. Pero tamién tenió atros tiempos que no i quedabanos que quatre incombustibles. Que en las reunions tirabanos de calendario y procedimiento y nos chuntabanos las mesmas personas en la siede de CHA los lunes que lo sabado en lo Crápula, l’Atrio u lo Dispierta Fierro. En ixe tiempo, de baixa militancia y quan encara la relación con lo partiu yera meyo buena, surtió una manera de fer actos que aprecisasen poco treballo y tenesen firme repercusión en medios. Istos gosaban estar ideya d’un treballador d’o partiu a qui clamaremos Fuleno y, en la suya honor, clamabanos a ixa mena d’actos “fulenadas”.

Istos actos yeran enfilaus de tot ent’a prensa. Plegabanos t’a on que fuese dos u tres chobenallos chunto con Fuleno, febanos la momenaza que pertocase, los medios nos tiraban unas foticos y a l’atro día chunto con la foto en lo periodico publicaban parte d’a nota de prensa que previament les hebanos ninviau. No arroclabanos guaires personas porque ni en tenebanos entre las nuestras filas ni yera l’obchectivo d’o teatret. Con que venise bell periodista de bella achencia, y siempre en veniba, hebanos cumpliu.

En l’atro costau yera la resta d’actividatz de Chobenalla: chornadas, charradas, conciertos… que levaban treballo a boticiegas, horas y horas de fochar, de demandar favors, de buscar financiación - CHA nunca no se creyió que ixo fuese una inversión de futuro -, d’embolicar a chent, etc que, encara que plenasenos salas de centros civicos y aulas de facultatz, dimpués dengún no en daba treslau. Por contra, en ixas ocasions yera a on que aconseguibanos ixamplar la nuestra organización, humanament y ideolochica. Quasi todas las nuevas incorporacions veniban d’ixos actos a qui levaba poco tiempo le feba honra pa fer vinclos con la resta y formar-se politicament.

No son incompatibles las primeras con las segundas, pero tiengo claro quals m’estimo mas. D’as fulenadas no queda so que las breus noticias que nos adedicaba lo Heraldo. Dubdo que a dengún no le cambiasen la vida, ni le fese chirar lo suyo sentiu de voto, ni le planteyase dubdas vitals ni politicas. Tampoco no me pienso que las segundas represienten una gran revolución, que haigamos cambiau lo destín d’Aragón, ni costodias asinas. Manimenos, sí que cambioron la vida d’as que i participemos y de beluna d’as que consiguiemos embrecar.

Antes yeran los breus de prensa d’as fulenadas. Agora son los trending topic conseguius a pur de zasca. Pero las experiencias que cambean vidas, los aprendizaches que duran muito mas que una story, son a ormino bien aluenyaus d’os focos mediaticos y los retz socials. No digo que no siga important ixa repercusión mediatica, que en ye, pero l’acción d’a izquierda transformadera ha d’estar en ixe atro treballo d’ixamplar base, de formación ideolochica y de creación d’identidat colectiva. Fayena que, tot y que calga fer a moniquet y sin estrapalucio, acaba fendo millors fruitos que no las flors d’un día.

viernes, 3 de enero de 2020

Historias d'un chobenallo (2): La mani antitravase de Madrit

En 2001, quasi toda l'actualidat politica chiraba arredol d'o trasvase previsto en lo Plan Hidrolochico Nacional (PHN) y los entibos que lo feban posible. Prou que sí, l'actividat de Chobenalla Aragonesista, tamién. Yeran tiempos de muitismo creiximiento de l'aragonesismo. Levaba poquismo tiempo militando-ie y cada semana entraba chent nueva. Totz los lunes se feba reunión y caleba empecipiar-la con un rolde de presentacions ya que nos adubibanos a aprender-nos los nombres de toda ixa chent que acababanos de conoixer. La movilización contra lo trasvase yera constant. Practicament todas las semanas se feba bella cosa de mayor u menor entidat. Una d'as mas grans movilizacions que bi habió en ixos diyas estió la manifestación en Madrit contra lo PHN que achuntó a una patacada d'opositoras a lo travase, mas que mas, aragonesas.

La manifestación prometeba estar historica y qualsiquier entidat, dende partius politicos dica asociacions de vecins, s'organizó pa fer arribar a Madrit a toda la suya chent. No recuerdo quántos autobuses montó CHA, pero en yera buen fascal. D'ells, lo menos uno yera organizau por Chobenalla. Los billetz los vendiemos a escape. Nomás la chent que yeranos activos en aquellas envueltas ya en plenabanos quasi uno. A nusatras se sumoron muitas atras personas que no yeran d'a organización. Muita chent que no heba militau en cosa y beluns que hue siguen sin haber-lo feito. Astí nos chuntabanos personas muit compromesas que hebanos estau en un ciento de movilizacions y atras que quasi yera la primer manifestación que iban. La media d'edat yera bien baixa estando yo un d'os mas viellos con los vintidos anyos que teneba alavez.

Lo maitín empecipió bien luego. Faltaba buen rato pa que amaneixese quan ocupemos los nuestros posientos en l'autobús. Con tot y con ixo, belún ya heba ubierto la botella de pacharán a ixas horas. Los primers ratos estioron de muitas presentacions y d'as primers cancions aragonesistas, que continarían dica arribar a Madrit.

Ya en la metropoli espanyola, empecipiemos a (des)organizar-nos. La manifestación la feban en directo Antena Aragón, predecesora de l'actual Aragón TV .Muitas creyebanos que yera una sobrebuena oportunidat pa fer-nos bien visteras. Parte de nusatras decidiemos d'alcorzar y tirar dreitament t'a fin d'o recorriu, que remataba en la Puerta del Sol. Pillemos la pancarta y empecipiemos lo nuestro viache por astí. Por lo camín ibanos dando pasquins informativos a qui nos trobabanos. Muitos d'os receptors nian sabeban guaire bien de qué iba tot ixo y, prou que quasi denguno no sabeba nian que existise l'aragonés, la luenga en que yeran escritos por un d'os dos costaus. Atra d'as cosas que gosabanos de fer t'a part d'alavez yera bella mena de pirotecnia zaborrera que personalment no le trobaba mica sentiu, pero que a muitas compas les encantaba. Mezclabanos no se qué producto que mercabanos en Gilca con zucre y ixo feba un fumo que nos creyebanos que yeranos en los conflictos d'a minería asturiana. A ixo s'anyadiba buena cosa d'ixos petardos que tanto odiaba y odio. Con lo poco talento que tenebanos, encara me foi cruces de que no hesenos de rematar bella manifestación en l'hespital con bell cremau. La ropa y los sinyals, ixo sí, siempre acababan con bell forau.

La primer anecdota vinió en lo Congreso d'os Diputaus a on que un d'os companyers creyió que yera buena ideya de pintar una estrelada. Los dos antidistubrios que yeran a lo canto no compartioron lo suyo criterio y, quan le pilloron fendo-la le metió una pinyora que habió de pagar bell mes dimpués. Prou que sí, le confiscoron los tres kilos d'o "polvo de fer fumo" y las dos botellas de pacharán que levaba en la mochila.

Dimpués de firme rato dondiando por las carreras madrilenyas a la fin arribemos a la Puerta del Sol. Nueva performance con lo fumo y tiempo pa unatra d'as cosas sin guaire sentiu que febanos alavez: chitar un colorant en las fuents pa que l'augua prense una color d'un morau fosco. En la televisión bell saputo comentó que i hebanos chitau tinto. ¡Pa malfurriar vin que yeranos en aquellas envueltas! L'obchectivo de fer-nos visteros, a lo menos en TV, se consiguió. Antena Aragón heba d'emplir la programación con bella cosa y entre que arribaba la resta d'a manifestación nos fació planos a embute.

La manifestación yera en contra d'o PHN, pero no pas de pantanos como Yesa, Santaliestra y Biscarrués a los que nos oposabanos tamién. Asinas que i acudió a-saber-la representación pantanera. Entre ells, prou que sí, Marcelino Iglesias y Jose Angel Biel, president y vicepresident d'Aragón. Bi heba un scenario d'a TV a on que se facioron actuacions mosicals (recuerdo a Petisme y Labordeta, entre atros). En bell momento, totz dos i puyoron a que les fesen una entrevista. Un d'os chobenallos, con una puntería envidiable, quasi encierta con un uego a Marcelino, y ixo que yeranos bien luent.

De tornada, chentaus y mas d'una una mica pifola, nos trobemos con la chent que heba feito tot lo recorriu, recontando-nos tot lo que nos heba pasau a unas y atras. Las chobenallas, prou que sí, aproveitabanos pa fer una mica de proselitismo, a mirar si belún se uniba a la organización. Y, de feito, con beluna lo consiguiemos. A muitas atras, manimenos, no tornemos a veyer-las por garra cabo.

Pa yo, y pa muitas d'a mía cheneración politica, ixa estió una d'as manifestacions mas intensas d'a nuestra vida. Nos pilló en una edat muit choven, quan vivencias asinas te marcan pa cutio. Y en un momento historico a on que l'aragonesismo yera bien fuerte y las organizacions creixebanos muito en muit poco tiempo. Dimpués arribaría lo tiempo de perder a un porcentache muit gran d'ixa militancia poco ideolochizada, ye cabolioso. Pero muitas d'as que nos i quedemos no yeranos conscient de tot lo recorriu que tenebanos por debant.

La sincusa d'o PHN feba muita honra pa prebar de "colocar" la resta d'o "paquet aragonesista". Muitismas d'as personas que se nos acercaban en ixos anyos, lo feban simplament por la oposición a lo trasvase que yera en la tele y los medios 24/7. Nusatras prebabanos d'explicar-les atras d'as nuestras reivindicacions: la luita contra las grans obras hidraulicas, l'aragonés, los dreitos historicos u mesmo la luita antitaurina u la despenalización d'o cannabis que tant presents yeran en Chobenalla. Si lo consiguiemos u no pas, y en qué grau, le pertocaría a atro que faiga servir bella metodolochía que vaiga dillá d'os míos recuerdos y opinions.

Vendría en los meses de dimpués mas manifestacions d'ixa mena. La siguient, en Barcelona, a on que, lochicament, la presencia d'as organizacions antitrasvase catalanas estió muito mas important.. Valencia y Mallorca tamién n'acullioron las suyas propias. Muitas atras, adintro d'un Aragón que, antimás d'o trasvase, vivió un tiempo de muito debat social sobre un ciento de temas que la mayoría continan sin solucionar-se. Muitas de nusatras tenebanos poca u mica experiencia ni formación politica y en istas movilizacions empecipiabanos a conoixer atras envistas que no se gosaban de trobar en los medios de comunicación de masas.

NOTA: Tot lo que recuento aquí son recuerdos de fa quasi vinte anyos, pasaus por lo recosiro y ruixiaus con pozals d'alcohol, asinas que probablement bi haiga mas d'una inexactitut y omisions arrienda. Teneba grabau tot lo programa d'a retransmisión d'a mani, pero lo he cacegau, asinas que tampoco no he puesto repasar las imachens. Senti-te libre de, con la educación que sin dubda tendrás, comentar-las y anyadir lo que creigas.



lunes, 12 de febrero de 2018

La izquierda en Aragón y los dreitos lingüisticos

Ha pasau ya qualque semana dende que lo president d’Aragón, Javier Lamban, declarase que descartaba de tot “promover garra mena de cooficialidat lingüistica en Aragón”, y no habría de deixar d’encarcar-nos la falta de respuesta de man d’os partius politicos con representación institucional.

D’o PP, Ciudadanos y PAR, en lo tocant a los dreitos lingüisticos, igual como en lo tocant a tantos atros dreitos, no podemos asperar cosa. Son responsables d’a redacción y aprebación d’a Lei de Luengas que popularizó, ta tristura y vergüenya d’o nuestro pais, aquells acronimos de LAPAPYP y LAPAO, tot ta escusar-se clamar a las luengas por lo nombres suyo: aragonés y catalán. Lei que, por cierto, contina vichent y que no pareixe que se vaiga a derogar, a pesar de fer parte de l’alcuerdo de gubierno PSOE-CHA y de tener prou mayoría parlamentaria ta fer-lo.

Manimenos, dende las izquierdas, s’aspera una sensibilidat diferent quanto a las minorías u los colectivos privaus de parte d’os suyos dreitos. Ya sigan d’identidat sexual, nacionalidat d’orichen, relichión, … qualsiquier organización que se situe en ixa zona de l’espectro politico luitará activament por ixe reconoiximiento d’os dreitos y porque s’acabe con ixas situacions d’inchusticia. Pero en que charramos d’os dreitos lingüisticos, ixas organizacions desapareixen como si las personas que femos servir beluna d’as luengas propias d’Aragón no estasenos que bella mena d’estorbo, u que los nuestros dreitos, mas que dreitos, estasen un concieto.

En quasi un mes, ni un d’os partius s’ha pronunciau en contra d’as parolas de Lamban, ni s’ha demandau explicacions. No digamos ya rectificacions. En las cuentas de Twitter de Podemos, IU y CHA nomas podemos trobar una vaga referencia a isto en un retuit d’ista zaguer formación, procedent d’a suya organización choven Choventut citando las parolas de Chabi Gimeno, d’o Seminario Aragonés de Sociolingüistica : “No hay ninguna experiencia europea de recuperación de lenguas o mantenimiento, sin oficialidad”.

¿Podríanos esmachinar que s’hese pronunciau en contra d’o reconoiximiento de qualsiquier mena de dreitos, de qualsiquier atro colectivo, y que dengún no decise ni pon? Cal que no. Las parolas de Lambán son muit grieus, por tot lo que significan. La oficialidat no ye la maxima aspiración d’os dreitos lingüisticos. Tot lo contrario, ye la base. Lo simple reconoiximiento de que una luenga existe, que tien un nombre, una unidat lingüistica y una comunidat d’usarios. L’aplicación efectiva y lechislativa que tienga ixa oficialidat ye un debat que cal fer antes con antes. Lo reconoiximiento d’a realidat y d’os dreitos d’una comunidat lingüstica ye una obligación moral, y mesmo un imperativo legal, si queremos cumplir con lo firmau en la Carta Europea d’as Luengas Minoritarias u Rechionals. Ixas declaracions significan que bells 100.000 aragoneses no viyeran reconoixius los suyos dreitos plenos “de garra mena”. Que continarán estando ciudadanos de segunda, a lo menos, en ixe aspecto d’a suya vida.

¿Podemos esmachinar que s’hese pronunciau en contra d’a conservación d’o mas valioso patrimonio natural, arquitectonico u pictorico, por eixemplo? Si lo Pilar, u los quadros de Goya, Ordesa u Albarracín, estasen en periglo, ¿No saldrían de camin, con toda la razón, los partius d’a izquierda a reivindicar la suya protección? L’aragonés y lo catalán ye un patrimonio inmaterial milenario, que s’ha deixau a la bimbola y con una radida intervención gubernamental ta protecher-lo.

Lambán estió bien contundent: “Garra mena de cooficialidat”. Ni de nombre, ni de facto. Las declaracions a favor d’a derogación d’a lei de no-luengas d’o PP-PAR, y lo pacto de gubierno firmau con CHA quedan en papel mullau debant d’istas actitutz. La falta de contundencia en la respuesta de Podemos, CHA y IU clama l’atención, manimenos. U habría de clamar-nos-la.

Ya son muitos anyos de movimiento en desfensa de l’aragonés. L’argumentario ye a man de qualsiquier que i tienga intrés. Los partius d’izquierdas en Aragón han de prener-se en serio los dreitos lingüisticos d’a nuestra ciudadanía y desfender-los como los de qualsiquier atro colectivo sin reconoiximiento pleno d’a suya identidat y dreitos. La luita por l’aragonés y lo catalán ye la luita por un patrimonio cultural d’una valura incalculable. Pero tamién ye la luita por los dreitos d’una minoria que quiere exercer-los. Dica que las izquierdas no entiendan isto, se lo creigan, y faigan d’ello una mas d’as suyas luitas sinyaleras, las y los fablants d’as nuestras luengas propias continaremos estando ciudadanía de segunda sin una representación parlamentaria que nos desfienda.


miércoles, 20 de diciembre de 2017

Un 20 d'aviento mas

Lo 20 d'aviento habría de servir-nos a todas pa reflexionar bella mica sobre l'estau d'Aragón y de l'aragonesismo entendiu amplament. Fa mas de quatro sieglos, Aragón se devantó contra una inchusticia y por la suya soberanía. Hue, bell repui d'aquello luitamos por que contine vivo ixe sentimiento de dignidat que, igual como l'auron u l'aragonés, nunca no ha desapareixiu de tot, pero ye en las tres pedretas, bien amanau a estar una remeranza nostalchica.

Politicament nos trobamos popiellos d'una gran fuerza politica que arrocle l'aragonesismo y, lo que ye pior, que pueda ficar en los debatz publicos la necesidat evident de que Aragón siga sucheto politico soberano, u simplament, fer charrar d'os problemas mas cercanos y urchents d'a tierra nuestra. Las que ne b'ha agora mesmo, u no acaban de plegar en toda la chent que nos cal, u han rebaixau lo discurso dica esdevenir inutils pa qualsiquier cambio real. 

L'espanyolismo ha arramplau, sobre tot en lo zaguer tercio de l'anyo, con qualsiquier problematica propia. Los nuestros debatz y circunstancias los han pasaus a un segundo plano politico y informativo, en favor d'una campanya propagandistica en contra de l'independentismo catalán y d'o dreito a decidir d'ixe pueblo, y por extensión, de totz los pueblos sin estau.  Mesmo parte de l'aragonesismo, s'ha posicionau con l'espanyolismo, u en posicions de falsa neutralidat cuanto a iste tema, perdendo qualsiquier lechitimidat a la hora d'una futura reivindicación soberanista.

La mesma celebración d'ista efemeride d'o 20 d'aviento no s'ha puesto fer, atro anyo, de manera unitaria. Lochico, en viyer las diferencias que nos separan y la suya profundidat. Soi lo primero que, con seguntes qui, ni pa fer una biera. Y ye que caldría tener claro quals son las reivindicacions que consideramos medulars en lo movimiento aragonesistas. Si nos qüestionamos mesmo la posición cuanto a reivindicacions historicas como la oficialidat d'as nuestras luengas, u lo reconoiximiento d'o dreito a decidir d'os pueblos, l'aragonesismo no sirve pa cosa.

Pero como bien remera de cabo quan Txemaurri, lo redotismo se castiga con gulag, asinas que quiero dar ixa chisla d'asperanza, u optimismo, u como le queratz decir. La mia cheneración politica creixió en un momento muit dulz pa l'aragonesismo. La menaza d'o trasvase fació que, de rapiconté, apareixese aragonesistas como fongos. De vez, l'aragonesismo mas oficial rebaixaba a moniquet lo suyo discurso entre que nusatras afundabanos por cada diya en lo soberanismo como parte d'a solución a los problemas nuestros. Lo resultau, una perdua de bases y votos y, lo que ye pior, una perdua de referent politico institucional soberanista.

La cheneración d'as mas chovens d'agora, han habiu de construyir lo suyo discurso en un ambient muito mas dificil. Manimenos han sabiu fer-lo, en la mia opinión, d'una manera muit efectiva. No soi d'alcuerdo con tot, como no en soi con dengún, pero en linias chenerals, tienen un discurso claro, contundent y que esviella bell vicio que tenebanos. Y sobre tot, no s'esbafa los mensaches en busca d'arroclar sectors que poco u mica tienen a viyer ideyolochicament con lo soberanismo.

Viyer tantisma chent choven en actos u manifestacions como la d'o pasau 16 #PerLaLibertat, u en la charrada "La clase obrera y el derecho de autodeterminación" de fa un mes, ye un buen sinyal de que, mesmo en los piors momentos, lo soberanismo puet movilizar-se y tien futuro.  Estió tamién, una oportunidat en un momento dificil, de trobar-nos abrigaus con ixa calor que da las companyeras de luita, y que te fan querer continar luitando.

Ni yo ni muitas atras, ya no valemos pa prebar de reteixer relacions con todas las que femos parte de l'aragonesismo. Tiengo la mochila masiau cargada d'historias y historietas. Pero confio en la responsabilidat y capacidat d'istas chovens cheneracions pa fer-lo. A la fin, todas nos consideramos herederas politicas y historicas d'aquells que se devantoron contra la monarquia hispanica fa mas de quatro sieglos y somos en la mesma luita de fundo: desfender los nuestros dreitos y desobedeixer debant d'as inchusticias. Que iste siga lo zaguer 20 d'aviento que siga un 20 d'aviento mas.

lunes, 29 de mayo de 2017

Por una nueva lei de luengas y una academia ta l'aragonés

Quan en 2013 lo gubierno PP-PAR aprebó a conoixida como lei de no-luengas u lei d'o LAPAO y o LAPAPYP, pocas podebanos sisquiera esmachinar que bell diya, organizacions como CHA, REA, u Consello d'a Fabla la dasen por buena y se planteyasen desarrollar-la. Pero lo tiempo y as circunstancias sociopoliticas te fan viyer de tot y agora nos trobamos con que o decreto de creyación de la "Academia Aragonesa de la Lengua" (sic) lechitima t'a posteridat ixa lei que tanto y tantas critiquemos y que nos avergonyó debant d'o mundo.

Talment cal repetir-lo, ta qui no se'n faiga alcordanza: l'aragonés ye una luenga como qualsiquier atra d'iste cabo d'Europa. Y ta sobrevivir en iste entorno, le cal tener as mesmas ferramientas que a resta de luengas: un modelo culto, dreitos pa la suya comunidat de fablants, lechislación adequada, ... y una autoridat lingüistica independient. Deixar la independencia de l'autoridat lingüistica d'a luenga mas menazada d'Europa, a la buena voluntat d'o gubierno de turno u d'uns academicos que no son d'ixa luenga nomas puet levar a que ixa autoridat deixe d'estar funcional en qualsiquier momento.

O borrador de decreto no creya una academia ta l'aragonés como se ye decindo. Contina con la zaborrería disenyada por una lei que no ye pensada ta las nuestras luengas, sino ta un lingüicidio. A intención d'o lechislador de 2013 yera precisament esborrar a identidat d'as luengas aragonesa y catalana y fer una barracha lechislativa que convertise ixa academia en un instrumento inutil.  Asinas creyaba una unica entidat ta las dos luengas. O decreto que previsiblement s'aprebe creya dos entidatz menors clamadas institutos, sin personalidat churidica, que se suposa funcionarán independientement. Tot pendendo d'ixa buena voluntat suposada a priori. Ye decir NO se creya una autoridat lingüistica ta l'aragonés, sino una sección d'atra entidat. ¿Por qué l'aragonés no tien dreito a tener una autoridat lingüistica como toda la resta de luengas d'o nuestro entorno?

As quince primers academicas d'ixa lei, habrán d'estar trigadas por as Cortz, lo Gubierno y a Universidat de Zaragoza, no establindo-se garra mecanismo que guarencie que haiga de trigar-se un numero minimo ta l'aragonés u lo catalán. Ixa primer academia podrá viyer ixamplau o suyo numero de academicas ixamplando-se os integrants d'os dos insitutos que se creya. Lo cómo no queda guaire claro, ni s'implementa un mecanismo de sustitución d'os suyos miembros. 

Tot y estando un decreto penible, que lechitima una lei penible, disenyada ta acotolar l'aragonés y o catalán, se podría argumentar que "ye la lei que tenemos" y no podemos fer atra cosa. Ya antes ha pasau, y mesmo con gubiernos d'o PP, as activistas por l'aragonés y o catalán, nos hemos habiu de fer o pre y buscar os foraus lechislativos ta ir tirando entabant y que no fesen guaire zancocho. 

Manimenos a situación ye prou diferent a la de 2013. Bi ha una mayoria parlamentaria a favor de derogar a lei de luengas. PSOE, Podemos, CHA y IU, lo menos en campanya electoral, yeran partidarios de vulcar-la y fer-ne una nueva. O pacto de lechislatura entre PSOE y CHA, que entre atras cosas levó a la creyación d'a DGPL y o nombramiento d'o suyo director, teneba en o 23eno punto "Aprebar una lei de luengas que guarencie os dreitos lingüisticos d'a ciudadania, con un amplo proceso participativo, buscando as formulas legals ta suspender l'aplicación de l'actual." Ni s'ha aprebau, ni a lei de luengas actual guarencia los nuestros dreitos, ni bi ha habiu un "amplo proceso participativo".

CHA, que levó la lei t'o constitucional, y que agora pareixe desfender las suyas bondatz, deciba tamién en o suyo programa (pachina 10) que quereba "suspender la lei 3/2013 (...) y presentar una nueva lei que se cumpla y siga lo primer paso enta la futura cooficialidat (...) en aplicación de la legalidat internacional en iste ambito y en igualdat de condicions con a resta de luengas d'Espanya, Europa y o mundo".  Continaba o suyo programa demandando "Constituir las academias de l'aragonés y lo catalán". 

Atras entidatz tamién amostroron o suyo refús t'a lei de luengas que agora celebran. Consello d'a fabla deciba en aquellas envueltas sobre a lei 3/2013 (Fuellas 215, pachina 3) que se consagraba "a creyazión d'una Academia unica  (denominata chenericamén Academia Aragonesa de la Lengua) en os terminos en los que lo fa te, por un costato, acrexentando a barafunda lingüistica e a indistinzión entre as luengas e, por atro ye politizando-la e rebaxando de bez o libel filolochico e zientifico d'a suya composición...". Mesmo lo propio actual director cheneral de politica lingüistica, Jose Ignacio López Susín, presentaba una comunicación titulada "Poniendo las bases para la desaparición del aragonés. La nueva regulación de las lenguas propias de Aragón".

¿Por qué dimpués de tanta chustificada hostilidat ent'a ixa lei de no-luengas que tanto mal feba, de bote y voleyo le pareixe un marco acceptable a los suyo criticos? ¿qué ha cambiau en istos quatro anyos.

Tenemos una oportunidat historica ta l'aragonés. Bi ha mayoria parlamentaria y social ta aprebar una nueva lei de luengas. Todas tenemos alto u baixo claras los minimos acceptable ta ixa lei. La de 2009 se quedaba curta, prou que sí, pero ye un punto de partida claro y referencial ta prencipiar a treballar. Ixo ye posibilismo y pragmatismo. Lechislar sobre a lei de 2013 lo que ye, ye una rendición y no ye en absoluto positivo ta l'aragonés. Hemos de parar cuenta de que lo que faigamos en istos anyos, con os suyos aciertos y errors, condicionará a l'aragonés probablement por decadas. 

Bi ha tiempo ta reendrezar o rumbo. Bi ha tiempo, ganas y chent ta treballar en una nueva lei de luengas. Si ye por miedo a la opinión publica, cal fer alcordanza de que afortunadament Aragón y as aragonesas no son como l'Heraldo quiere que sigamos. 

A l'aragonés le cal una lei de luengas que siga digna de ixe nombre, que le de una autoridat propia, independient y con funcionamiento autonomo, que guarencie los dreitos de toda la comunidat de fablants en tot lo territorio aragonés. Como demandabanos en 2013 y como hemos de continar demandando en 2017.

sábado, 16 de enero de 2016

¿Por qué charramos?

Cada anyo, quan prencipio as clases d’aragonés, femos un rolde presentando-nos. A os datos cutianos como nombre, edat, estudios, orichens cheograficos, etc… siempre i adhibo a pregunta de “¿por qué estudeas aragonés?”. Talment no habría de fer-la. Ye una pregunta que nunca no m’han feito quan he estudiau anglés, francés u alemán (curiosament sí en catalán), pero me fa goyo de saber debant de qué mena de persona soi y qué motivacions tienen.

As razons que m’han dau son variadas de tot. A curiosidat lingüística siempre apareixe, sobre tot, entre estudiants de filolochías. L’intrés por a nuestra historia, u os orichens d’a familia, “as parolas que me deciba yaya, etc.. tamién son cutianas. Mesmo un me dició un anyo que lo estudiaba “pa joder a los catalanes”, como si a o país vecín le fese cerina u fastio que nusatras dignificasenos a nuestra lengua. Pero siempre, en todas as clases, bi ha un porcentache amplo de personas que lo estudean por razons politicas, ideyolochicas y/u identitarias.

Que historicament s’ha asociau l’aragonés a o nacionalismo (1) u a l’independentismo aragonés no ye garra descubrimiento que vaiga a fer hue. Si ixo ye estau positivo u negativo no ye una cosa que yo tienga tant clara como la tienen muitas personas. L’aragonés, como lengua, y as suyas parladoras, no son facilment "enrestibles" por qui s’oposa a que tiengan dreitos lingüisticos individuals y comunitarios. Manimenos, o nacionalismo aragonés, ye de buen enrestir en estar una opción politica minoritaria y asimilable a o perén enemigo vasco u catalán, seguntes pertoque. Alavez, ¿ixa asociación entre lengua y nacionalismo responde a una realidat social u a una estratechia politica de qui s’oposa a lo reconoiximiento d’os dreitos lingüisticos? ¿En qué grau l’asociación aragonés – nacionalismo no l’han feita dende l’espanyolismo precisament ta no fer cosa por l’aragonés?

Entre qui ha aprendiu l’aragonés como lengua materna, as opcions politicas aragonesistas tienen, si fa u no fa, o mesmo éxito que en a resta d’o país. Ni CHA, ni atros partius u organizacions han teniu un éxito guaire más gran en Sobrarbe, Ribagorza, Echo, etc… de lo que’n han teniu en o Baixo Aragón, a ribera, u qualsiquier atro territorio an que l’aragonés no ye que una remeranza. Bi ha una gran masa de fablants d’aragonés que no lo charran por una militancia politica sino, simplament, porque en casa suya s’ha charrau.

Entre qui lo somos aprendendo, sí que ye apreciable a cantidat de personas que lo fan por motivacions politicas. Lo menos en un primer momento. As escuelas d’aragonés, dende fa tiempo y en una estratechia que me pareixe acertada, hemos fuyiu d’a politica y, sobre tot d’os posicionamientos partidistas. Por una simpla qüestión d’integración de tot qui quiere aprender aragonés por os motivos que sía y porque muitas nos creyemos de verdat que a protección d’a diversidat y a riqueza lingüística y cultural habría d’estar por dencima de partius u situacions politicas coyunturals.

Como en muitas atrás cosas, en as zaguers anyadas, bi ha habiu bell “efecto rebote”. Si antes quasi se daba por supuesto que qui aprendeba aragones yera nacionalista u indepe, agora pareixe que calga demandar sincusas por estar-ne, u porque l’aragonés y a suya desfensa sigan parte important d’o tuyo discurso politico.

Me cansa y farta a partes iguals ixa acusación de que qui femos servir l’aragonés y somos indepes, lo femos servir con unas segundas intencions u uns obchectivos foscos. U ixa deslechitimación que sufrimos a soben de que femos servir l’aragonés como ferramienta ta os nuestros obchectivos politicos. Cadagún ye libre de fer servir a lengua ta lo que quiera. ¿Hemos de deixar de fer servir l’aragonés, u de exichir a suya oficialidat y amostranza y os dreitos lingüisticos d’a suya comunidat por estar independentistas? ¿Como imos a fer ixo? Si desfendemos l’aragonés, dicen que lo femos por obchectivos politicos. Si no lo femos, dicen que encara que sigamos “tant aragonesistas” l’aragonés nos la bufa, Talment o problema no ye lo que faigamos as indepes con l’aragonés, sino que bi ha chent que no quiere que as indepes faigamos cosa. Nian existir. Lo siento por ellas.

A rematadera ya ye quan qui te fa ixa critica ye firme desfensora d’una serie de politicas culturals endrezadas a l’acotolamiento de qualsiquier lengua que no siga lo castellano. Cadagún en ista vida, quiera u no, desfiende, por acción u omisión, un prochecto politico. Tamién en lo cultural. Cada vegada que se nos acusa a las indepes de levar l’aragonés en o nuestro prochecto politico (como si ixo fuese malo per sé), cal preguntar-le a l’interlocutor qual ye o suyo prochecto de politica lingüística. Porque probablement en tienga uno. Y no fer cosa tamién ye un prochecto de politica lingüística que nos leva dreitas y a toda vitesa ent’a muerte de l’aragonés.

A cultura tamién ye politica. A politica lingüística tamién ye politica. Quan voi a votar, antiparte d’unas ideyas y d’un programa cheneral, me intresa bell zarpau d’afers que pa yo son os más importants. A lengua en ye uno. Por ixo creigo que ye important que l’aragonés siga en l’achenda politica de totz os partius que se presenten en Aragón.

Ye deseyable que totz os partius tiengan una posición cuanto a l’aragonés. Ye vital que a comunidat aragonesofona faiga un poder pa que ixa posición siga favorable a nusatras. En o caso d’os partius aragonesistas, soberanistas, identitarios, de obediencia aragonesa, …. Como les queramos decir, ye quasi obligatorio. Qui quiera construyir un Aragón an que a nuestra cultura tienga un futuro, no puede ixublidar una d’as manifestacions culturals más importants d’o país nuestro como en ye a lengua. Qualsiquier que milite en bella organización aragonesista, habría de tener l’aprendizache de l’aragonés y o suyo emplego cutiano, como una obligación moral. A la fin cadagún ye libre de fer lo que quiera. Todas tenemos as nuestras incoderencias y no soi yo denguna ta dar-ne licions. Pero bella vegada m’ixorronta a poca importancia que se le da en o mundo aragonesista a la aprender y fer servir l’aragonés. A fer-lo de verdat, fendo recordar que en dos anyos, ni yo ni dengún, aprender aragonés.

Si contimparamos con atros paises colonizaus, as suyas lenguas tamién pasoron (y pasan) por procesos parellanos de demonización de part de a qui se la bufa que as lenguas chicotas mueran. O feito ye que, en muitas ocasions, qui militaban en organizacions soberanistas son qui s’ha preocupau de organizar as clases d’a lengua, os movimientos culturals de reivindicación, as investigacions arredol d’a propia lengua, os medios de comunicación, etc… Ixas lenguas tienen a rasmia y presencia social que tienen agora gracias a toda ixa chent que ha treballau y a una comunidat nacional receptiva a ixas ideyas.

O camín ta salvar una lengua minorizada ya se ye recorrendo dende fa decadas por muitas atras lenguas. Belunas bien cercanas. Ya sabemos lo que cal fer y qui ha de fer-lo. Encara que s’haiga repetiu un ciento de vegadas no deixa d’estar cierto aquello de “lo que no faigamos nusatras, dengun no lo ferá por nusatras”.

L'aragonés ye de todas y totz. Prou que sí. Tamién nuestro.


(1) Siempre que en o texto meta nacionalista, independentista, soberanista, etc... me refiero a todas as ramas de l'aragonesismo. Soi perfectament conscient de totz os matices, pero si no o texto quedaría de muit mal leyer....

viernes, 31 de julio de 2015

Podemos, CHA, IU y as collas parlamentarias

Articlo de Maru Díaz, diputada de
Podemos, en Heraldo
De polemicas, en vivimos terne que terne en ista tierra. De grans y chicotas, de serias y d’absurdas, como a zaguera d’a fresquera municipal. Heraldo gosa d’estar o patrocinador d’istas segundas. Una, que se queda en un punto medio, ye la alcurrida fa bell diya arredol d’a formación d’as collas parlamentarias y de que CHA y IU s’haigan quedau sin colla parlamentaria propia.


Como talment bi haiga bella lectora que no siga guaire feita a la politica institucional, talment cal explicar lo d’as collas parlamentarias. As diputadas d’as Cortz d’Aragón s’organizan en collas parlamentarias. Cada colla ha d’estar formada por, lo menos, tres diputadas. A cada colla se l’asigna un espacio en Cortes, proporcional a las diputadas que tien, uns diners, una representación en as collas sectorials, etc… Todas as diputadas que no sigan en garra colla quedan en o clamau “Grupo Mixto”. Dica agora, siempre pasaba que as diputadas que se quedaban en ixe grupo mixto yeran d’o mesmo partiu. IU u CHA, por un regular. Pero en ista lechislatura, ni IU ni CHA podeban fer Colla Parlamentaria propia en no plegar en as tres diputadas que cal ta fer-la.


Dende a creyación d’o parlamento aragonés moderno, como muito bi ha habiu cinco partius y, alavez cinco collas parlamentarias. Bella vez ha pasau que bell partiu s’ha quedau por debaixo d’ixe minimo de tres, pero como no yera que uno, o “grupo mixto” yera de tot ocupau por un partiu y, a efectos practicos, teneba colla propia. En ista lechislatura, tanto IU como CHA han quedau por debaixo, lo que les fa haber de compartir ixa Colla Mixta.


Dica astí, lo que ha pasau y o reglamento. Lo que demandaban CHA y IU yera de cambiar-lo de propio ta baixar a muga de tres a dos, que CHA tenese colla propia y IU se quedase con a mixta entera ta ellas.


Ya dende un prencipio lo de cambiar leis u reglamentos seguntes convienga ye, como poco, zaborrero. Ye alto u baixo lo que quiere fer o PP con a lechislación electoral. Como con a lei actual pierde concellos encara que siga o partiu más votau, cambea a lei ta que o partiu más votau siga qui gubierne. Con tot y con ixo tampoco no creigo que siga un cambio inchusto ni un apocalipsi ni cosa parellana. No tiengo garra problema filosofico u etico por o feito de que se constituiga colla parlamentaria con dos u con tres diputadas.


Pero ¿por qué cal cambiar-lo?. Porque os tiempos d’intervención son menors? Bueno, se puede ixamplar ixos tiempos ta que tiengan mayor visibilidat. Por una mayor representatividat en as comisions sectorials? Ummm, talment siga una sobrerepresentación, pero cuento que tampoco no bi habría mayor problema. Agora bien, si ye porque s’ha feito un calculo masiau optimista d’os hipoteticos resultaus y s’ha malfurriau en una campanya electoral uns diners que no se tienen…. pues lo siento muito, pero no. A crisi economica por a que ye pasando CHA le ye levando a prener prous decisions más penibles, en a mia opinión, que de cutio. Talment habrían de reendrezar a traza de chestionar o partiu, en cuentas de fer seguntes que shows culpando a atros d’haber perdiu a gran base social (y electoral) que un diya tenioron.


Ye curioso que dimpués de foter-se quatre anyos presumindo de levar “a voz d’Aragón” t’o Congreso espanyol, agora digan que “se quedan sin voz” por no tener colla propia. En o Congreso espanyol, Yuste yera un d’os 11 diputaus d’una colla parlamentaria minoritaria. Bi heba un total de 350 diputaus y sisquiá estió toda la lechislatura, pero levaba “a voz d’Aragón”. En o Parlamento aragonés, serán dos d’as tres diputadas d’una d’as seis collas parlamentarias. Tienen dos de 68 diputaus. Y se quedan sin voz por no tener colla propia? U antes u agora mienten. U simplament, exacheran en ambas situacions.


Articlo de Gregorio Briz (CHA) y
Patricia Luquin (IU) en Heraldo
Ye normal que CHA presumise d’a faina de Yuste en Madrit. De feito, reconoixco que muitas d’as intervencions que tenió estioron prou bien. Pero pintaba lo que pintaba. Ni menos ni más. En as nuevas Cortes aragonesas, CHA no va a estar sin voz por o feito de no tener colla parlamentaria. No han teniu garra problema en compartir colla con IU en Espanya, pero agora pareixe una trachedia.


A rematadera d’a sobreactuación ye o feito de contimparar-lo con a “Lei Mordaza” pepera. De verdat me son contimparando una d’as mayors enrestidas contra as libertatz d’expresión, prensa y asociación que bi ha habiu en a “democracia” moderna, con que les saquen bells diners d’a suya asignación? Por favor, sigamos serios.


Os chunters se feban cruces istos diyas y feban por tuiter una campanya ploricona con o hashtag #HayTiempoHastaElMartes. Una d’as campanyas más furas que les he visto en zagueras. Y tot por dos razons: continar cremando a Podemos y os diners. Quan digo continar ye porque, sobre tot dende a suya militancia, bi ha habiu, quasi dende o naiximiento d’a formación, una quimera contra Podemos, quasi mayor que contra o PAR. Muito más que la que le pueda tener IU. Pero istos diyas, con a coda preta, baixoron o discurso ta emparar as negociacions y, en perder, tornoron con a rasmia de cutio y as debantditas barbaridatz d’a Lei Mordaza.

Tiengo antimás o barrunto, más que fundau, de que si a situación hese estau de revés, si de CHA hese pendiu de dar-le colla propia a Podemos, hesen feito exactament lo mesmo, con os mesmos argumentos.


Con tot y con ixo, creigo que aquí ye Podemos qui ha perdiu la partida. De feito, creigo que la partida la hemos perdida muita más chent. A mayoría d’o publico no entiende os motivos de Podemos, y l’importan igual. Con lo que s’ha quedau ye con que Podemos ha rebaixau a capacidat d’expresión parlamentaria de CHA y de IU. Ixe ye o mensache que ha plegau. Tamién gracias a Heraldo y cía que no deixan pasar-ne una. Talment as motivacions fuesen buenas, pero Podemos ha chugau mal as cartas suyas. Barrunto que bi heba muitas cosas en as negociacions d’a Colla Parlamentaria y Podemos podría haber revlau en iste afer, conseguindo atras cosas a truca. Talment son por esmaliciar. U talment son esmaliciaus y m’he perdiu bell espisodio. Quemisio. O feito ye que creigo que, cara t’as votants de cuchas han dau una imachen y bamba. ¿Quantas sabemos lo que realment bi heba dezaga d’ixe Briz alticamau, d’ixos hooligans fendo aparatos por o ret? As que no nos cal tot iste show ta fer-nos una ideya d’os vientos que soflan en cada partiu. A resta viyen lo que viyen y no sé si Podemos sabrá sacar treslada d’iste episodio. Podemos no perdeba guaire permitindo a Colla Parlamentaria propia de CHA y, manimenos, pierde muita imachen (y atras cosas) no permitindo-la.


IU s’ha queixau, con as mesmas razons que CHA, pero sin fer tanto aparato. D'una man, cuento que os vinclos que tien, y os que ye prebando de creyar con Podemos, influyen en ixa menor belicherancia que amuetra. D'atra man, probablement no les cal tanto os diners, porque IU ya fació a suya “travesía por o desierto” fa una decada y sabe como salir-ne. Una “travesía por o desierto” que asperaba sincerament que prencipiase ta CHA en istas eleccions y que, desafortunadament ta ells, ta yo, y ta tot Aragón no les ha plegau. Encara.

Bi ha tiempo ta tot, que son quatre anyos de lechislatura. Ta modificar o reglamento d'as Cortz y permitir que CHA tienga Colla Parlamentaria. Ta que a cucha complegue en muitas atras arias. Ta que as cupulas d'os partius respondan a ixos consensos que as bases ya tenemos en as carreras. Ta sacar-nos todas, as d'a politica viella y as d'as nueva y as que somos en o bell meyo, o carnet d'autenticidat revolucionaria, prener un pozal d'humildat y posar-nos a charrar con l'otri sin pensar en a maniobra que nos son fendo por dezaga. Cuento que tot ixo ye imposible dica aviento. Bi ha muitos niervols por l'anyo que hemos pasau y por lo que nos viene. Pero talment en aviento, ya siga masiau tarde.