Mostrando entradas con la etiqueta DGPL. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta DGPL. Mostrar todas las entradas

miércoles, 31 de enero de 2024

Teoría y practica d'o lingüicidio seguntes la dreita en Aragón

Diz que las luengas no son de dreitas ni de cuchas. Igual como l’ecolochismo u lo feminismo. Talment en un plano teorico se pueda chustificar ixa afirmación. No ye la mía opinión, pero ye prou popular. En tot caso, en la politica cutiana, la de feitos, la que modifica la realidat por cada día y tien efecto sobre nusatras, no ye asinas. Ye verdat que a buena parte d'a izquierda, a la mas espanyolista en concreto, se la bufa l'aragonés. Pero cada vegada que la dreita arriba a lo poder en las administracions aragonesas arrampla con cualsequier abance que s’haiga feito tocant a dreitos lingüisticos y chestión d’a nuestra riqueza y realidat cultural trilingüe.

Quedan luent los tiempos a on que lo PAR amostraba bella sensibilidat enta l’aragonés. Mas encara, los versos sueltos d’o PP como Domingo Buesa. Fueras de radius eixemplos, la politica oficial de toda la dreita en Aragón ye lo lingüicidio, la negación d’a nuestra realidat lingüistica y l’apuesta por acotolar l’aragonés antes con antes y que deixe asinas de fer estorbo. La Lei de luengas d’o zaguer gubierno presidiu por Marcelino Iglesias (PSOE) que, tot y que curteta en bel aspecto, estió buen paso entabant, la vulcó lo PP-PAR malas que podioron. Se sustituyó por la famosa lei d’o LAPAO-LAPAPYP, ixa monstruosidat que hue encara ye en vigor. Ixa que nos fació conoixius dillá d’as nuestras mugas por una vegada. Ixa que se’n rediban, alticamaban u ploraban las foranas con sensibilidat lingüistica u afición por los acronimos de chufla.

Lambán, que en lo d’a identidat lingüistica remeda punto por agulla las cazurradas d’a dreita en Aragón, arribó a lo poder. En lo primer gubierno suyo, toz los partius que i feban parte levaban en los suyos programas acabar con l’aberración lapapypera. Manimenos, dende lo primer momento se i renunció, a pesar d’estar la CHA en la Dirección Cheneral competent. Cuento que a Lambán ixa lei le feba firme goyo y que no modificar-la ni una coma estió una d’as condicions que le metería a una Chunta en horas baixas, que amenistaba perretas y poder, en un momento que se chugaba mesmo la suya existencia. Se fació, ixo sí, una modificación en la Lei de Patrimonio que diz que esmendaba la Lei d’o LAPAPYP y que se i agarraban pa plegar a decir que heban feito l’aragonés oficial de facto. Cada vegada que sentiba ixa retolica me’n esmelica como un Perro Sanxe en lo Cogreso sentindo a Feijoo decir que no yera president porque no quereba. Sisquiá que fuese tan facil fer l’aragonés oficial.

Dimpués d’a tornada d’a dreita a lo poder, todas sabebanos que yera cosa de tiempo que ixa Lei de Patrimonio se cambiase. Habendo vulcau antes la propia DGPL y reduciu lo presupuesto pa l’Academia Aragonesa d’a Luenga. La dreita, en istas cuestions, no ye remilgosa ni tien vergüenya, ni ubre procesos participativos pa ascuitar a las personas afectadas ni a los colectivos socials, ni costodias en vinagre. Fa y prou.

Los partius en lo poder y toz los que refirmen la modificación d’a Lei de Patrimonio y toda la resta d’accions en contra de l’aragonés son los culpables d’acelerar la muerte de l’aragonés y de seguir negando los dreitos d’as personas que lo charramos en tot lo país. Lo fan porque entienden que la realidat lingüistica aragonesa ye un entrepuz pa los suyos plans identitarios. Porque la diversidat nuestra ye inasumible pa la suya uniformización cultural y nacional. Pero ixo queda fiero de decir en publico.

Lo suyo manual d’estilo chira los conceptos y las parolas. La dreita s’ha feito experta en meter-les un lacet a las buenyas y vender-las como gustoso chicolate. No diga capitalismo salvache, chile ¡viva la libertad, carajo!. No i hai privatización de servicios publicos sino colaboración publico-privada. Y no diga acotolar l’aragonés, charre d’a “defensa d’as variedaz lingüisticas aragonesas”.

En ixe marco, s’oposa l’aragonés con las “variedaz lingüisticas aragonesas”. Un discurso que cumple muitas funcions. La primer, amagar lo nombre. Ya no i hai aragonés y catalán, tot lo que parlamos por aquí queda adintro d’un ixe nuevo sucheto indeterminau y borioso que son las “variedaz lingüisticas aragonesas” y que prou que nunca no se refieren a las variedaz que tien lo castellano. Asinas, se niega lo numbro de luengas. Ya no en son tres y, pa forro de bota, no se’n determina cuantas, cuals ni de qué son ixas variedaz. Se niega tamién la unidat lingüistica. No existe l’aragonés sino parlas locals, incomprensibles entre ellas. Igual como lo catalán que, misteriosament, cambea de tot en cosa de kilometros y fa que en Horta de Sant Joan, Herbers y Montroig, tot y fablar igual, lo faigan en tres idiomas diferents.

No i hai luengas ergo no fa falta autoridat lingüistica, ye la conclusión lochica d’ixe argumentario. Y sin autoridat lingüistica, ni i hai normativización. La ensenyanza dillá d’os territorios a on que dicen que se parla ye imposible porque astí no i hai variedat ni norma. Y adintro d’os territorios, en seguntes que puestos, talment les deixen fer ya que numericament son poco importants y, total, la transmisión cheneracional, sin refirme publico, saben que ye condenada. De presencia publica en medios u en l’administración, nian en fablamos. Pa ixo caldría una norma y no n’i hai, porque no i hai luenga que normativizar sino “variedaz”. Y antimás ye malfurriar diners que ya se sabe que las luengas que no son l'anglés y lo castellano no valen pa res. Las personas que lo fablan son libres de fer-lo, prou que sí, pero que no lo faigan en publico que a las foranas que i van a fer esquí u senderismo u lo que siga les puet molestar. Y tot isto diz que lo fan pa protecher a la chent de “l’alto Aragón” d’un hipotetico aragonés estandar que bel chuanralla les va a imposar de no sé qué manera. Aproveitando la chusta quimera que puedan sentir por Zaragoza pa decir que ixo ye "de ciudat", como si no bi hese chent d'as zonas a on que encara se conserva a favor y participando d'o proceso de normalización y normativización y como si los la metat d'os que s'autoproclaman guardians d'ixas variedaz no fuesen tan urbanitas u mas que qui escribe. Lo recurso a la eterna división entorno urbano - entorno rural.

La defensa d’as variedaz ye la eterna sincusa de qui quieren que no exista l’aragonés. Ni las suyas variedaz, tot y que digan defender-las. Cada vegada que se charra d’a normativización de l’aragonés como la creación d’un monstruo de Frankenstein u de fer un invento, lo que i hai dezaga ye la negación d’o dreito que tien la nuestra luenga a disfrutar d’as mesmas ferramientas que la resta de luengas occidentals. Ye la negación a las suyas fablants d’os dreitos reconoixius en toda la lechislación internacional, europea y mesmo en la Constitución espanyola. Defender las variedaz ye defender l’aragonés, y viceversa. Porque son lo mesmo. Sin variedaz no i hai aragonés y sin aragonés no i habrá variedaz. La norma no obliga, la norma ye una ferramienta pa qui quiera fer-la servir. La norma ubre nuevas posibilidaz. Sí, la norma ye un invento, como todas las normas, tamién la d’o castellano. Y no, la norma no ye una menaza pa garra persona que fable aragonés.

Perdón por repetir-me pero, con todas las ferramientas a man (autoridat, norma, ensenyanza, oficialidat, medios publicos, etc), l’aragonés lo tien prou dificil pa seguir existindo. Sin beluna d’ellas, imposible.

Acabo con atra parte fixa d’as mias estrolicaderas, que ye la situación - u simpla existencia - d’o movimiento en defensa de l’aragonés. Va dispareixer la oficina lingüistica de l’aragonés d’o concello de Zaragoza y ni se tartió. Bella nota de prensa y a fer las diez. Va dispareixer la DGPL y lo mesmo. Se foten ueito anyos sin tocar la lei d’o LAPAPYP y ni una movilización. Agora sacan la mención a l’aragonés y lo catalán en la Lei de Patrimonio y ni piu. Unatra noteta de prensa, que no se diga que no nos ne femos. Un change, que ixo siempre funciona de pistón. Una d’as piors cosas que le ha pasau a l’aragonés en la zaguer decada ye la breca en lo movimiento asociativo, la incapacidat movilizadera, la agresiva guerra ubierta entre entidaz pa la que dengún no pareixe querer buscar solución. Asinas, sin musclo asociativo, sin poder meter-les nian un chicorrón entrepuz, pueden fer lo que quieran. Dirán que lo fan “pa salvar las variedaz” y n’i habrá qui lo creiga.

jueves, 31 de agosto de 2023

Institucions y futuro de l'aragonés debant d'o nuevo escenario. Bella nota

Lo pior escenario electoral se va fer realidat en Aragón y PP gubernará de conchunta con VOX. Sin entrar en atros temas, que atros lo farán muito millor que no yo, creigo que caldría fer bella reflexión sobre lo futuro de l’aragonés y d’os dreitos d’as suyas fabladoras y fabladors. Sobre tot pa que, si la situación ye breu – ¡tan de buen! - no repetir errors.

La magnitut d’o refús.

Me clamó l’atención, de primeras, que las nuestras luengas propias fuesen tant presents en l’alcuerdo de gubierno. Los diners adedicaus a las mesmas son bien pocos, asinas que la enchaquia economica nomás puet convencer a qui se creye toda la faloria de que i hai milenta personas vivindo de l’aragonés u qui desconoixe, por eixemplo, que las academicas d’as nuestras autoridaz lingüisticas no cobran ni un euro por estar-ne. Diz que la luenga no ye de dreitas ni d’izquierdas, y en un plano teorico, asinas ye. Pero la realidat ye que cada vegada que la dreita en Aragón toca lo poder, una d’as primeras cosas que fa ye arramplar con cualsequier paso entabant que s’haiga feito tocant a la desfensa d’as nuestras luengas. Ya pasó con la derogación d’a lei de luengas y la suya sutitución por la lei d’o LAPAO y lo LAPAPYP que los gubiernos de Lambán – con u sin Podemos y CHA – no han quiesto tocar-ne ni una coma.

Entiendo que lo capital politico plega mas por la parte d’o catalán y de tot l’anticatalanimo que i hai entre las militancias y los votants de toz dos partius, porque se me fa que l’aragonés no creya tanto refús. L’argumentario, de feito ye bien diferent. Si en lo caso d’a Francha parlan de que los catalans imposan lo suyo modelo, la mentira que fan servir pa l’aragonés ye que en Zaragoza s’ha creyau una versión «de laboratorio» que no sé quí quiere imposar en l’Alto Aragón, acotolando las modalidaz locals. Argumentos d'un espanyolismo que, bien luent de querer preservar garra variedat local, lo que fa ye trencar cualsequier ferramienta que podamos tener pa desfender-las, refirmaus en iste punto por mas d’un impresentable alleno a ixos partius, por cierto.

Lo zancocho institucional.

Una d’as cosas que mas nos temebanos las activistas ye lo futuro de l’AAL y los suyos institutos. Tasament leva un anyo d’existencia, tot y que s’hese puesto formar y nombrar a los suyos representants fa a saber qué tiempo. Encara no s’ha dau explicacions de porqué se tardó tantismo, pero lo cierto ye que se fació y a la fin tenemos una autoridat lingüistica, refirmada antimás por sectors amplos y diversos. La grafía oficial, lo primer paso que fació, ya ye una realidat a pesar d’as prebatinas d’o Director Cheneral por deixar-la sin efecto, en un d’os movimientos politicos mas vergüenyosos, egoistas y revanchistas que le haiga visto fer a un – teoricament – aragonesista, y n’he vistos muitos. Tenemos dos nuevas ferramientas, autoridat y grafía, que caldrá desfender a tot trance pa que arriben dica una lechislatura con personas decents en los cargos institucionals y no haber de tornar a bastir tot dende los alazez.

Queda tamién en l’aire qué se fará d’as plazas d’as mayestras y mayestros d’aragonés en coles y institutos. Asperemos que lo suyo odio no arribe tant luent, que les pueda mas la galvana u la incompetencia, u que la organización d’as mais y pais de l’alumnau faiga que no les compense.

Doi por perdida cualsequier opción de que programas de tot, u en parte, en aragonés, como Charrín charrán u A escampar la boira continen u reprengan las suyas emisions en Aragón TV. Faría falta prochectos autochestionaus y independients de comunicación audiovisual en aragonés pa que situacions como istas no nos deixen sin referencias d’ixa mena.

De radio, que dengún no se’n faiga, que entre que tiengamos radios libres como Radio Topo u Radio Espiritrompa, astí seremos Tierra de barrenaus, O zaguer ibierno de l’alma y qui quiera y s’anime.

L’activismo organizau

Una d’as mas grans feblezas que tien agora la nuestra luenga ye no tener un activismo organizau, uniu y con capacidat de movilización. Las causas son variadas, embolicadas y ya en he charrau antes, asinas que no entraré en ixo.

Con ixe mal escenario, la buena noticia ye que poco mas puet fer lo gubierno pa acotolar-nos. Ye un problema que tenemos dende habe mas d’una decada y que en istos anyos de DGPL ni s’ha quiesto ni probablement s’hese puesto fer guaire por solucionar-lo. De feito, lo sectarismo d’o Director Cheneral cuento que ha afundau en las nuestras divisions internas como un factor mas d’os muitismos que i hai agora mesmo.

Diz, lo nuevo gubierno, que no i habrá un euro pa las asociacions de l’aragonés y lo catalán. En lo caso de Nogara, igual como atras organizacions, la nuestra dependencia institucional ye cuasi nula. Los nuestros ingresos proceden sobre tot de socias y alumnas, asinas que poco mal nos puet fer en ixe sentiu. Peno por atras asociacions, naixidas u creixidas en istos zaguers ueito anyos que sí que recibiban una parte muit important d’o suyo presupuesto d’ixas subvencions que agora dispareixen. Sisquiá puedan sobrevivir y continar con la suya importantisma fayena.

Lo futuro de l’aragonés.

No me quiero fer canso con un argumentario que he repetiu tantas vegadas que ya m’aburro mesmo d’escribir-lo, pero la clau pa que l’aragonés sobreviva ni ye ni ha d’estar en las institucions. L’administración no va a venir a salvar l’aragonés. Lo fará si las personas que lo fablamos y lo amamos le’n obligamos. Fa falta todas y cada una d’as ferramientas que existen en las luengas, en todas, pa la suya supervivencia. Hemos de desfender las conquistadas: academia, grafía, ensenyanza y mesmo la presencia en la televisión publica. Y hemos de reteixir – no me preguntez cómo porque no lo sé, tot y que bella ideya en tienga – lo ret asociativo y organizativo que fa anyos consiguió levar procesos como Chuntos por l’aragonés u la Coordinadora Aragón Trilingüe, que arroclaba a decenas d’organizacions y millars de personas por los dreitos y las luitas comuns de todas las que queremos que se reconoixca, dignifique y difunda la nuestra realidat trilingüe y los dreitos d’as personas que parlamos las nuestras luengas propias.

Toca no malfurriar tiempos en batallas perdidas, enfortir las organizacions de base, ixamplar l'activismo y la militancia y, con ixo feito, ya arribarán tiempos millors a on que podamos fer servir las institucions pa que en veras represienten la realidat d’o nuestro Aragón, tamién en lo lingüistico.

jueves, 8 de diciembre de 2022

Academia Aragonesa d'a Luenga. Tierra de barrenaus 9x06

Tarde, pero ha arribau. Ya i hai autoridat lingüistica pa l'aragonés, nombrada por las institucions, plural, diversa y representativa. Naixe d'una mala lei, como lo propio Director Cheneral de Politica Lingüistica escribiba en iste articlo chusto antes d'empecipiar a desarrollar-la. Naixe inexplicablement tarde, ya que habría d'haber estau una d'as prioridatz d'a Dirección Cheneral, mas quan los nombramientos de Cortz y Universidat yeran feitos fa a-saber-lo. Pero lo important agora ye que ye naixida. Ye momento de seguir treballando mirando-nos entabant.

Lo pasau 15 de noviembre, en lo Paraninfo d'a Universidat, prenioron posesión d'os suyos cargos Javier Giralt, como president de l'Academia y Director de l'Instituto Aragonés d'o Catalán y Anchel Conte, como director de l'Instituto de l'Aragonés. Serán dos entidatz con fayenas de tot diferents debant d'a situación tant distinta de todas dos luengas. La primer d'ixas fayenas, en lo caso de l'aragonés, y como ya anucioron tanto en prensa como en lo propio acto de posesión, será creyar, a la fin, una grafía oficial pa la nuestra luenga.

Bellas quantas personas estiemos en ixe momento historico, presenciando un acto con a-saber-la institucionalidat, como yera menester, pero tamién con muita emoción y mesmo bella purna d'espontaneidat de man de Tomás Bosque y La Chaminera. Aragón será somarda u no será. Tamara, Vero, Cherardo y yo nos chuntamos en un nuevo programa pa charrar sobre ixe acto y las asperanzas que tenemos en que la fayena d'istos nuevos organismos faiga firme honra pa lo futuro d'as nuestras luengas. Tienen por debant un treballo furo y dificil, a on que habrán de concarar-se con muita chent d'adintro y difuera d'o mundet nuestro. ¡Suerte! L'aragonés y lo catalán l'aprecisan.

Si te lo perdiés, puetz veyer aquí mesmo lo video completo de l'acto con todas las comunicacions que en charramos en lo programa.

Programa #135


martes, 20 de septiembre de 2022

La oficialidat, como poco

En lo tiempo que levo d’activista en desfensa de l’aragonés he visto a-saber-los cambios d’estratechias y alianzas, he visto lo movimiento por l’aragonés abanzar y recular, unir-se y esmicazar-se de tot, he visto asociacions naixer y morir chunto a diferents coordinadoras y plataformas… La sola cosa que no cambiaba yera una serie de reivindicacions y obchectivos que todas tenebanos claros como horizont y demandas a fer-le a las diferents administracions. Ixo empecipió a cambiar en bell momento y acumulo a ixa falta d’obchectivos comuns buena parte d’os problemas que tenemos como (no) movimiento politico-cultural. Un d’ixos cambios, lo que mas me deixó sin sangre en la pocha, ye que en bell sector s’empecipió a decir que la oficialidat no yera important, que espantaba a la chent y que s’asociaba con imposición, renunciando asinas a la demanda mas basica. Porque ixa oficialidat no ye l’obchectivo final, ye lo primer. Ye lo minimo.

Istos dias Heraldo “informaba” de que “Lo Ministerio [espanyol d’Educación] atura que l’aragonés siga una especialidat docent en no estar luenga cooficial.” Con ixa decisión los ventiún docents que hue treballan en lo país fendo clases d’a materia continarán en una situación de precariau y irregularidat. Ye una d’as sincusas mas comuns que nos trobamos cada vegada que queremos fer qualsequier tramite oficial en aragonés: no ye luenga oficial. Cuento que, tot y que no en siga, si bi hese voluntat politica, la ministra d’Educación y ciudadana aragonesa Pilar Alegría hese feito lo posible y apanyau la papelamenta que calese pa que ixo no fuese un entrepuz. Que si quieren, seguro que troban la manera churidica de fer-lo, que pa atras cosas bien que se i fan. Pero la sincusa d’a no oficialidat ye tant a man y tant facileta que quasi no han d’adedicar ni un minuto a buscar-ne garra atra.

Somos en lo mundo occidental y burocratizau y pa que la luenga nuestra tienga futuro ha de tener las mesmas ferramientas que toda la resta. Mas que mas que las luengas que tenemos arredol. Será triste y inchusto, y toda una pena que la resta d’a humanidat y d’a chent con qui convivimos no entienda la importancia d’o patrimonio lingüistico, pero ye asinas. Tot y podendo fer servir todas ixas ferramientas (autoridat lingüistica, amostranza de y en la luenga, norma culta, medios de comunicación….) l’aragonés lo tien prou dificil pa arribar en lo sieglo XXII como qualcosa que no siga propia de museu etnolochico. Cada una que nos ne falte será un entrepuz mas pa ixe obchectivo. Asinas que no, no podemos renunciar a denguna d’ellas.

Deciba belún, quan se va creyar la DGPL y va empecipiar lo suyo desarrollo normativo d’a Lei de no-luengas, ixa que contina sin nombrar a l’aragonés y lo catalán con los suyos nombres, que l’aragonés ya yera oficial de facto. Antiparte d’estar una gran mentira, como qualsequier que no siga un hooligan d’o debantdito organismo publico entiende, la oficialidat, por definición, ha d’estar de iure. Porque ye ixo y nomas ixo (y no menos) lo que significa la oficialidat: un reconoiximiento churidico d’una realidat social, que ye que existe una luenga, que se diz aragonés, que conecta dreitament con la luenga historica que se charró en quasi tot Aragón y que hue encara la continamos charrando bellas personas que, alavez, tenemos una serie de dreitos lingüisticos individuals y colectivos como ciudadanas y ciudadanos aragoneses que somos.

Tot lo que se fa en desfensa de l’aragonés ye important. Tota pedra fa paret, que dicen en catalán. Cuento que en aragonés tamién existirá ixa mazada u en tendremos de belatra parellana. Pero, centrando-nos en atras qüestions, importants, sin dubda, s’ha deixau, por impopular, por cansa, por fé en las institucions, por la imposibilidat de chuntar-nos en una cambra sin acabar a lapos u por lo que siga, toda luita y reivindicación politica. Entre ellas, la luita por la oficialidat. Asinas que sisquiá siga iste curso 22/23 lo que recuperemos ixa viella y vital demanda. Nomás con tener ixo claro, ya s’empecipiaría un nuevo camín.

miércoles, 21 de agosto de 2019

Dividius y sin dar batalla (Lo inexistent MDA)

Quan digo que a l’aragonés le queda tasament bellas decadas de vida, gosan de decir-me pesimista y demandar-me lo porqué d’ixa afirmación. Las causas son variadas: la presión d’o castellano, la perda d’a transmisión cheneracional, la falta de refirme institucional... Pero todas ixas causas ya existen dende fa anyos arrienda. Lo que m’ha feito cambiar la mia previsión ye atro factor que ha arribau fa poco: lo feito de que no tiengamos un movimiento en defensa de l’aragonés (MDA entabant).

Pa que bi haiga qualcosa digna de clamar-se movimiento, creigo que cal que exista diferents asociacions y personas que, dende las suyas envistas, treballen por la causa común. L’aragonés, en iste caso. Y d’ixo, a diya de hue, no en tenemos. Fayena por l’aragonés, se'n fa, y no poca. Libros, radio, cursos, televisión, difusión... pero no bi ha garra reivindicación política. ¿La comunidat aragonesofona quiere la oficialidat? ¿Qué modelo d’amostranza queremos? ¿Qué dreitos han de tener las fablants a uno y atro canto d’a buega d'as famosas "zonas d’uso predominant"? Seguimos con l’activismo cultural, que no ye poco y ye un treballo necesario de tot, pero hemos perdiu tot l’activismo politico.

En lo MDA, historicament, no podemos charrar de guaire cohesión interna. En lo tiempo que levo en istos empandullos, siempre hemos teniu unas tensions prou furas. Pero con tot y con ixo, hemos adubiu a meter-nos d’alcuerdo bella vegada. Preba en ye las dos Coordinadoras Aragón Trilingüe, lo movimiento de Chuntos por l’aragonés, la PEA, lo II Congreso y mesmo bella iniciativa que achuntó a parte d’ixe MDA dica no en fa tanto. Siempre i ha faltau belún. Siempre hemos teniu las nuestras divisions internas. Pero s’ha conseguiu superar-las pa treballar por los nuestros obchectivos politicos. Siempre, con todas las tensions d’o mundo, bi ha habiu reunions multilaterals. Talment m’entivoque y m’haiga perdiu bell capitol, pero ixo fa tiempo que no se fa, y cuento que tardaremos prou a veyer-ne, de nuevas.

¿Belún puet esmachinar hue un acto conchunto de mas de dos asociacions (que no sían las "pantasma" d’a CHA) en defensa de bella reivindicación política de l’aragonés? Recuerdo quan empecipiaba en isto, quan nian heba prencipiau lo mio primer curso d’aragonés, una manifestación que se convocó en Plaza Aragón. Creigo que yera convocada por Ligallo de Fablans que, t’a part d’alavez, yera bien fuerte como asociación. Tasament i estiemos bella trentena de personas. La Coordinadora Aragón Trilingüe, en 2009, arroclaba a mils de personas por las carreras de Zaragoza. Una decada dimpués, probablement tiengamos la mesma capacidat movilizadera que aquella primera.

¿Ye porque bi ha menos intrés por l’aragonés? Cal que no. De feito, creigo que ye de revés. Los actos culturals que se fan, que n’i hai a embute, implen las salas. Las presentacions de libros, los teatros, los conciertos... tienen una asistencia prou digna pa lo que ye lo nuestro país. Manimenos, dengún no charra de modelo educativo, dreitos d’as fablants, autoridat lingüistica, lei de luengas, oficialidat... y tot lo listau de reivindicacions historicas.

La creación d'a DGPL de man de l'anterior gubierno Lambán fació mover-se muitas posicions. Una parte, aliniada de tot con Susín, a on que tendríanos a Fablans y quantas chiquetas asociacions con mayors u menors vinclos con CHA. Ixe sector ha deixau de tot qualsiquier reivindicación política que tenese. No charrarán de modificación d’a Lei de no-luengas, dreitos d’as fablants, oficialidat ni garra cosa que pueda molestar ni un sacre a lo suyo Director Cheneral. Son temas vedaus de tot y que han delegau las suyas reivindicacions historicas a la voluntat de l’administrador. CFA no s'ha amostrau critico que con bella decisión como la prebatina de grafía u la propuesta de pseudo-academia. En frent, nomás teneba a los entornos de EFA, Nogara y SLA como se scenificó en diferents actos y comunicaus entre 2015 y 2017. Ixo, que yera lo mas pareixiu a un MDA critico y independient, se trencó l'anyo pasau quan la SLA chiró la suya posición enta una serie d'enrestidas contra todas y tot lo que no siga la suya envista de l'aragonés.

¿Cómo d’important ye isto? En la mia opinión, vital. Sin MDA, totz los nuestros dreitos lingüisticos quedan a la voluntat de l’administración. Lo que, pa la DGPL y lo gubierno Lambán, ye un scenario perfecto, prou que sí. Un tema menos que preocupar-se-ne. Las fablants d’aragonés no daremos mica mal en toda la lechislatura. Sin los movimientos socials en defensa d’as suyas propias luengas, hue l’euskera y lo catalán no serían recuperando zonas, l’asturiano no sería a pocas de fer-se oficial u en Valencia y Navarra la ensenyanza en las suyas luengas sería prou mas radida.

¿Esmachinamos que porque bi hese un miembro de Podemos-Equo en la consellería de Medio Ambient las asociacions ecolochistas deixasen las suyas reivindicacions? ¿U las feministas, si fuese la consellería d'Igualdat?

Podremos seguir fendo los nuestros libros, obras de teatro, vocabularios locals, charradas y tallers, pero sin un movimiento asociativo fuerte, que arrocle las diferents sensibilidatz de l’aragonés, que siga independient d’os partius politicos y de l’administración, etc. somos perdidas. Y, quan escribo isto, en agosto de 2019, veigo de tot impossible que ixo cambie en, minimo, un lustro. Sisquiá m'entivoque.

lunes, 2 de julio de 2018

Esfendemos a tierra, Instituto de l'aragonés y podrufierta politica. Tierra de barrenaus 4x11

¡Buen mes rusient que hemos teniu iste chunyo! Bien se vale que arriba lo verano ya, y tendretz bell diya libre. Y digo "tendretz", en segunda persona, porque yo ya he acotolau las vacanzas y precisament por ixo bi ha habiu tant poqueta actividat en lo blog. Pero a partir d'agora, aspero poder escribir, a lo menos, con lo ritmo cutiano.



Arriban tres de los millors diyas de l'anyo. Ixos tres diyas an que alentamos libertat, soberanía y desfensa d'a tierra, rodiaus d'as companyeras d'aqui, d'asti y d'alli. Arriba Esfendemos a tierra, lo festival que se celebra d'o 20 t'o 22 de chulio en Artieda y que en ista edición combina clasicos incombustibles como la Llitera Tropical y Els bocs de Can Rosés, con bandas nuevas y quantas novedatz. Pa charrar-ne, estié con Miguel, de Purna, qui recontó todas las actividatz que i podremos fer.

La DGPL, dimpués de deixar claro que no derogará la lei d'o LAPAPYP, contina encerrinada en fer efectivo l'academia zancochera que preveye ixa lei feita contra la diversidat lingüistica, y que lo mesmo director cheneral calificó de "cajón de(sastre)" y dició que podría provocar "la desparición a medio del plazo (sic) del aragonés". Nogara emitió un comunicau sobre iste afer, que podetz leyer en Arainfo, y que Dabi nos explica en lo programa, alportando antimás un intresant marco historico, lechislativo y politico.

Pa rematar lo programa, arriba una nueva edición d'a Podrufierta. Lo curso politico 18/19 se presienta intresant a-saber-lo y prebemos de fer d'endevinadors con las nuestras previsions pa iste curso. Tanto a nivel municipal, como nacional y estatal. ¿Acertaremos? Cal que no. Pasemos un buen rato y reflexionemos sobre l'actualidat politica? A fé que sí.

De nuevas, aspero que tos faiga goyo y que me faigatz arribar los vuestros comentarios, propuestas, faltadas, etc..



jueves, 11 de enero de 2018

Los problemas graficos d'un texto mica facil

Entre totz los problemas que presienta las recomendacions graficas publicadas por la DGPL, iste que en charraré hue no ye probablement lo pior, pero sí ye uno que no se gosa de parlar-ne guaire. En la propaganda d’os desfensors d’ista opción grafica, se fa referencia a un hipotetico consenso (de tot inexistent) u a lo caracter d’oficialidat que lo propio Director Cheneral ha negau en comparecencia en Cortes d’Aragón. Un tercer argumento resalta la facilidat d’emplego. No sé si creyendo que la comunidat d’usuarias somos una mica zampas y no sabríanos fer servir una grafía más embolicada como ben d’estar la castellana u la catalana, seguntes ixos argumentos. Ye iste un argumento que, por cierto, tamién se feba servir en las campanyas a favor d’a grafía d’o 87. (1)


Ta escribir isto faré referencia a lo documento titolau “Una grafía común para el aragonés y sus variedades”, que se presentó en febrero de 2017 y que a sola copia que he trobau ye ista, penchada en la web d’un particular, y feita d’un escaneo. Oficialment, lo documento de referencia ye iste publicau en lo BOA, que no ye que una fuella, sin eixemplos, y sin mas desembolique. (2)


L’eixemplo que meteré ye amprau d’una conversa en Facebook. Qui lo escribió ye un usuario firme desfensor d’ista grafía y con prou conoiximiento de l’aragonés. Quiero decir que no ye un “recient plegau” que pueda fer servir un mal emplego por simpla y lochica ignorancia.


Escribiba, ista persona “Ye subvenzionato? Ye actual u ye fuera de catalogo? Talmén tendríanos que fer un change-org pa que cambeasen ixos tecstos?” (sic).


La primer cosa que me trucó estió ixa conservación d’o grupo -bv- en “subvenzionato”, ya que la mayoría d’usuarios d’ixa grafía se “minchan” totz los grupos cultos. Manimenos mirando-me los documentos, l’entivocau yera yo, y entre los eixemplos, sí que i mete “subvenzión”, asinas que dica astí iba bien la cosa, y confirmaría antimás que ixe usuario d’a grafía sí que conoixe bien la propuesta.


La segunda, l’emplego de “actual”. Iste punto ye uno -no pas l’unico - d’os que ha desapareixiu en pasar d’o primer documento t’o que se publicó en BOA. Lo que sabemos ye lo siguient: “La idea fuerte de la presente propuesta consiste en la restitución de los grupos consonánticos cultos, dando opción a dobletes con simplificación o vocalización del grupo según los casos.” Contino da un listau an que se presientan eixemplos arrienda d’as solucions presas seguntes lo grupo culto orichinal. En concreto en lo grupo -CT- no apareixe ni “actual” ni “autual”. ¿Ye un simple ixupliu? ¿S’aplica la norma cheneral de “restitución” d’ixe grupo? ¿Todas dos solucions son validas? ¿Podemos mantener lo grupo culto (actual), vocalizar-lo (autual) u eliminar-lo (atual)?  Recordemos que, ta prener ista decisión -y l’anterior- nos hemos de basar en lo documento oficioso, ya que en l’oficial ni se’n charra.


La tercera, ye “tecsto”, que en realidat ye la que mas me truco, porque, y isto ye una qüestion merament estetica, me pareixe una horror de solución. Ista me fació tornar a consultar la grafía y trobar-me con las atras dos. De nuevas, he de fer referencia a lo documento no oficial. Astí, en l’alpartau de grupos cultos “Adaptación de cultismos: X”, diz: “Siguiendo las pautas aplicadas antes [en l’eixemplo de “actual”] se puede llegar a la solución de admitir dobletes con X o su reducción a S, al menos en ciertos casos.” Entre los eixemplos listaus, i trobamos “X final de sílaba: -S testo, escusar, esplorar, estraterrestre”. Ixe usuario, experto en l’emplego d’a luenga comete, alavez, una error en ista grafia que se publicita como facil. Como minimo uno, ya que no sabemos lo de “actual” como quedaría. Error probablement procedent d’o costumbre d’a grafía d’o 87 -clarament la base d’ista como reconoixió lo president de Consello d’a Fabla - de fer servir ixa grafía -cs-.


Ye decir, que en un texto de tasament 20 parolas, escrito por un usuario con buen nivel d’aragonés, y apasionau desfensor d’a grafía, trobamos, como poco, tres problemas graficos. Garra d’os tres solucionable con lo documento oficial, y nomas uno (lo primer caso) con l’oficioso. Tres parolas (subvencionau, actual y texto) que, efectivament, son cultismos, pero no son precisament raras en un discurso “normal” y muito menos en textos administrativos.


Asinas que a los feitos de que no ye de consenso (3) ni oficial, cal anyadir que tampoco no ye facil. Se podrá argumentar que presienta dificultatz en los grupos cultos, que no se fan servir a soben en la parla cutiana, lo qual ye obviament falso. Pero ye mesmo mas grieu ya que ista opción grafica se desfiende precisament ta lo suyo emplego en administración y institucions que por pura lochica fan servir un luengache culto y tecnico en la suya documentación.


Ista situación crea una gran inseguridat lingüistica y grafica. Un texto en luengache no formal, feito por un experto en la grafia con buens conoiximientos contiene tres dubdas graficas. ¿Quantas en saldrá en un texto amplo de qualsiquier lei, u en una publicación oficial? Precisament por ixo, l’emplego d’ista grafia ye lo menos recomendable ta las institucions y l’admisnitración en cheneral. Qualsiquier d’as atras tres grans propuestas graficas tien muito millor fixadas las solucions a istos problemas.

NOTAS:
(1) Dezaga de tot isto bi ha una ideolochía de que l’aragonés ha d’estar “facil” ta que lo aprenda la chent. Antimás d’estar un enganyo (garra luenga no ye de buen aprender, y menos una no normativizada), creigo que ye un mal planteamiento que despresetichia la nuestra luenga. En charré en iste post bella mica

(2) Y que ta forro de bota, habió d’autoesmendar-se en iste anyadiu posterior.

(3) Como reconoixe lo Director Cheneral publicament.

domingo, 26 de noviembre de 2017

Un futuro grafico pa l'aragones?

Ya ha pasau nueu meses dende que se presentase en la Biblioteca d'Aragón de Zaragoza un documento clamau "Una grafía común para el aragonés y sus variedades". La historia de como se plegó en ixe documento ye larga y tenetz documentación arrienda, pero cal recordar que se prenió como partes d'o "conflicto", con buen criterio en la mia opinión, a las tres asociacions con propuesta grafica propia. Ye decir, Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA), Estudio de Filología Aragonesa (EFA) y Sociedad de Lingüística Aragonesa (SLA).

Lo debantdito documento pretendeba estar una grafía de consenso que fese toda la comunidat de fablants d'ista polida y maltractada luenga. Poco tiempo dimpués d'a suya presentación, tanto EFA como SLA anuncioron que no la farían servir. Por lo que sé, CFA tamién ha decidiu no fer-la servir como organización. De las grans asociacions adedicadas en exclusiva a l'aragonés, nomas Fablans, s'ha amostrau a favor d'ixa grafia. D'a chent que gosabanos (y gosamos) d'escribir en aragonés, una parte muit chiqueta la ha presa como propia. Lo mesmo Director Cheneral, "quitaba fierro" a la prebatina de grafía, aclarindo, en siede parlamentaria, que se tractaba nomas d'un "informe d'unos expertos". Asinas que ixe fullo y meyo publicau en lo BOA, con la suya corrección posterior, a la fin ni ye grafía, ni ye de consenso.

Ye una graniza pena que s'haiga deixau pasar unatra oportunidat de plegar en un alcuerdo grafico. Ye una d'as cosas mas urchents en la normalización d'a nuestra luenga. Pero pareixe que habremos d'asperar bell anyo mas. Tot lo que ha pasau en iste tiempo, creigo que mereixe bella reflexión.

La primera ye que cal aprender d'as errors. La ideya de prener a tres expertos independients pa que decidisen sobre l'afer grafico, a priori, yera buena. Lo desarrollo no pas tanto. Ye evident que no bi ha habiu comunicación, u a lo menos no prou, con las organizacions. Por lo que sabemos, ni entre lo expertos. La ideya d'a mediación externa yera innovadera y con gran potencial, pero pa mediar cal que i sigan presents las partes.

Tenemos atros temas rusients con envistas muit diferents entre las sensibilidatz presents en lo mundo de l'aragonés: autoridat lingüistica, marco europeu, ... La oportunidat de resolver lo conflicto grafico en ista lechislatura ya ha pasau, pero encara somos a tiempo de trobar solucions pa la resta. Si se torna a prener solucions sin contar con todas las sensibilidatz, tornaremos a trobar-nos con unatro fracaso. Qualsiquier mida que se prenga asinas tendrá de durada lo que la lechislatura, u nian ixo. Una autoridat lingüistica no reconoixida, tendrá la mesma utilidat que una grafia que no fa servir dengún. Se podrá vender como logro politico, y prou que tendrá la suya clica d'aplaudidors, pero honra, no le'n fará a l'aragonés.

D'a derogación d'a lei de no-luengas d'o LAPAPYP, ya no en charro mas. Una pena que, tot y tenendo mayoría parlamentaria los partius que levaban en lo programa fer-ne una nueva (PSOE, Podemos, CHA y IU), y fendo ixa reforma parte d'o programa de gubierno PSOE - CHA (punto 22), haigan decidiu continar con la discriminación lingüistica en iste país nuestro. Habrán d'explicar quan y por qué decidioron no cumplir con ixe punto d'o programa.

L'atra reflexión que cal fer, ye arredol de trobar una solución a lo conflicto grafico, que contina pendient. Si pa bella cosa ha serviu iste proceso empentau por la DGPL ye pa fixar bella posición y pa que la chent se significase publicament. ¿Queda espacio pa una futura negociación? Amplos sectors de EFA y SLA han amostrau que entre las dos grafías se puet trobar puents. Pero, ¿qué espacio ha deixau CFA? La grafía DGPL, como lo propio president de CFA reconoixió, ye basicament, la d'o 87 con v. (5) Manimenos, ixa organización no la ha presa como propia y contina fendo servir la d'o 87, ya quasi en solitario. Alavez, ¿en qué exactament yera disposau a reblar? U 87 u cosa? Qué ye negociable graficament pa CFA? No son preguntas retoricas, que conste.

Me niego a reblar y creyer que no bi ha solución, u que a sola solución ye la obediencia ciega y acritica a unas politicas que muitas entendemos que no resuelven, u mesmo agravan los problemas que ya tien a luenga. Somos a tiempo de aturar, reflexionar y empecipiar a trobar solucions de verdat, acceptadas por todas, u lo menos por una ampla mayoría. U, en iste tema, habremos perdiu unatra lechislatura.

lunes, 20 de noviembre de 2017

La magnitut d'o problema grafico y las neutralidatz

Dica fa no guaire, bi heba dos discursos bien ixemenaus entre las activistas de l'aragonés que yo no compartiba mica, pero que trunfaban muito. La uno yera una relativización d'a importancia d'o modelo grafico. Pa entender-nos, toda ixa chent que deciba terne que terne que la grafía no importaba, que lo important yera la oralidat, que importaba igual si s'escribiba en cirilico u alchamiau y asinas asinas. Ye curioso que un porcentache significativo d'ixa chent, si sabeba aragonés, lo escribiba en una concreta propuesta grafica, pero ixo ye lo de menos. Podrianos considerar-lo casualidat.

L'atro discurso yera d'una suposada neutralidat, prenendo distancia sobre lo conflicto grafico. "A viyer si apanyatz ya isto los que tos tricolotiatz con la grafia", hemos leyiu todas un ciento vegadas. Igual como en lo caso anterior, los porcentaches d'emplego d'un modelo grafico u unatro tamién claman l'atención.

Totz dos discursos se complementaban perfectament, y feban ulor d'una pretendida altaria moral sobre qui yeranos y somos partidarias de belun d'os modelos graficos. Nusatras yeranos parte d'o problema y ellas se viyeban como espectadoras d'unas luitas que no iban con ellas. Les yeranos hodendo la luenga, pa entender-nos.

Belunas continan en ixas posturas, que contino sin compartir. Manimenos ye bien curioso, y ilustrativo, una serie de personas que, de bote y voleyo, han entendiu que lo modelo grafico ye important y han preso posicionamiento a favor d'a grafia DGPL. No en son guaires, pero si significativos, precisament por ixe cambio tant radical de opinión. Porque antimas d'haber decidiu refirmar ixe modelo grafico lo fan con una pasión que roza (u mesmo sobrece) lo hooliganismo.

No voi a qüestionar los motivos que le haiga levau a cadaun a cambiar d'opinión, pero les doi la bienvenida con toda la sinceridat. Lo modelo grafico ye una qüestion important. Prou que no la mas important, pero en ye. Pa poder concarar y solucionar los problemas, lo primero ye reconoixer que existen, entender la magnitut, saber que solucions se proposan y qui las proposa y debatir, con totz los datos, la posible solución. Agora ya tenemos a belun mas que reconoixe que lo problema grafico existe, ye important, y bi proposa una solución. Bienvenidas t'o debat.

viernes, 25 de agosto de 2017

A vispra d'a grafia DGPL

Si bell diya s’escribe la historia d’o proceso de normativización de l’aragonés, bi habrá datos a trompicuesco. Testimonios, actas, lechislación, … Pero creigo que tamién ye intresant escribir sobre las sensacions y las experiencias personals de qui vivimos u sufrimos istos procesos. Ya en he escrito muito y goso d’asperar a tener una mica de distancia temporal. Ista vez no asperaré tanto. Porque vivimos en un mundet an que toda la chent opina con una bamba graniza, asperando talment que a suya parola siga tenida como divina. La mia opinión no ye que una envista de tot personal, como quasi tot lo que escribo aqui. Hue quiero charrar sobre l’ambient que vivié en los diyas d'antes d’a presentación d’a grafia DGPL.

Quan la DGPL proposó lo proceso d’os tres expertos, todas sabebanos que no yera la millor solución. Manimenos, en la situación que ye l’aragonés, qualsiquier foradet por an que podamos viyer a luz a la fin d’o tunel, nos da a muitas l’asperanza de que se consiga solucionar lo conflicto. Costó de fer venir a plego a muita chent, ya lo sabemos. Porque  bi ha muitas desconfianzas, y con muita razón, en iste mundet. Tamién porque hemos viviu procesos de compleganzas y consensos arrienda que totz han rematau malament.

Vencidas ixas primeras resistencias, lo proceso tiro enta debant. Ta febrero se dició que se presentaría ixa nueva grafía. Lo diya d’a presentación no podeba ir-ie, pero yera bien tranquilo, porque totz os barruntos que tenebanos yeran buenos. Pocas horas dimpués, no sentiba que decepción en sentir que l’aragonés tornaba a perder la oportunidat de concarar lo futuro con ferramientas adequadas y a posibilidat de nidat de buena parte d’o movimiento de desfensa d’a luenga.

¿Qué pasó en ixe tiempo? Bell diya lo sabremos, prou que sí, pero no será hue ni aqui.

Los diyas d’antes charré con chent partidaria de las tres propuestas graficas “grans”. Y mesmo con chent partidaria d’atras propuestas graficas. Beluna teneba mas información, belatra menos. Pero todas pensabanos que ixo acabaría bien. Tenebanos muito claro como iba a estar una propuesta de grafia asumible por las tres asociacions. Soi charrando de muita chent con sensibilidatz muit diferents y que s’ha fotiu muitos anyos chustificando la suya opcion. Pero todas tenebanos claro que podebanos renunciar a bella coseta por ixa grafia comun. Y todas entendebanos que habrianos de reblar en bell punto. Charrabanos ya nomas de bell detalle. Mas por una qüestion d’alparciar u de curiosidat que por atra cosa.

Lo diya d’a presentación, y los siguients, me plegoron mensaches de muitas d’ixas personas. De todas las tendencias. A todas les heba feito burro falso lo resultau. Las partidarias d’a G87, tot y que teneban una grafia muit cercana a la suya propuesta, tamién yera tristas, en entender perfectament, que ixo ya s’heba prebau antes y no heba funcionau. Y que garra grafia podeba tirar entabant con o refus d’un sector tant amplo entre la suya comunidat d’usuarias.

Todas coincidibanos en los aspectos principals d’una grafia viable ta l’aragonés. Cuento, y no creigo que m’entivoque, que los tres expertos que se suposa que han feito lo chandrío iste, tamién lo teneban claro. Tanto o director cheneral, como lo suyo equipo, lo tienen claro. Tot lo mundo en fablilandia sabe qué mena de grafia ye viable. Pero lo resultau estió unatro.

Si sabemos cómo solucionar un conflicto, y tenemos las ferramientas ta fer-lo, ¿por qué no se fa? Por qué se proposa una solución que se sabe fracasada d’antes d’aplicar-la y que se sabe que ye inasumible por una parte importantisma d’as afectadas? Ye irresponsabilidat? Incompetencia? S'ha teniu una vegada mas la oportunidat ta superar lo conflicto y s'ha deixau eslampar.

Tot isto pasará. Todas istas propuestas habrán de reblar en bella mida. Tot iste proceso tendrá una fin. Y habremos d’escribir a suya historia y conoixer qui, cómo y por qué se facioron las cosas como se han feito. Ye una pena haber deixau pasar unatra oportunidat.

lunes, 29 de mayo de 2017

Por una nueva lei de luengas y una academia ta l'aragonés

Quan en 2013 lo gubierno PP-PAR aprebó a conoixida como lei de no-luengas u lei d'o LAPAO y o LAPAPYP, pocas podebanos sisquiera esmachinar que bell diya, organizacions como CHA, REA, u Consello d'a Fabla la dasen por buena y se planteyasen desarrollar-la. Pero lo tiempo y as circunstancias sociopoliticas te fan viyer de tot y agora nos trobamos con que o decreto de creyación de la "Academia Aragonesa de la Lengua" (sic) lechitima t'a posteridat ixa lei que tanto y tantas critiquemos y que nos avergonyó debant d'o mundo.

Talment cal repetir-lo, ta qui no se'n faiga alcordanza: l'aragonés ye una luenga como qualsiquier atra d'iste cabo d'Europa. Y ta sobrevivir en iste entorno, le cal tener as mesmas ferramientas que a resta de luengas: un modelo culto, dreitos pa la suya comunidat de fablants, lechislación adequada, ... y una autoridat lingüistica independient. Deixar la independencia de l'autoridat lingüistica d'a luenga mas menazada d'Europa, a la buena voluntat d'o gubierno de turno u d'uns academicos que no son d'ixa luenga nomas puet levar a que ixa autoridat deixe d'estar funcional en qualsiquier momento.

O borrador de decreto no creya una academia ta l'aragonés como se ye decindo. Contina con la zaborrería disenyada por una lei que no ye pensada ta las nuestras luengas, sino ta un lingüicidio. A intención d'o lechislador de 2013 yera precisament esborrar a identidat d'as luengas aragonesa y catalana y fer una barracha lechislativa que convertise ixa academia en un instrumento inutil.  Asinas creyaba una unica entidat ta las dos luengas. O decreto que previsiblement s'aprebe creya dos entidatz menors clamadas institutos, sin personalidat churidica, que se suposa funcionarán independientement. Tot pendendo d'ixa buena voluntat suposada a priori. Ye decir NO se creya una autoridat lingüistica ta l'aragonés, sino una sección d'atra entidat. ¿Por qué l'aragonés no tien dreito a tener una autoridat lingüistica como toda la resta de luengas d'o nuestro entorno?

As quince primers academicas d'ixa lei, habrán d'estar trigadas por as Cortz, lo Gubierno y a Universidat de Zaragoza, no establindo-se garra mecanismo que guarencie que haiga de trigar-se un numero minimo ta l'aragonés u lo catalán. Ixa primer academia podrá viyer ixamplau o suyo numero de academicas ixamplando-se os integrants d'os dos insitutos que se creya. Lo cómo no queda guaire claro, ni s'implementa un mecanismo de sustitución d'os suyos miembros. 

Tot y estando un decreto penible, que lechitima una lei penible, disenyada ta acotolar l'aragonés y o catalán, se podría argumentar que "ye la lei que tenemos" y no podemos fer atra cosa. Ya antes ha pasau, y mesmo con gubiernos d'o PP, as activistas por l'aragonés y o catalán, nos hemos habiu de fer o pre y buscar os foraus lechislativos ta ir tirando entabant y que no fesen guaire zancocho. 

Manimenos a situación ye prou diferent a la de 2013. Bi ha una mayoria parlamentaria a favor de derogar a lei de luengas. PSOE, Podemos, CHA y IU, lo menos en campanya electoral, yeran partidarios de vulcar-la y fer-ne una nueva. O pacto de lechislatura entre PSOE y CHA, que entre atras cosas levó a la creyación d'a DGPL y o nombramiento d'o suyo director, teneba en o 23eno punto "Aprebar una lei de luengas que guarencie os dreitos lingüisticos d'a ciudadania, con un amplo proceso participativo, buscando as formulas legals ta suspender l'aplicación de l'actual." Ni s'ha aprebau, ni a lei de luengas actual guarencia los nuestros dreitos, ni bi ha habiu un "amplo proceso participativo".

CHA, que levó la lei t'o constitucional, y que agora pareixe desfender las suyas bondatz, deciba tamién en o suyo programa (pachina 10) que quereba "suspender la lei 3/2013 (...) y presentar una nueva lei que se cumpla y siga lo primer paso enta la futura cooficialidat (...) en aplicación de la legalidat internacional en iste ambito y en igualdat de condicions con a resta de luengas d'Espanya, Europa y o mundo".  Continaba o suyo programa demandando "Constituir las academias de l'aragonés y lo catalán". 

Atras entidatz tamién amostroron o suyo refús t'a lei de luengas que agora celebran. Consello d'a fabla deciba en aquellas envueltas sobre a lei 3/2013 (Fuellas 215, pachina 3) que se consagraba "a creyazión d'una Academia unica  (denominata chenericamén Academia Aragonesa de la Lengua) en os terminos en los que lo fa te, por un costato, acrexentando a barafunda lingüistica e a indistinzión entre as luengas e, por atro ye politizando-la e rebaxando de bez o libel filolochico e zientifico d'a suya composición...". Mesmo lo propio actual director cheneral de politica lingüistica, Jose Ignacio López Susín, presentaba una comunicación titulada "Poniendo las bases para la desaparición del aragonés. La nueva regulación de las lenguas propias de Aragón".

¿Por qué dimpués de tanta chustificada hostilidat ent'a ixa lei de no-luengas que tanto mal feba, de bote y voleyo le pareixe un marco acceptable a los suyo criticos? ¿qué ha cambiau en istos quatro anyos.

Tenemos una oportunidat historica ta l'aragonés. Bi ha mayoria parlamentaria y social ta aprebar una nueva lei de luengas. Todas tenemos alto u baixo claras los minimos acceptable ta ixa lei. La de 2009 se quedaba curta, prou que sí, pero ye un punto de partida claro y referencial ta prencipiar a treballar. Ixo ye posibilismo y pragmatismo. Lechislar sobre a lei de 2013 lo que ye, ye una rendición y no ye en absoluto positivo ta l'aragonés. Hemos de parar cuenta de que lo que faigamos en istos anyos, con os suyos aciertos y errors, condicionará a l'aragonés probablement por decadas. 

Bi ha tiempo ta reendrezar o rumbo. Bi ha tiempo, ganas y chent ta treballar en una nueva lei de luengas. Si ye por miedo a la opinión publica, cal fer alcordanza de que afortunadament Aragón y as aragonesas no son como l'Heraldo quiere que sigamos. 

A l'aragonés le cal una lei de luengas que siga digna de ixe nombre, que le de una autoridat propia, independient y con funcionamiento autonomo, que guarencie los dreitos de toda la comunidat de fablants en tot lo territorio aragonés. Como demandabanos en 2013 y como hemos de continar demandando en 2017.

viernes, 3 de marzo de 2017

Diya d'a luenga materna 2017. Tierra de barrenaus radio 3x06

L'actualidat manda, de cabo ta quan. Mesmo en un programa como Tierra de barrenaus radio, que prebo que siga lo mas atemporal posible. Iste ye un programa diferent por muitas razons, pero sobre tot por o formato. En cuenta d'un tema central, con pocas convidadas como ye normal, iste prene una mica formato magazine y tocamos bells quantos temas con muitas convidadas.

A nueva propuesta grafica yera tema obligau. Mas, estando arredol d'o diya d'a luenga materna, que tamién en charro en o primer bloque. En o segundo, Marco y David nos charran d'una actividat feita en un IES de Carinyena y d'o programa Nieus Luzia Dueso. T'o tercer bloque, contamos con Cherardo, un d'os actors d'a companyía de teatro Fosca Delera. En ista zaguer edición d'as Vodas de Isabel, representoron a suya nueva obra "Con piedra u barro fagan algo", escrita en aragonés. Con ell y Tamara, charramos tamién d'as Vodas, convidando a tot qui no las haiga viviu a que lo faiga. Y rematamos con o chueves lardero, de man de Edu y Mario, que nos presientan ista fiesta y a suya versión nogarera.

Un formato que ya viengo prebando en programas como o primer d'a temporada, Sé lo que facietz iste verano, y que talment siga o formato principal en a temporada siguient. Ya me diretz que tos pareixe y, como siempre tos digo, ta qualsiquier tema que queratz proposar, tiengo as puertas d'o programa pataleras ta todas vusatras.

domingo, 26 de febrero de 2017

Unatra grafia fracasada

A historia recient de l'aragonés ye plena de prebatinas de normativizar a luenga, de fer frent comuns, de mesas negociaderas, de plataformas de compleganza, .... fracasadas. No cal levar guaire tiempo en isto ta haber-ne visto quantas. Quan en presencio unatra d'ixas, me debato entre a rabia y a pena, entre ploramiquiar u encarranyar-me, y quasi como mecanismo defensivo, me'n foi a rialleta, y preto a trollear, u a fer-ne chanza como olvidando que somos chugando con os zaguers alientos d'a luenga en mayor periglo de desapareixer d'Europa. Que os memes, y as gracietas no enganyen a dengún: lo viviu en istas zaguers semanas me pareixe unatra desgracia ta l'aragonés y a suya conservación.

Quan se proposó as "estreudes normativas" ta mirar de solucionar lo conflicto grafico no me pareixió la millor solución. Creigo que ye una academia formada por chent experta en l'aragonés qui ha de prener ixas decisions. Con tot y con ixo, qualsiquier iniciativa que consigua que se supere o conflicto y que podamos prencipiar a treballar en atras historias, me pareixe bien. 

Baixando a lo mas terrenal, todas tenemos alto u baixo claro como habría d'estar a grafia finitiva de l'aragonés en treitos chenerals. Una grafia que fese contentas a las suyas usuarias. Tanto a qui la tienen como luenga materna y qui la hemos aprendida d'adultas, como a qui la fan servir en zonas an que encara ye viva como qui somos prebando de que impla nuevos espacios. Prou que bi ha diferencias quanto a bellas qüestions menors, pero en lo basico todas tenemos en ment as caracteristicas d'ixa grafia.

Ixe yera l'obchectivo d'o "proceso d'os tres foranos". Que fesen una grafia que, dende a neutralidat, y con criterios filolochicos, podese fer-se servir por a suya comunidat lingüistica. Y l'obchectivo no ha cumpliu garra d'ixos preceptos. No somos pocas las que tenemos la sensación de que a propuesta grafica presentada por a Dirección General de Política Lingüística fa bell diya yera escrita d'antes y que lo que s'ha feito ye chustificar, y malament, ixa decisión.

No ye neutra ya que privilechia clarament a una d'as grafias (la clamada "d'o 87", G.87 entadebant) a favor d'a resta. Os criterios son concieteros de tot, primando os foneticos en uns casos, os etimolochicos en atros, metendo-ne de politicos en o caso d'a NY, y dentrando en temas que s'heba dito que no se i tractarían. De todas as propuestas graficas que existen hue ta l'aragonés, ista zaguera ye la que menos criterio tien. Mesmo la G.87 yera millor en ixo. 

Pero lo pior de tot no ye ixo, sino que no cumple o gran obchectivo: que nos i veigamos reflectadas as usuarias. Si a G87 no consiguió trunfar entre qui tienen l'aragonés como luenga materna, ¿qué nos fa pensar que ista grafia (G.DGPL entadebant), que ye lo mesmo pero con "v" lo conseguiría? Cosa. Entre a resta d'usuarias tamién nos trobamos con que un numer importatn, y m'atrevería a decir que mayoritario, la refusa, asinas que continamos con o mesmo problema, pero con una grafia mas.

Caleba una grafia que complegase, que resultase de consenso, como dicen en a mesma introducción:

Así pues, entendemos que nuestro papel de mediadores nos lleva a intentar encontrar una ortografía de compromiso entre la racionalidad lingüística y las tradiciones socioculturales; una ortografía en la que se vean representadas todas las partes, lógicamente dotada de la necesaria bondad técnica y coherencia interna; una ortografía, en suma, que sea merecedora de consenso. Sin duda, en la práctica existe el riesgo de sumar una ortografía más a las precedentes, pero merecerá la pena si esa nueva ortografía goza del favor de todos. Como filólogos que apreciamos la lengua aragonesa y los esfuerzos de su comunidad de hablantes para dignificarla y darle un futuro viable, nada nos satisfaría más que contribuir positivamente a esa gran empresa colectiva. 

"Mereixedora de consenso", "gozar d'a favor de totz", "coherencia interna", ... son tres d'as faltas que tien ista nueva grafia que, manimenos, sí que "suma una ortografía mas a las precedents".

S'ubrió un plazo d'un mes ta fer definitiva la propuesta grafica. Encara se ye a tiempo de apanyar a situación. Si se ye intelichent, se puet salir d'isto con un prencipio d'alcuerdo. Si se contina con a torpeza contrimostrada, iremos por mal camín.

Bi ha qui diz que si ye a zaguer oportunidat, u que encara que no nos faya goyo nos la hemos de minchar. No sé si opinarían lo mesmo d'as muitas "zaguers oportunidatz" que he viviu en os anyos que levo en isto d'a defensa d'a luenga. En o proceso de Chuntos - II Congreso de l'aragonés muitos creyiemos que isto podeba reendrezar-se a la fin y no estió asinas. Bella cosa feríanos malament. Iste atro proceso, sin participación ni transparencia, tampoco no pareixe que vaiga a resolver o conflicto. De culpables, caldrá buscar-ne, porque sí que lo hese puesto conseguir. Caldrá viyer por qué s'ha preso a decisión de fer asinas una propuesta que a priori caleba que tenese consenso y que solucionase o conflicto.

Caleba intentar-lo, prou que sí. Como he dito antes, a solución no yera optima, pero si conseguiba apanyar o conflicto me valeba. Con ixe documento no nomás no se soluciona o conflicto sino que, ta yo a lo menos, se pierde a confianza en a DGPL y a suya necesaria neutralidat. Si se va a funcionar con tot igual, l'aragonés continará tenendo os mesmos problemas sin solucionar.

Caldrá, como levamos fendo decadas, continar treballando dende as asociacions y dende cadaguna de nusatras por dignificar a luenga, por fer-la servir, por mantener-la viva y que impla por cada diya mas espacios d'os que le han furtau en os zaguers sieglos. No somos pior que fa dos anyos. Vientos favorables habrán de plegar bell diya y sino, caldrá que bufemos. Tenemos una luenga que no nos la mereixemos. Faigamos porque contine viva.

Nota: Ista opinión ye mia y nomas que mia. No represento a garra asociación. No teneba pensau d'escribir guaire sobre o tema, pero visto que qualsiquier s'apunta a opinar (y me pareixe bien) y mesmo que belun m'ha demandau a mia opinión sobre o tema, pues he creyiu convenient fer istas pocas reflexions.