Mostrando entradas con la etiqueta Chuntos por l'aragonés. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Chuntos por l'aragonés. Mostrar todas las entradas

miércoles, 21 de agosto de 2019

Dividius y sin dar batalla (Lo inexistent MDA)

Quan digo que a l’aragonés le queda tasament bellas decadas de vida, gosan de decir-me pesimista y demandar-me lo porqué d’ixa afirmación. Las causas son variadas: la presión d’o castellano, la perda d’a transmisión cheneracional, la falta de refirme institucional... Pero todas ixas causas ya existen dende fa anyos arrienda. Lo que m’ha feito cambiar la mia previsión ye atro factor que ha arribau fa poco: lo feito de que no tiengamos un movimiento en defensa de l’aragonés (MDA entabant).

Pa que bi haiga qualcosa digna de clamar-se movimiento, creigo que cal que exista diferents asociacions y personas que, dende las suyas envistas, treballen por la causa común. L’aragonés, en iste caso. Y d’ixo, a diya de hue, no en tenemos. Fayena por l’aragonés, se'n fa, y no poca. Libros, radio, cursos, televisión, difusión... pero no bi ha garra reivindicación política. ¿La comunidat aragonesofona quiere la oficialidat? ¿Qué modelo d’amostranza queremos? ¿Qué dreitos han de tener las fablants a uno y atro canto d’a buega d'as famosas "zonas d’uso predominant"? Seguimos con l’activismo cultural, que no ye poco y ye un treballo necesario de tot, pero hemos perdiu tot l’activismo politico.

En lo MDA, historicament, no podemos charrar de guaire cohesión interna. En lo tiempo que levo en istos empandullos, siempre hemos teniu unas tensions prou furas. Pero con tot y con ixo, hemos adubiu a meter-nos d’alcuerdo bella vegada. Preba en ye las dos Coordinadoras Aragón Trilingüe, lo movimiento de Chuntos por l’aragonés, la PEA, lo II Congreso y mesmo bella iniciativa que achuntó a parte d’ixe MDA dica no en fa tanto. Siempre i ha faltau belún. Siempre hemos teniu las nuestras divisions internas. Pero s’ha conseguiu superar-las pa treballar por los nuestros obchectivos politicos. Siempre, con todas las tensions d’o mundo, bi ha habiu reunions multilaterals. Talment m’entivoque y m’haiga perdiu bell capitol, pero ixo fa tiempo que no se fa, y cuento que tardaremos prou a veyer-ne, de nuevas.

¿Belún puet esmachinar hue un acto conchunto de mas de dos asociacions (que no sían las "pantasma" d’a CHA) en defensa de bella reivindicación política de l’aragonés? Recuerdo quan empecipiaba en isto, quan nian heba prencipiau lo mio primer curso d’aragonés, una manifestación que se convocó en Plaza Aragón. Creigo que yera convocada por Ligallo de Fablans que, t’a part d’alavez, yera bien fuerte como asociación. Tasament i estiemos bella trentena de personas. La Coordinadora Aragón Trilingüe, en 2009, arroclaba a mils de personas por las carreras de Zaragoza. Una decada dimpués, probablement tiengamos la mesma capacidat movilizadera que aquella primera.

¿Ye porque bi ha menos intrés por l’aragonés? Cal que no. De feito, creigo que ye de revés. Los actos culturals que se fan, que n’i hai a embute, implen las salas. Las presentacions de libros, los teatros, los conciertos... tienen una asistencia prou digna pa lo que ye lo nuestro país. Manimenos, dengún no charra de modelo educativo, dreitos d’as fablants, autoridat lingüistica, lei de luengas, oficialidat... y tot lo listau de reivindicacions historicas.

La creación d'a DGPL de man de l'anterior gubierno Lambán fació mover-se muitas posicions. Una parte, aliniada de tot con Susín, a on que tendríanos a Fablans y quantas chiquetas asociacions con mayors u menors vinclos con CHA. Ixe sector ha deixau de tot qualsiquier reivindicación política que tenese. No charrarán de modificación d’a Lei de no-luengas, dreitos d’as fablants, oficialidat ni garra cosa que pueda molestar ni un sacre a lo suyo Director Cheneral. Son temas vedaus de tot y que han delegau las suyas reivindicacions historicas a la voluntat de l’administrador. CFA no s'ha amostrau critico que con bella decisión como la prebatina de grafía u la propuesta de pseudo-academia. En frent, nomás teneba a los entornos de EFA, Nogara y SLA como se scenificó en diferents actos y comunicaus entre 2015 y 2017. Ixo, que yera lo mas pareixiu a un MDA critico y independient, se trencó l'anyo pasau quan la SLA chiró la suya posición enta una serie d'enrestidas contra todas y tot lo que no siga la suya envista de l'aragonés.

¿Cómo d’important ye isto? En la mia opinión, vital. Sin MDA, totz los nuestros dreitos lingüisticos quedan a la voluntat de l’administración. Lo que, pa la DGPL y lo gubierno Lambán, ye un scenario perfecto, prou que sí. Un tema menos que preocupar-se-ne. Las fablants d’aragonés no daremos mica mal en toda la lechislatura. Sin los movimientos socials en defensa d’as suyas propias luengas, hue l’euskera y lo catalán no serían recuperando zonas, l’asturiano no sería a pocas de fer-se oficial u en Valencia y Navarra la ensenyanza en las suyas luengas sería prou mas radida.

¿Esmachinamos que porque bi hese un miembro de Podemos-Equo en la consellería de Medio Ambient las asociacions ecolochistas deixasen las suyas reivindicacions? ¿U las feministas, si fuese la consellería d'Igualdat?

Podremos seguir fendo los nuestros libros, obras de teatro, vocabularios locals, charradas y tallers, pero sin un movimiento asociativo fuerte, que arrocle las diferents sensibilidatz de l’aragonés, que siga independient d’os partius politicos y de l’administración, etc. somos perdidas. Y, quan escribo isto, en agosto de 2019, veigo de tot impossible que ixo cambie en, minimo, un lustro. Sisquiá m'entivoque.

domingo, 26 de febrero de 2017

Unatra grafia fracasada

A historia recient de l'aragonés ye plena de prebatinas de normativizar a luenga, de fer frent comuns, de mesas negociaderas, de plataformas de compleganza, .... fracasadas. No cal levar guaire tiempo en isto ta haber-ne visto quantas. Quan en presencio unatra d'ixas, me debato entre a rabia y a pena, entre ploramiquiar u encarranyar-me, y quasi como mecanismo defensivo, me'n foi a rialleta, y preto a trollear, u a fer-ne chanza como olvidando que somos chugando con os zaguers alientos d'a luenga en mayor periglo de desapareixer d'Europa. Que os memes, y as gracietas no enganyen a dengún: lo viviu en istas zaguers semanas me pareixe unatra desgracia ta l'aragonés y a suya conservación.

Quan se proposó as "estreudes normativas" ta mirar de solucionar lo conflicto grafico no me pareixió la millor solución. Creigo que ye una academia formada por chent experta en l'aragonés qui ha de prener ixas decisions. Con tot y con ixo, qualsiquier iniciativa que consigua que se supere o conflicto y que podamos prencipiar a treballar en atras historias, me pareixe bien. 

Baixando a lo mas terrenal, todas tenemos alto u baixo claro como habría d'estar a grafia finitiva de l'aragonés en treitos chenerals. Una grafia que fese contentas a las suyas usuarias. Tanto a qui la tienen como luenga materna y qui la hemos aprendida d'adultas, como a qui la fan servir en zonas an que encara ye viva como qui somos prebando de que impla nuevos espacios. Prou que bi ha diferencias quanto a bellas qüestions menors, pero en lo basico todas tenemos en ment as caracteristicas d'ixa grafia.

Ixe yera l'obchectivo d'o "proceso d'os tres foranos". Que fesen una grafia que, dende a neutralidat, y con criterios filolochicos, podese fer-se servir por a suya comunidat lingüistica. Y l'obchectivo no ha cumpliu garra d'ixos preceptos. No somos pocas las que tenemos la sensación de que a propuesta grafica presentada por a Dirección General de Política Lingüística fa bell diya yera escrita d'antes y que lo que s'ha feito ye chustificar, y malament, ixa decisión.

No ye neutra ya que privilechia clarament a una d'as grafias (la clamada "d'o 87", G.87 entadebant) a favor d'a resta. Os criterios son concieteros de tot, primando os foneticos en uns casos, os etimolochicos en atros, metendo-ne de politicos en o caso d'a NY, y dentrando en temas que s'heba dito que no se i tractarían. De todas as propuestas graficas que existen hue ta l'aragonés, ista zaguera ye la que menos criterio tien. Mesmo la G.87 yera millor en ixo. 

Pero lo pior de tot no ye ixo, sino que no cumple o gran obchectivo: que nos i veigamos reflectadas as usuarias. Si a G87 no consiguió trunfar entre qui tienen l'aragonés como luenga materna, ¿qué nos fa pensar que ista grafia (G.DGPL entadebant), que ye lo mesmo pero con "v" lo conseguiría? Cosa. Entre a resta d'usuarias tamién nos trobamos con que un numer importatn, y m'atrevería a decir que mayoritario, la refusa, asinas que continamos con o mesmo problema, pero con una grafia mas.

Caleba una grafia que complegase, que resultase de consenso, como dicen en a mesma introducción:

Así pues, entendemos que nuestro papel de mediadores nos lleva a intentar encontrar una ortografía de compromiso entre la racionalidad lingüística y las tradiciones socioculturales; una ortografía en la que se vean representadas todas las partes, lógicamente dotada de la necesaria bondad técnica y coherencia interna; una ortografía, en suma, que sea merecedora de consenso. Sin duda, en la práctica existe el riesgo de sumar una ortografía más a las precedentes, pero merecerá la pena si esa nueva ortografía goza del favor de todos. Como filólogos que apreciamos la lengua aragonesa y los esfuerzos de su comunidad de hablantes para dignificarla y darle un futuro viable, nada nos satisfaría más que contribuir positivamente a esa gran empresa colectiva. 

"Mereixedora de consenso", "gozar d'a favor de totz", "coherencia interna", ... son tres d'as faltas que tien ista nueva grafia que, manimenos, sí que "suma una ortografía mas a las precedents".

S'ubrió un plazo d'un mes ta fer definitiva la propuesta grafica. Encara se ye a tiempo de apanyar a situación. Si se ye intelichent, se puet salir d'isto con un prencipio d'alcuerdo. Si se contina con a torpeza contrimostrada, iremos por mal camín.

Bi ha qui diz que si ye a zaguer oportunidat, u que encara que no nos faya goyo nos la hemos de minchar. No sé si opinarían lo mesmo d'as muitas "zaguers oportunidatz" que he viviu en os anyos que levo en isto d'a defensa d'a luenga. En o proceso de Chuntos - II Congreso de l'aragonés muitos creyiemos que isto podeba reendrezar-se a la fin y no estió asinas. Bella cosa feríanos malament. Iste atro proceso, sin participación ni transparencia, tampoco no pareixe que vaiga a resolver o conflicto. De culpables, caldrá buscar-ne, porque sí que lo hese puesto conseguir. Caldrá viyer por qué s'ha preso a decisión de fer asinas una propuesta que a priori caleba que tenese consenso y que solucionase o conflicto.

Caleba intentar-lo, prou que sí. Como he dito antes, a solución no yera optima, pero si conseguiba apanyar o conflicto me valeba. Con ixe documento no nomás no se soluciona o conflicto sino que, ta yo a lo menos, se pierde a confianza en a DGPL y a suya necesaria neutralidat. Si se va a funcionar con tot igual, l'aragonés continará tenendo os mesmos problemas sin solucionar.

Caldrá, como levamos fendo decadas, continar treballando dende as asociacions y dende cadaguna de nusatras por dignificar a luenga, por fer-la servir, por mantener-la viva y que impla por cada diya mas espacios d'os que le han furtau en os zaguers sieglos. No somos pior que fa dos anyos. Vientos favorables habrán de plegar bell diya y sino, caldrá que bufemos. Tenemos una luenga que no nos la mereixemos. Faigamos porque contine viva.

Nota: Ista opinión ye mia y nomas que mia. No represento a garra asociación. No teneba pensau d'escribir guaire sobre o tema, pero visto que qualsiquier s'apunta a opinar (y me pareixe bien) y mesmo que belun m'ha demandau a mia opinión sobre o tema, pues he creyiu convenient fer istas pocas reflexions.

miércoles, 10 de septiembre de 2014

Sobre as grafías de l'aragonés moderno. Reflexions y opinions.

Pues buen catén m'ha saliu... A la fin bellas quantas pachinas sobre as grafias, un tema que sé que ye rusient y que, en cuentas d'amagar-lo, creigo que cal concarar antes con antes. Como leyer un post en un blog ye prou incomodo, y más si ye d'ista largaria, podetz descargar-tos o PDF en iste vinclo. Sin fotos, sin que calga estar conectada y t'as aimants d'o papel, de millor imprentar. Ta qui no leyió l'articlo sobre a (mía) histora d'as grafías, le'n recomiendo, porque bi ha prous referencias. Aspero criticas, reflexions, acusacions, crucifixions y, porqué no, afalagos.

Sobre as grafías de l’aragonés “moderno”:
Argumentos, contra-argumentos, reflexions, preguntas, respuestas y memoria.

Introducción:

Foi servir a grafía EFA por convicción y porque ye a millor opción ta yo. En istos diyas, se’n ye debatindo muito dimpués de que esclatase a bomba informativa de que CHA, a traviés d’a suya Fundación Gaspar Torrente, y d’o suyo ideyologo Martínez Tomey, aconseguise que o Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón aturase a implantación d’o Currículo aragonés y d’a luenga aragonesa, nomás porque caleba amostrar-lo con grafía EFA, mientres se nombraba una academia de man d’o gubierno que decidise sobre o tema.

Asinas que feré bellas consideracions que cal fer, más que más, t’a chent que no ye guaire embrecada en o mundet de l’aragonés u que leva poco tiempo y se fa cruces de viyer istas historias.

Qui soi yo ta charrar d’isto?
No soi filologo, ni lingüista, ni represento a dengún que no siga yo mesmo. No soi fablant patrimonial de l’aragonés. Naixié de Zaragoza, de familia monolingüe en castellano y no prencipié a aprender aragonés dica los 21 anyos.

Mientres muitas anyadas m’estimau más de no embrecar-me guaire en istos pleitos. Que se mullasen atros, a qui consideraba con más autoridatz, más representativos, etc… Manimenos me trobo con que chent que leva muito menos en isto, que tien muito menos ideya d’aragonés, u que mesmo tot isto se la bufa, pero tien atros intreses, no nomás en opina, sino que mesmo influye en o esdevenider de l’aragonés y d’a política lingüística. Y lo siento, pero dimpués de tantas anyadas de (malentendiu) respeto, ya me siento prou autorizau como ta expresar publicament a mia opinión. Ya poco mal puedo fer que no s’haiga feito antes. No tiengo más autoridat que dengún, pero tampoco no menos que muitas.

O diya que o “rudio” s’amorte y os saputos queden entre ells ta apanyar isto, tornaré t’o mio silencio si calese. Tanimientres no me’n callaré ni una, sentindo-lo muito.

Ye a grafía lo problema más grieu de l’aragonés?
No. O problema más grieu de l’aragonés ye la perda d’a transmisión cheneracional y l’ausencia quasi total de políticas de refirme a la luenga. A una parte muito important d’as fablants d’aragonés, a grafía se la bufa prou. Más que más, quan l’aragonés, t’a mayoría, ye una luenga d’oralidat y muitos pocos escriben qualcosa dillá de bell articlo t’a revista local u bella nota t’a nevera de casa suya. Y ta ixo, con qualsiquier grafía s’apanya una.

Pero prou que ye un problema. Y en ye uno bien gran. Entre atras razons que dimpués en charro, porque ta qualsiquier que quiera fer-la servir dillá d’ixos emplegos, se troba con o problema grafico. L’administración, u mesmo os chestors culturals, públicos y privaus, tienen una tramoria pefecta ta no impartir cursos, “porque si los fas en una grafía se carranyan uns, y sino los atros, y a yo la subvención me la da fulanico”. Lo mesmo ta qui quiere publicar un libro u doblar un video, etc…

¿Cal una sola grafía? ¿No sería millor que cadagún escriba como quiera?
En o espacio amanau a l’aragonés todas as luengas tienen una, y nomás una, grafía. Todas as luenas “de cultura” en tienen. Y en tienen una. Si l’aragonés quiere sobrevivir en l’entorno que tien agora le cal una grafía.

O feito, como pasa agora, de que cadagún escriba como quiera, no fa que fer más feble a ideya de que l’aragonés siga una luenga ta qui no ye “en o mundet” u tien prous conoiximientos filolochicos. A mayoría d’os aragoneses nomás conoixen luengas muito estandarizadas, tanto en lo grafico como en lo gramatical. No entienden, entre atras cosas porque nunca no les n’explican en as escuelas, lo que son os dialectos, u que una luenga pueda no tener una grafía.

Ta estar una luenga normal, a l’aragonés le cal una grafía. Y por qüestions más practicas de cada diya tamién. Cada vegada que nos chuntamos quatre personas en esfensa d’a luenga de diferents asociacions, decimos tot ixo de que deixamos a un costau o tema d’a grafía. Pero a escape nos trobamos con que si queremos fer publica a nuestra opinión, u simplament convocar a venient reunión u fer l’acta, lo hemos de fer escrito y, alavez, fendo servir bella grafía. Y prencipia lo pleito que habría d’estar a primer cosa que se charrase en todas as reunions d’ista mena. Porque deixar-lo ta más adebant ye de tot inutil.

Texto en aragonés medieval
L’aragonés, en as zaguers decadas, nunca no ha teniu una sola grafía
Cal remerar isto, porque pareixe que o problema grafico siga de fa quatre diyas, u un concieto de belun, y no ye asinas. No bi heba consenso grafico en os 80, 90, 2000 ni agora. Quan le decibas a belun que l’aragonés s’escribiba sin “v”, y viyeba os discos de Val d’Echo u leyeba articlos en L’Aigüeta, hebas d’explicar-le que en muitos puestos no feban servir ixe modelo grafico. Quan a SLA proposó atro modelo grafico, beluns lo adoptoron, u deixoron de fer servir a grafía d’o 87. Mesmo adintro d’o modelo d’o 87, y muito antes d’a propuesta grafica de l’Academia, bi habió bellas propuestas de cambios (p.e.: o caso paradigmatico d’as t zagueras) que se troboron con o refús frontal d’o Consello Asesor y d’o CFA.

Ixe feito, o de no tener una sola grafía, ye muito perchudicial ta l’aragonés. MUITO. A imachen de que una mesma parola s’escriba de diferents trazas da la ideya a qui no conoixe prou a situación, de que isto no ye una luenga, sino una risa y que cadagun fa lo que l’agana. No sin parte de razón. No tener una grafía ye toda una febleza. Y qui no lo comparta, pues que no contine leyendo, porque no l’alportará mica la resta d’o post.

¿Ye la grafía d’o 87 o diaple que ha causau totz os problemas de l’aragonés?
No. Os problemas de l’aragonés, que’n son muitos, vienen causaus por muitas razons. Por colonialismo cultural y nacional, lo primer. Pero tamién por muitas atras razons, derivadas u no, d’ixo.

Muitas hemos aprendiu aragonés en a grafía d’o 87. Ya no digo si “gracias a” u “tot y tenendo-la”. Pero lo feito ye que, ta qui hemos quiesto aprender aragonés, hemos puesto fer-lo en ixa grafía. No ha teniu tanto exito en as zonas patrimonials, ye verdat, pero tamién cal reconoixer que sí que ha teniu bella presencia, por radida que siga. Se han feito buens (y mals) libros y publicacions, con ixa grafía. Mesmo o fenomeno fablogger u a Wikipedia prencipioron con ixa grafía.

No soi mica d’alcuerdo con qui diz que totz ixos anyos no valioron ta cosa. Se facioron muitas cosas mal, prou que sí. A ideya perén de que “aprender aragonés ye facil”, en a mia opinión estió muito negativa ta l’aragonés, y tien mala solución agora. Pero se facioron cosas bien, y se facioron en ixa grafía. Mesmo continan fendo-se muitas cosas bien en G.87.

Qui causa os problemas no son as b’s y as z’s, que no son que letras. Son as políticas lingüísticas feitas por belun. Son meter entrepuces a lo treballo d’atros. Son as minerías y os boicots. Ye la manca de voluntat de poder reblar y plegar en alcuerdos amplos. Mientres contine ixa dinamica, ya podemos escribir como siga, que poco importará.

O II Congreso prebaba de solucionar un gran problema. ¿Qui decide como s’escribe?
O Consello Asesor heba preso, prou que sin consultar a dengún difuera d’o CFA, estar bella mena d’autoridat lingüística. A SLA heba fieto una atra propuesta grafica. A mayoría d’os fablants patrimonials no reconoixeban como propia a grafía d’o 87. Y en muitas asociacions, muitas personas qüestionaban totalment u parcial o modelo grafico (y tamién de estandar, pero ixo ye t’atro post) d’o 87.

Ixe II Congreso a on que participoron todas as asociacions fueras d’a SLA, heba de trigar una autoridat lingüística que solucionase o problema. Y chusto ixo ye lo que fació. Con un 80% de votos a favor y con a participación en o Congreso de CFA y REA, que no reconoixioron a l’Academia dimpués. No ixublidemos que Nagore y Nabarro, entre atros yeran en a lista de l’Academia y refusoron de dentrar-ie, ells sabrán porqué.

Por ixo, quan belun diz de fer una grafia de consenso que no siga ni SLA, ni CFA ni EFA, lo primer que cal preguntar-le ye que grau de consenso le cal. Faigamos bell poquet de ficción. Femos un nuevo congreso, u quedamos un diya qui siga, u con a técnica que más goyo tos faiga. Quedamos totz (quanto ye totz? 75%? 80%? 90?) en que femos servir a nueva grafía X, pero, como leva “v”, a l’atro’l diya d’o III Congreso, CFA diz que no le fa goyo, y moviliza l’aparato suyo y de CHA-REA ta luitar contra a implantación d’ixa grafía. ¿Tenemos consenso grafico? No. ¿Tenemos una mayoría? Talment. Como nunca no podemos representar a todas las aragonesofablants, y como siempre tendremos bella excusa absurda, siempre nos podremos atrubuyir a representación de qui quieramos.

Una academia no se triga en asambleya

Prou que no. Una academia caldría que la trigase o gubierno d’entre as estudiosas más formadas y tot ixo. D’alcuerdo.

Tornemos t’o 2006, y siento estar catén, pero a historia ye la que ye. Venibanos de decadas dende que s’heba dito de fer a lei de luengas y no yera feita ni pareixeba que se ise a fer. Promesas, todas las d’o mundo. Feitos, dengún. Venibanos de decadas sin autoridat lingüística tamién. Tot pareixeba indicar que podríanos foter-nos decadas y decadas y decadas sin lei de luengas ni autoridat lingüística.

Podebanos mirar de trobar una solución temporal u asperar a que nos lo solucionase lo gubierno aragonés. Un gubierno que iba por a tercer lechislatura y pactando con o PAR que a unica lei que votó en contra mientres tres lechislaturas estió chusto a lei de luengas y que leva tamién decadas en contra de l’aragonés.

A solución temporal no yera la millor, pero podeba ir treballando y, si todas la reconoixebanos, enantar en a normalización y normativización de l’aragonés. Yera, ta forro de bota, una traza de fer presión t’o Gubierno aragonés. Probablement si o II Congreso no s’hese feito, a lei de luengas d’o PSOE nunca no s’hese redactau.

A solución de l’autoridat trigada de traza asambleyaria no yera la millor. Ni de conya. Pero yera lo unico que podebanos fer, antiparte de protestar, que ya lo febanos, meter presión, que ya lo febanos, u no fer cosa.

Miedo me fa, que bell diya un gubierno trigue una academia ya de verdat, y bi haiga una parte d’o mundo de l’aragonés que no la reconoixca. Puede pasar perfectament y lo sabetz. Y sino pasó, estió entre atras cosas porque l’academia primera que se trigó quasi no tenió tiempo ni d’existir. O por qué, que lo cuenten atros, que yo no tiengo toda la información sobre ixe afer.

Una grafía propia (¿y independient?)
Si has plegau a leyer dica aquí cuento que yes d’alcuerdo con que a l’aragonés le cal una, y nomás una, grafía. Cuento tamién, que entiendes que l’aragonés ye una luenga independient y diferent alavez de castellano, catalán, francés y occitano, por nombrar-ne as quatre romanicas que tenemos arredol.

Como luenga diferenciada, le cal una grafía que siga propia ta poder adaptar-se a la luenga. Tenemos un soniu, por eixemplo, que no existe en castellano. Tenemos tamién o soniu /ñ/ que en castellano se representa con una letra que nomás se fa servir en ixa luenga y en bellas atras subordinadas, y que antimás, se fa servir como sinyal, ya no nomás d’a luenga, sino de un nacionalismo y imperialismo lingüístico. (A ÑBA, o tocho d’a ñ en o DNI, etc... tot muito banal, pero nacionalismo).

Fer servir una grafía castellana ye reconoixer de facto que ye una luenga subordinada. Como expresión d’ixe debantdito nacionalismo banal, muitas pocas reconoixen iste problema pero ye tant facil como preguntar-les porque no trigar o modelo grafico catalán, occitano u francés. Prou que cal parar cuenta d’a sociolingüística de l’aragonés y por ixo, creigo que escribir “chermán” ye millor que “germán” u “txermán”. Ye difícil de trobar solucions de compromís. Pero ye pior subordinar a nuestra luenga a unatra.

Cal recordar tamién, que l’aragonés tien una tradición grafica de sieglos. Aturada mientres sieglos tamién, ye verdat. Pero que tenemos una base dende a on que treballar. Escribir “A Espunya”, por muito que a belun le faiga mal a os uellos, no ye prener un modelo catalán, ye prener a solución más cutiana en l’aragonés medieval. Escribir “A Espuña”, manimenos, sí que ye prener una solución de tot forana como ye a castellana y espanyolisma letra Ñ.

L’aragonés ye, antimás, una luenga romanica. No nos cal inventar guaire. Todas as luengas latinas tienen solucions comuns t’os problemas comuns y solucions diferents t’as particularidatz que tienen cuanto a las luengas d’arredol. L’aragonés ye una luenga independient en o sentiu de que no ye un dialecto de garra atra luenga (bueno, en ye d’o latín), pero no ye mica independient en o sentiu de que ye bien acompanyada de muitas atras luengas chirmanas, de sobra normativizadas.

Enrestidas ent’a EFA y a grafía.
A l’EFA y a la propuesta grafica de 2010, se le puede y debe criticar, igual como a tot en iste mundo. Pero con razons, por favor. No con argumentos como beluns que he leyiu istos diyas y que me meten royo como un ababol de vergüenya allena.

Criticar a grafía porque ye de “mal entender” y que lo faiga una persona que escribe libros sobre textos medievals, manda pelotas. Más encara quan as nuestras fillas aprender a grafía castellana (y l’anglesa u a francesa si cal) sin mayors problemas. Por favor, as ninas aragonesas no son más fatas que as ninas catalanas, y ellas tienen una grafía prou más embolicada que la propuesta d’a EFA.

Enrestir a qui femos servir a grafía EFA, como a Wikipedia, relacionando-la con l’independentismo u con ETA, antimás de mentir (por favor, ¿conoixetz a los wikipedistas?) ye tirar de l’espanyolismo más rancio ta que l’Heraldo te publique a pachina completa. Resultau? Más refús a l’aragonés y más relacionar-lo con o “nacionalismo”. Muito bien Tomey fendo-le o “treballo puerco” a Heraldo.

O punto intermedio
“Ni con una, ni con l’atra. Yo escribo como m’agana.” Una opción bien de moda en zagueras. Politicament correcta. Y tant comoda como, a soben, falsa.

Ta forro de bota, a soben te trobas con chent que diz que rai la grafía, que a ells les importa igual, pero en que dices “bueno, pues como a yo no, escribimos en ista”, te montan un empandullo que ta qué.

Ta qui esfiende a “grafía de consenso” como bella cosa negociada d’entre todas, pero dimpués fa servir a grafía d’o 87, caldría que viese por do van os tiros, pues qualsiquier grafía de consenso tendrá a la castellana y a la EFA como referents necesarios. No pas a la d’o 87. Porque qui son por o consenso no son en ixas, y porque ye imposible fer consenso partindo de puestos diferents. As grafias basadas en a etimolochía (castellana, EFA, SLA, catalana, ...) pueden confluyir y trobar una solución, pero no bi ha que una opción pseudo-fonetica, que ye la d’o 87, y mala compleganza con atras le veigo.

Cuanto a considerar a castellana como una grafía neutra, cosa más luen d’a realidat. Como he dito antes, fer servir una grafía forana ye subordinar ixa luenga a l’atra. Y más quan se tracta d’a castellana, con tot lo que ixo leva.

Dito tot isto, prou que no he de decir yo como ha d’escribir cadagún. Como si lo fetz en cirilico u en runas, que deciban por astí. Pero a neutralidat, pocas vegadas ye neutra de verdat.


Miedo a lo debat.
Ya ye prou d’amagar os problemas de l’aragonés. En istos momentos l’aragonés morirá igual faigamos publicos os nuestros problemas u prebemos de solucionar-los a escuchetes.

Ya ye prou de “si yo te contase...”. Cuenta, ostias! Que tot lo mundo meta las cartas dencima d’a mesa, que salga toda la mierda que calga, que se digan as cosas con nombres, apellius y afiliación.

O debat ye bueno. Cal más debat. Deixar as cosas ta más adebant a vier si se solucionan solas u si las soluciona atro, ye una error. Probablement a más gran que hemos feito y que continamos fendo.

Cal tamién que o debat se faiga con valor, decindo tot lo que calga y prou de insinuar. No me pareixe brenca mal que istos diyas bellas miserias de muitos se haigan feito publicas. Sino nos conoixemos, sino sabemos de qué coda ye cadagún, qué opinions tien y, sobre tot, PORQUE las tien asinas, nunca no nos podremos ficar en a pelleta d’otri y entender porqué esfiende lo que esfiende. No podemos presuposar que qui esfiende a grafia d’o 87 ye a chornal de CHA, u que qui esfiende la d’a EFA, odia a Nagore.

Quan explicas razonadament a tuya opinión, quan dices os tuyos motivos, y quan ascuitas con as orellas bien ubiertas os de l’atra, ye muito más facil fer entender a la resta por qué cadagún esfiende lo que esfiende. La de mentiras que me he habiu d’ascuitar y la de verdatz que he habiu de recontar!

Refirmemos lo que refirmemos, faigamos-lo dende o conoiximiento d’os feitos, y no pas dende as ensundias y/u as rumors.

Autoridatz lingüísticas y porque trigué a EFA.
Quan eslixié a grafía EFA lo facié convenciu. Agora antiparte d’ixo, s’adhibe que toda la resta son opcions piors, en a mia opinión. No soi lingüista ni filólogo y os mios conoiximientos lingüísticos yeran mesmo más radius quan decidié prencipiar a fer-la servir. Pero sobre tot, ye una qüestión d’autoridat.

O II Congreso se fació, como he dito antes, ta prebar de apanyar a falta d’autoridat lingüística que bi heba alavez. O Consello Asesor se autonombró y autoproclamó autoridat, encara que ells mesmos deciban que yera nomás cara t’aintro. Asinas que tanto si de facto, funcionaban como academia, como sino yera asinas, no reconoixco a suya autoridat difuera de l’asociación que lo va creyar.

A SLA fació a suya grafía ta emplego interno y de qui querese. No soi d’alcuerdo en belunas d’as solucions trobadas y nian ells aspiran a que siga LA grafía de l’aragonés. Ixo sí, contrimostroron que se podeba escribir l’aragonés d’atras trazas que no fuesen a castellana ni a grafía d’o 87.

A grafía d’o 87 ye incompleta, pues no soluciona bells problemas graficos. Ye de tot politizada, pues un porcentache altismo de chent que la esfiende (muitos la fan servir sin mica pasión) ye de CHA u amanada. Ha contrimostrau a suya ineficacia en no plegar en más de trenta anyadas de historia a dentrar en as vals aragonesofonas. No ye mica facil, en contra d’o mito. De feito, de contino me trobo leyendo errors graficas en chent que la fa servir.

Talment haigan pesau más que todas istas (y atras) razons, l’actitut destructora d’os mainates de CHA-REA-CFA que han quiesto minar y estricallar tot lo treballo que fese a resta d’o mundo de l’aragonés que ells no controlan.

Sé que bi ha muita chent que fa servir a grafía d’o 87 que sí que se creye lo de l’aragonés y que lo mete por dencima de todas istas mierdas internas que tenemos. Sé que mesmo adintro de CHA, REA y CFA bi ha muita chent que luita por ficar-ie una mica de cordura en tot isto. Tos deseyo de verdat muita suerte, porque tenetz buena faina por debant y contatz con lo mio refirme en la mida que pueda.

L’academia de l’aragonés – EFA no son os salvadors de l’aragonés, ni lo fan tot bien, ni son talment os más polius d’o país. Pero tienen bella virtut. Ta prencipiar, a lechitimidat d’o II Congreso, un proceso en a mia opinión eixemplar y que, de no haber contau dimpués con a campanya de deslichitimación que fació CHA-REA-CFA, probablement hesenos plegau bien luen. Ta continar, que fan as cosas con rigor lingüística. A propuesta grafica de 2010 ye un treballo sobrebueno. Te podrá fer más u menos goyo, pero la faina ye incontestable. Tien, antimás bellas partes que me fan bien de goyo, y las que no me’n fan tanto, son asumibles.

Por tot isto, y por atras cosetas, eslixié de fer servir ista grafía.

Problema – propuesta
A soben en a mia vida cutiana me trobo con bloqueyos en asambleyas en criticar-se bella cosa que s’ha feito muito malament, pero en no alportar-se alternativas. Por ixo ya dende fa tiempos, siempre proposo que, de conchunta con a critica que siempre ye menister, vienga una propuesta ta solucionar o tema.

Muitos critican a grafía EFA, o II Congreso, o Currículo de l’aragonés, etc... pero pocos dan propuestas de cómo haber-lo feito millor u de cómo lo ferían ells. U de cómo apanyar-lo, agora que somos en ista situación y no podemos recular.

Asinas que, quan digatz que a grafía X ye una mierda, proposatz unatra grafía. Si todas tos pareixen una mierda, proposatz un proceso ta trigar-ne una. Y si deciditz asperar a que lo faiga lo gubierno, itz gravando a chent charrando en aragonés, que a la luenga le queda tres diyas.

Una solución (civilizada) t’o problema grafico

¿Creyebas que la teneba? Pues no. Pero talment sí bells trangos.

Un empecipiallo podría estar que o CFA y o REA declarasen PUBLICAMENT si reblarían una sola coma en o suyo modelo grafico en pro d’un alcuerdo común entre todas as “sensibilidatz graficas” de l’aragonés. Si ixo no ye posible, habremos de meter-nos a treballar la resta, ixublidando a tot qui considere inamovible a suya postura. Por lo que yo sé, en EFA, SLA y sectors “no alineaus” bi ha ixa voluntat.

En ixe caso, asumir que lo que se decidise en un hipotetico proceso de compleganza, cal cumplir-lo y levar-lo enta totz os firmants. Ha d’estar un proceso participau, prou que sí, por os representants d’os patrimonials y d’as asociacions en esfensa d’a luenga, a lo menos, tan representativo como lo II Congreso. En ista ocasión sin CFA y REA si esleixisen no negociar, ye claro.

Una solución (no civilizada) t’o problema grafico

Que ye la que ye pasando agora. Cadagún en a suya trinchera prebando de conseguir más puntos que no l’atro ta prebar de salir vivo d’istos Chuegos d’a fambre.

Bi habió en os tiempos de dimpués d’o II Congreso, bella mena de “pacto de no agresión” no escrito entre totz. Cadagún prebaba d’ixemenar a suya grafía sin minar ni estricallar o treballo d’otri. Ixe pacto fa tiempo que se crebó y, encara que tiengo la mia opinión, importa igual de man de qui.

A solución ye levar a “guerra grafica” dica las suyas zaguers conseqüencias y que sobreviva la más apta, como me deciba Florencio un diya de borina por asti, y como sé que opinan muitas. Por o camín, probablement desapareixca l’aragonés, pero tendremos uns libros y uns videos bien pinchos ta remerar-lo.

Con tot y con ixo, con que tornase ixe debantdito pacto de no agresión yo ya me feba bien contenta!

¿Solucionau lo problema grafico solucionau tot?
Tira! Prou que no. Qui creiga ixo, mal andamos. Pero sí ye un primer trango. As asociacions hemos perdiu muita chent en istas luitas y muito tiempo. As fablants patrimonials a soben son fartas de que les viengan con istas fateras. Y qui no son patrimonials tamién. En o tiempo que he estau escribindo isto, me podría haber leyiu bell libro y m’hese feito muita más honra probablement.

Toda ixa rasmia se puede adedicar a dar-le ferrete a lo gubierno. A fer frent común, una vegada que hemos salvau un d’os más grans entrepuces que tenemos. A salvar l’aragonés.

Dimpués nos cal charrar, prou que sí, de cómo impartir l’aragonés, d’a on, de qui, de políticas de refirme y d’espardidura, de milenta temas. Que podremos abordar con muita más tranquilidat, serenidat y rasmia, en que soluciónasenos isto.

Una zaguer reflexión:
Animo pues, a tot qui l’intrese l’aragonés y a suya supervivenvia a que conoixca bien a suya historia, a que se informe sobre a suya situación, a que conoixca lo movimiento es esfensa d’a luenga y tot lo que s’ha feito u prebau de fer mientres istas decadas.

Le animo a que, si no sabe aragonés, lo aprenda en bell puesto. Se faiga os dos anyos de cursos y contine toda la suya vida aprendendo con totz os materials que bi’n ha que no son pocos.

Animo a las diferents asociacions y organizacions que son en isto, a aturar-se dos minutos. Alentar fundo. Fer un trango entazaga. Mirar-se l’aragonés con perspectiva y pensar bien pensau, si lo que son fendo ye lo millor t’a luenga, y si no son metiendo los suyos intreses por debant d’os d’a luenga. Les convido a estar capables de ficar-se en a pelleta d’a resta, de asumir que talment les cal reblar en bellas cosas, y a entender que ixo no va en contra d’as suyas siglas, sino a favor de l’aragonés.

Bellas vegadas no nos mereixemos a luenga que (encara) tenemos.

(Breu nota:
Quan charro de CHA-REA-CFA soi conscient de que no son lo mesmo, de que as suyas militancias no son as mesmas y de que bi ha prou pluralidat aintro de cada organización. Manimenos, as posturas oficials d’as tres son bien coincidents, probablement porque os ideyologos d’as tres tamién son prou coincidents.)


martes, 15 de julio de 2014

Una historia sobre as grafias de l'aragonés

Ya van pasando bells quantos anyos dende o II Congreso por l'aragonés. Mesmo d'a publicación d'a Propuesta Ortografica de l'Estudio de Filolochía Aragonesa - Academia de l'aragonés. Muitas d'as mias alumnas y d'as personas d'o mio redol me preguntan a soben por iste afer. O tema grafico ye largo, espeso y muito subchetivo. Asinas que creigo que he de escribir iste post ta explicar cómo he viviu yo o tema grafico y bells datos historicos que creyeba que totz conoixeban, pero que pareixe que no ye asinas por lo que siento en clases, tabiernas y centros socials.

Ye una historia de tot subchetiva, pues ye como la vivié yo. Con tot y con ixo, he prebau de que no siga pasional y de documentar-lo tot con datos. Antiparte d'a mia propia memoria, he tirau basicament de Wikipedia, d'as actas d'o II Congreso, y d'as revistas O Espiello y Fuellas editadas por Nogara y Consello d'a Fabla, respectivament. Todas tenemos as nuestras opinions sobre iste afer, pero no trobaretz aquí garra mentira, aspero. Por tot isto, o post ye una (y no pas "a") historia sobre (y no pas "de") as grafías.

Lochicament, no puedo charrar d'a historia d'a grafía d'o 87, porque no teneba que 8 anyos. Podetz trobar documentación sobre a suya historia en as propias normas graficas, que son penchadas a la fin d'o post.

A grafía d'o 87, ¿"a de toda la vida".?
Antes d'o 87 s'escribiba en aragonés. Antes d'o 77, anyo que se publicó a Gramatica de Nagore y o Diccionario d'Andolz, s'escribiba en aragonés. Ye verdat que a producción yera radida, pero existiba.

A grafía d'o 87 se veniba fendo servir dende antes d'o 87, ye verdat. Libros editaus en os zaguers 70s ya feban servir, si fa u no fa, ixe modelo grafico. Totz de neofablants. Pero erroniament, bi ha chent que creye que yera a unica grafía y que tot lo mundo la feba servir. Pues lo siento por ellas, pero no.

Mientres os zaguers 70, toda la decada d'os 80 y buena parti d'os 90, practicament no bi heba guaires criticas ubiertas a lo modelo grafico d'o 87 que venisen dende os neofablants. Quasi totz, por no decir totz, la feban servir. Manimenos, entre os patrimonials, a realidat yera prou diferent. Os representants de l'aragonés cheso sisquiá sinyoron o I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés. Una parte muito important d'os escritors patrimonials nunca no la facioron servir. En as revistas locals y comarcals que publicaban bella cosa en aragonés, por un regular se feba servir una grafía castellana con bell cambio chicot.

Con isto nomás quiero dar dos ideyas que ta yo son indiscutibles. 1. A grafía d'o 87 tenió un emplego mayoritario entre os que aprendeban aragonés. 2. A grafía d'o 87 tenió un emplego minoritario entre os que charraban aragonés como luenga materna.

Por desgracia, l'aragonés entre os anyos 70 y agora nunca no ha teniu un modelo grafico universalment acceptau. Ye verdat que antes mas o disenso yera menor y que, dica la propuesta grafica d'a SLA, no bi heba garra alternativa grafica "ordenada" a la propuesta grafica d'o 87.


Quan yo prencipiaba en istas cosas....
Levo en isto de l'aragonés dende l'anyo 2000 y siempre, repito SIEMPRE, he sentiu a chent criticar o modelo grafico d'o 87. Con tot y con ixo, ixa mesma chent lo feba servir y lo esfendeba dica que se consensuase una alternativa. Bi heba prou debat sobre cambiar ya bellas cosas d'o modelo d'o 87, como meter as famosas -t zagueras (escribir chent, berdat, u mozet en cuenta de chen, verdá u mocé, como se feba dica alavez).

Ixe mesmo anyo que yo prencipiaba a aprender, se creyó, adintro d'o Consello d'a Fabla, o Consello Asesor de l'Aragonés, un organo que causó prou polemica. Teoricament, yera un organo ta ir fendo fainas de normalización y estandarización de l'aragonés. En a practica muitas la veyeban como una autoridat lingüistica (una proto academia?) baixo lo control unico y zarrau d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. As asociacions y muitas personas leyoron a creyación d'iste organo como una rebaixada d'o CFA. O Consello Asesor prencipió a fer informes con que bellas asociacions (a lo menos Nogara, que ye la que conoixco) no yeran d'alcuerdo.


Avienta la bomba....
Entre 2003 y 2004, esclató a bomba en o mundo de fablilandia. Bells miembros "con nombre" deixaban o Consello d'a Fabla Aragonesa y fundaban una nueva asociación: a Sociedat de Lingüistica Aragonesa. Entre ells, chent como Anchel Conte, Jose Antonio Saura, Xabier Tomas u Chuse Raul Usón. Ta forro de bota, prencipioron a fer servir una grafía en as suyas publicacions en aragonés de tot diferent a la grafía d'o 87. T's zagueras, b y v, as letras g y j t'o soniu "ch", a x tamién t'o soniu que en G.87 se escribiba cs (p.e. sexo / secso) y asinas asinas... Ista asociación, antimás, considera a lo benasqués de traza separada de l'aragonés.

Se "ubriba o melón" d'a disidencia. Nogara, t'a part d'alavez, teneba muita chent que, encara que yera contraria a lo modelo grafico d'o 87, creyeba que caleba continar fendo-lo servir por a unidat d'o movimiento en esfensa d'a luenga. Con tot y con ixo, ya meteba -t zaguera en bells articlos d'a revista O Espiello u conservaba os grupos cultos (dialecto en cuenta de dialeuto, dignificazión en cuenta de dinnificazión, ...). En o numer , d'hibierno de 2003, Nogara fació un Clamamiento a la unidat, que sería simient de Chuntos por l'aragonés. O texto deciba:
En os zaguers tiempos s'han escaiziu bels feitos importans dentro d'o mobimiento d'esfensa d'a luenga aragonesa, debán d'os cuals Nogará quiere fer publica a suya posizión.
En primerías, Nogará quiere aclarir per denzima de tot, que creye en a unidat d'a luenga aragonesa y que por ixo beyemos no solo posible sino tamién nezesario treballar en a creyazión d'un estándar que permita a la nuestra luenga como cualsiquier atra luenga normal d'o mundo. Con tot y con ixo, reconoxemos positiba la creyazión de sozestandars en ixos dialectos que por a suya situazión siga consellable, sozestandars que abrán d'estar comberchens y coderens con a irrenunziable unidat d'a luenga, sincronicamén y diacronica.
No renunziamos a tot lo que s'ha feito bien, en o lingüistico y en o sozial, por o mobimiento d'esfensa y dignificazión d'a luenga y espreisamos a nuestra intenzión de continar amillorando-lo.
Por atro costau, dende Nogará beyemos posible un cambio de grafía d'a luenga que, en cualsiquier caso, abría de fer-se dende o consenso. Ista grafía abría d'estar diasistemica y feita con criterios zientificos.
En zaguerías, nos fería goyo de treballar por a unidat d'aizión d'o mobimiento contando, ta ixo, con toz os achents implicaus, perque nomás de conchunta tendremos a capazidat de desichir debán d'os poders publicos o que l'aragonés mereix.
Agora nos pareixería una groma as barallas d'ixas envueltas. A SLA yera minoritaria, pero bi heba una voluntat de que no se crebase o consenso grafico u de que se plegase en unatro nuevo. O caso yera que bi heba masiaus problemas y caleba que nos chuntasenos. O naiximiento d'a SLA estió un sintoma d'a malotía que teneba l'aragonés y que s'expresaba de diferents trazas:

1. Quasi vinte anyadas dimpués d'a propuesta grafica d'o 87, un porcentache altismo d'os patrimonials continaban viyendo-la allena y no la feban servir.
2. O malestar provocau por a pretensión d'o Consello Asesor de funcionar como una Academia, sin a participación d'a resta d'asociacions y fablants de l'aragonés.
3. O naiximiento d'a SLA y a suya propuesta grafica, nueva y rupturista de tot (en ixas envueltas).
4. As furas criticas y refús a qualsiquier cambio, por chicot que estase, d'a grafía d'o 87, de man de qui la desfendeban (basicament CFA).

A prebatina de solución plegó con a iniciativa Chuntos por l'aragonés. Aquí cal fer un parentesi important.

Chuntos por l'aragonés.
Poco dimpués d'ixe Clamamiento por a unidat, prencipioron toda mena de contactos en fablilandia. Se metió firme ficacio en que en iste proceso participasen personas y asociacions representants d'o fabladors patrimonials, ta mirar de correchir a error historica de continar trestallaus.

Dimpués d'un tiempo se fació o conoixiu como Manifiesto por a unidat d'a luenga, en castellano ta privar-se problemas de modelos graficos, dialectals y mesmo lingüisticos. Iste manifiesto, que deciba bella cosa tant evident y de vez tant radical como que existiba una luenga que se deciba aragonés y que teneba unidat lingüistica expresada, como todas as luengas, en diferents dialectos, se prencipió a mover. Lo sinyoron millars de personas, asociacions de toda mena, y muitos concellos, comarcas y mesmo diputacions provincials.

En o proceso de Chuntos participoron todas as asociacions grans y chicotas de l'aragonés fueras d'a SLA que, dende o primer inte, dició que no iba con ells o proceso. Tamién bi habió una presencia important de fabladors patrimonials. O proceso fue evolucionando y se plegó en a conclusión de que caleba convocar un segundo Congreso de l'aragonés, hereu d'o I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés. Ixe II Congreso tendría como obchectivo esleixir una autoridat lingüistica que normativizase y prebase de ir normalizando l'aragonés.

Bells meses antes d'o Congreso, no bi heba guaires tensions entre as asociacions. Tot lo contrario. En o numer 170 de Fuellas, con calendata de noviembre-aviento de 2005, se deciba en a editorial
En l'auto [os representants de Chuntos, un d'ells Chuse Inazio Nabarro] esplicoron que o Congreso se zelebrará os días 13, 14 e 15 de chulio de 2006 en Zaragoza y en bels lugars de l'Alto Aragón, e que o suyo ochetibo ye creyar l'Academia d'a Luenga Aragonesa como autoridá lingüistica que complegue o consenso de toz os fabladors d'aragonés, de todas as suyas bariedaz, sin que dengún ziudadano se sienta amarguinato. Nabarro estacó que con l'Academia se preba de creyar una fuerza interior que dé codesión á os fabladors e que premita o refrendo instituzional por parti d'o Gubierno d'Aragón.
T'a part d'alavez, prencipioron as rumors sobre a posibilidat de que o Gubierno ise a fer una lei de luenga digna d'ixe nombre. O mesmo Juanjo Vázquez, qui yera viceconsellero d'Educación y Cultura d'o Gubierno de Marcelino Iglesias, dició en o suyo nombre, en a sesión de devantadera d'o Congreso:
Este Proyecto de Ley de Lenguas, en definitiva, no hará otra cosa que ratificar la realidad trilingüe de nuestra Comunidad, y tendrá como objetivos esenciales:
a) Hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón
b) Fomentar la recuperación y desarrollo de las lenguas propias de Aragón, impulsando las medidas precisas para ello
c) Garantizar la enseñanza del aragonés y del catalán en todas las etapas educativas
En definitiva, es necesaria una Ley de Lenguas en Aragón para integrar definitivamente a todos los aragoneses, igualando progresivamente los derechos de los que tienen el aragonés o el catalán como lengua materna con los derechos de los aragoneses de habla castellana, con el principio fundamental del respeto a la libertad de todos los aragoneses.
La Ley de Lenguas también dará respuesta a una de vuestras mayores preocupaciones, si tenemos en cuenta el programa del Congreso: la decisión sobre la autoridad lingüística del aragonés, una autoridad lingüística que no puede resolverse por  un método asambleario, sino que debe proceder de un sólido rigor científico y del respeto a las exigencias jurídicas y administrativas.

Amprau d'as Actas d'o II Congreso
Iste feito, y ixa predisposición teorica d'o Gubierno d'alavez, ta fer una lei de luengas, facioron que beluns planteyasen suspender o Congreso u cambiar a suya razón, ye decir, no trigar a una autoridat lingüistica. En l'atro canto yeranos qui no nos fiabanos de que o Gubierno ise a cumplir con ixe compromís y que no querebanos desaprofitar tot lo treballo que s'heba feito ta que dimpués nos fesen burro falso. Levabanos trenta anyadas quasi de promesas de Lei de Luengas y de prebatinas fracasadas. Tenebanos prous razons ta no confitar en o Gubierno.

Adhibiba Vázquez que
 La autoridad lingüística debe emanar de la Ley de Lenguas * y debe partir, como mínimo, del Gobierno de Aragón y de la Universidad de Zaragoza, pero a su lado pueden y deben existir otras entidades que, fundadas sobre los criterios de procurar hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón puedan colaborar y asesorar a los diferentes órganos encargados de desarrollar la política lingüística de nuestra Comunidad.
De este Congreso, estoy convencido, van a surgir este tipo de iniciativas, que van a ser atendidas con atención y respeto por el Gobierno, la misma atención y respeto qu eles va a prestar el conjunto de nuestra sociedad.
Deixando a puerta ubierta a un reconoiximiento de facto, dica que se nombrase una academia por o Gubierno, unico organismo que puede fer-lo legalment.

A tensión fue creixendo y o diya 11 de chulio, tres diyas antes d'o prencpio d'o Congreso, o Instituto d'Estudios Altoaragoneses, con Francho Nagore como vicepresident, se desvincló d'o mesmo. Con tot y con ixo, tanto Nagore, como REA y CFA estioron en o II Congreso. Tamién o mesmo Nagore estió proposau como miembro d'a futura Academia de l'aragonés.

Mientres os dos primers diyas d'o II Congreso, se facioron comunicacions sobre a luenga aragonesa, que son replegadas en as Actas que podetz leyer en a web de l'academia. O tercer diya yera o más important. L'academia s'heba d'esleixir. Francho Nagore y Chuse Inazio Nabarro anuncioron que no quereban fer-ne parte, en no estar d'alcuerdo con as trazas ta esleixir-la. Buena parte d'a sesión d'ixe maitin s'ocupó en una serie de recontamientos de arrienda personas fendo a rosca a Nagore y Nabarro, remerando tot lo bueno que heban feito por l'aragonés y como muitas hebanos creixiu leyendo y aprendendo d'a suya obra. Tot parolas ta prebar de fer-les venir a plego y que colaborasen en a formación d'ixa autoridat lingüistica que, dimpués de trenta anyadas de movimiento d'esfensa d'a luenga, yera tant amanada.


Amprau de Fuellas nº 170
Por primer vegada en muitismo tiempo, quasi tot lo movimiento en esfensa de l'aragonés yera chunto fendo un II Congreso, hereu d'ixe I Congreso d'o 87. Pero os alazetz pareixeban masiau febles y podeba esfer-se en un petén.

L'Academia se trigó, con 105 votos a favor, 23 en contra, un voto nulo y 5 abstencions. O nombre legal no podeba estar Academia de l'aragonés por dos razons. D'una man, nomás l'administración puede creyar una academia. D'atra, ixe nombre lo heban rechistrau ta fer una asociación os d'a FACAO. Asinas que l'Academia de l'aragonés pasó a decir-se Estudio de Filología Aragonesa  (EFA) - Academia de l'aragonés.

Si escribo tot isto de Chuntos por l'aragonés ye porque creigo que ye important conoixer un poquet como naixió l'EFA-Academia de l'aragonés. No estió una asociación que creyoron quatre "mataus" un diya que s'aburriban. Ye una asociación naixida de tot un proceso de participación ubierto y transparent. Con defectos, prou que sí, y regular que con muitas errors, como qualsiquier colectivo humano. Pero con una historia que cal que todas conoixcamos, a lo menos, un poquet.

A grafía d'o EFA- Academia de l'aragonés
O EFA prencipió a treballar en diferents arias. Una d'ellas una reflexión sobre o modelo grafico a emplegar en aragonés. A parte que esfendeba de trazas más furas mantener punto por agulla o modelo d'o 87 heba refusau u refusoron dimpués estar parte de l'Academia, asinas que pareixeba que os criterios iban a cambiar prou cuanto a ixe modelo. Asinas estió.

En febrero de 2010, se presentaba publicament o documento "Principios y criterios para una codificación normativa de l'aragonés", y un mes dimpués a Propuesta ortografica provisional de l'EFA, ubrindo un plazo ta presentar esmiendas a lo texto. Se'n presentoron 93 que se facioron publicas y, dimpués d'un tiempo de debat, se publicó a la fin, en Aviento de 2010 a Propuesta Ortografica de l'Academia de l'aragonés.

... y lo que vinió dimpués
En istas anyadas bi ha habiu temporadas con mayor y menor agresividat entre os diferents modelos graficos. Bi habió mientres tiempos una mena de "pacto de no agresión" crebau en diferents ocasions. En zagueras a virulencia d'as enrestidas ye encara mayor, por qüestions más politicas que no pas lingüisticas.

L'aragonés en istos zaguers trenta anyos s'ha escrito de muitas trazas. Hue (mal)conviven dos grans propuestas graficas, con una tercer (a d'a SLA) con menor refirme, y con qui escriben prenendo dreitament a grafía d'o castellano como modelo.



Por ixo,  Pepe Soro miente en Twitter (en castellano, of course) quan da como unica opción grafica ta l'aragonés la d'o 87 no aduyan precisament. L'aragonés, Sr Soro, lo escribimos cadagún como queremos y podemos. Lo han escrito cientos de personas, patrimonials y no patrimonials, como han quiesto y puesto mientres totz istos anyos. ¿Vas a decir-les, por eixemplo, a los chesos, que no escriben en aragonés? ¿U a Quino Villa u a Elena Chazal? ¿U a yo mesmo?

En l'atro cabo, tampoco no me fan guaire goyo bellas actitutz bambosas ent'as personas que continan fendo servir a grafía d'o 87, u a minusvaloración que se fa d'a historia d'a mesma. A la fin, cientos de neofablants aprendiemos aragonés con ixa grafía y mientres anyadas nos fació honra ta expresar-nos en ista luenga.

Dezaga d'a luita grafica bi'n ha muitas atras. Bi'n ha de politicas, prou que sí. Tamién bi ha prous diferencias entre os modelos de luenga que esfienden unas, atras y las de dillá (bi ha dos "bandos" grans y muitos atros chicotz....). Más u menos artificials, más u menos amanaus a lo castellano, más u menos flexibles, etc...

A guerra d'as grafías ha deixau muitos "muertos" por o camín. Chent muito cremada con iste afer, que ha deixau d'escribir u mesmo de charrar en aragonés. No ha creyau garra scisma que no existise ya, pero sí que ha afundau en ell. Ya soi estau en bellas quantas reunions y prebatinas de reendrezar a situación y me pareixe que ni agora ni en muito tiempo, ye posible una compleganza de todas as asociacions. Con que no nos faigamos boicot, ni nos metamos minas las unas a las atras m'aconortaría. Y entre que se tricolotían bells quantos, a resta, con tot en contra, habremos de fer más poders que no nunca ta continar treballando por l'aragonés.

Videos y referencias

Charrada de Fernando Sanchez sobre la grafía (2006)



Bibliografía:
I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés en a Enciclopedia Aragonesa
Actas d'o II Congreso de l'aragonés
Manifiesto por la unidad de la lengua aragonesa
Principios y criterios para una codificación normativa del aragonés
Propuesta ortográfica de l'Academia de l'aragonés
Normas graficas de l'aragonés (I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés)
Fuellas numer 170 (nobiembre - abiento 2005)
Academia de l'aragones
Consello d'a Fabla
Grafía SLA
Sociedat de Lingüistica Aragonesa
SLA en a Wikipedia
Revista O Espiello numer 8 (aviento 2003)