Mostrando entradas con la etiqueta REA. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta REA. Mostrar todas las entradas

miércoles, 6 de enero de 2016

As luitas en desfensa de l'aragonés en os 80. Tierra de barrenaus 2x04

Antimás d'o programa sobre a Rebelión aragonesa de 1591, atro d'os programas que teneba claro que quereba fer yera iste. A historia d'os movimientos socials ye bella cosa que dende fa muito m'ha intresau a-saber-lo. Muito más, prou que sí, la d'os movimientos socials que'n foi parte. A historia d'a desfensa de l'aragonés no ye guaire larga en termens historicos, pero en istas decadas nos ha vagau de tener muita intrahistoria que, a soben, ye ignorada de tot por a chent que prencipia a participar en istos movimientos culturals y reivindicativos. Conoixer o pasau no nos salva de repetir errors, pero desconoixer-lo nos condena de traza quasi segura a repertir-las tener que terne.

Os anyos 80 prencipioron a fer l'edificio d'o movimiento en desfensa d'a lengua, que yera encara fendo garras en os zaguers d'os 70. RENA y CFA yeran borches, os libros en aragonés se podeban contar quasi con as dos mans, os estudios yeran radius de tot, .... pero sí que bi heba un intrés social bien gran por ixa lengua que muitos descubrioron en ixos anyos.

Como i comentamos, de cada filo que estiramos, podríanos fer-ne un chuvillo, y un programa nomás adedicau ta ixo. Con tot y con ixo, estiemos quasi tres horas, charrando y remerando (os convidaus, yo nomás yera un ninón) aquellas envueltas. Ta ixo conté con tres personas como Ruben, Chuse Raul y Fernando, qui formoron parte d'ixa historia.

Prou que nos deixemos muitas cosas de charrar. Prou que no diemos que una versión parcial d'a historia. Sisquiá charremos guaire (u mica) de tot lo que pasaba difuera de Zaragoza. No yera a intención d'iste podcast. Nomás quereba que compartisen con todas nusatras a suya experiencia de como se vivioron aquells anyos en Zaragoza.

Caldrá bell diya fer un analís de toda ixa epoca, ta que no se pierda, como glarimas en a plevia. Caldrá que lo faiga bella historiadora con ganas, conoiximientos, una metodolochía adequada y consultando a todas as fuents. Tanimientres, creigo que podretz pasar un rato más que bueno, conoixendo como s'aprendeba aragonés, como naixió Fablans, qual yera l'ambient social cuanto a l'aragonés, os primers programas de radio en aragonés, as primers revistas, .... Muitos datos, bien curiosos que a qualsiquier enamorada de l'aragonés, d'os movimientos socials y d'a historia, le ferá firme goyo!




miércoles, 10 de septiembre de 2014

Sobre as grafías de l'aragonés moderno. Reflexions y opinions.

Pues buen catén m'ha saliu... A la fin bellas quantas pachinas sobre as grafias, un tema que sé que ye rusient y que, en cuentas d'amagar-lo, creigo que cal concarar antes con antes. Como leyer un post en un blog ye prou incomodo, y más si ye d'ista largaria, podetz descargar-tos o PDF en iste vinclo. Sin fotos, sin que calga estar conectada y t'as aimants d'o papel, de millor imprentar. Ta qui no leyió l'articlo sobre a (mía) histora d'as grafías, le'n recomiendo, porque bi ha prous referencias. Aspero criticas, reflexions, acusacions, crucifixions y, porqué no, afalagos.

Sobre as grafías de l’aragonés “moderno”:
Argumentos, contra-argumentos, reflexions, preguntas, respuestas y memoria.

Introducción:

Foi servir a grafía EFA por convicción y porque ye a millor opción ta yo. En istos diyas, se’n ye debatindo muito dimpués de que esclatase a bomba informativa de que CHA, a traviés d’a suya Fundación Gaspar Torrente, y d’o suyo ideyologo Martínez Tomey, aconseguise que o Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón aturase a implantación d’o Currículo aragonés y d’a luenga aragonesa, nomás porque caleba amostrar-lo con grafía EFA, mientres se nombraba una academia de man d’o gubierno que decidise sobre o tema.

Asinas que feré bellas consideracions que cal fer, más que más, t’a chent que no ye guaire embrecada en o mundet de l’aragonés u que leva poco tiempo y se fa cruces de viyer istas historias.

Qui soi yo ta charrar d’isto?
No soi filologo, ni lingüista, ni represento a dengún que no siga yo mesmo. No soi fablant patrimonial de l’aragonés. Naixié de Zaragoza, de familia monolingüe en castellano y no prencipié a aprender aragonés dica los 21 anyos.

Mientres muitas anyadas m’estimau más de no embrecar-me guaire en istos pleitos. Que se mullasen atros, a qui consideraba con más autoridatz, más representativos, etc… Manimenos me trobo con que chent que leva muito menos en isto, que tien muito menos ideya d’aragonés, u que mesmo tot isto se la bufa, pero tien atros intreses, no nomás en opina, sino que mesmo influye en o esdevenider de l’aragonés y d’a política lingüística. Y lo siento, pero dimpués de tantas anyadas de (malentendiu) respeto, ya me siento prou autorizau como ta expresar publicament a mia opinión. Ya poco mal puedo fer que no s’haiga feito antes. No tiengo más autoridat que dengún, pero tampoco no menos que muitas.

O diya que o “rudio” s’amorte y os saputos queden entre ells ta apanyar isto, tornaré t’o mio silencio si calese. Tanimientres no me’n callaré ni una, sentindo-lo muito.

Ye a grafía lo problema más grieu de l’aragonés?
No. O problema más grieu de l’aragonés ye la perda d’a transmisión cheneracional y l’ausencia quasi total de políticas de refirme a la luenga. A una parte muito important d’as fablants d’aragonés, a grafía se la bufa prou. Más que más, quan l’aragonés, t’a mayoría, ye una luenga d’oralidat y muitos pocos escriben qualcosa dillá de bell articlo t’a revista local u bella nota t’a nevera de casa suya. Y ta ixo, con qualsiquier grafía s’apanya una.

Pero prou que ye un problema. Y en ye uno bien gran. Entre atras razons que dimpués en charro, porque ta qualsiquier que quiera fer-la servir dillá d’ixos emplegos, se troba con o problema grafico. L’administración, u mesmo os chestors culturals, públicos y privaus, tienen una tramoria pefecta ta no impartir cursos, “porque si los fas en una grafía se carranyan uns, y sino los atros, y a yo la subvención me la da fulanico”. Lo mesmo ta qui quiere publicar un libro u doblar un video, etc…

¿Cal una sola grafía? ¿No sería millor que cadagún escriba como quiera?
En o espacio amanau a l’aragonés todas as luengas tienen una, y nomás una, grafía. Todas as luenas “de cultura” en tienen. Y en tienen una. Si l’aragonés quiere sobrevivir en l’entorno que tien agora le cal una grafía.

O feito, como pasa agora, de que cadagún escriba como quiera, no fa que fer más feble a ideya de que l’aragonés siga una luenga ta qui no ye “en o mundet” u tien prous conoiximientos filolochicos. A mayoría d’os aragoneses nomás conoixen luengas muito estandarizadas, tanto en lo grafico como en lo gramatical. No entienden, entre atras cosas porque nunca no les n’explican en as escuelas, lo que son os dialectos, u que una luenga pueda no tener una grafía.

Ta estar una luenga normal, a l’aragonés le cal una grafía. Y por qüestions más practicas de cada diya tamién. Cada vegada que nos chuntamos quatre personas en esfensa d’a luenga de diferents asociacions, decimos tot ixo de que deixamos a un costau o tema d’a grafía. Pero a escape nos trobamos con que si queremos fer publica a nuestra opinión, u simplament convocar a venient reunión u fer l’acta, lo hemos de fer escrito y, alavez, fendo servir bella grafía. Y prencipia lo pleito que habría d’estar a primer cosa que se charrase en todas as reunions d’ista mena. Porque deixar-lo ta más adebant ye de tot inutil.

Texto en aragonés medieval
L’aragonés, en as zaguers decadas, nunca no ha teniu una sola grafía
Cal remerar isto, porque pareixe que o problema grafico siga de fa quatre diyas, u un concieto de belun, y no ye asinas. No bi heba consenso grafico en os 80, 90, 2000 ni agora. Quan le decibas a belun que l’aragonés s’escribiba sin “v”, y viyeba os discos de Val d’Echo u leyeba articlos en L’Aigüeta, hebas d’explicar-le que en muitos puestos no feban servir ixe modelo grafico. Quan a SLA proposó atro modelo grafico, beluns lo adoptoron, u deixoron de fer servir a grafía d’o 87. Mesmo adintro d’o modelo d’o 87, y muito antes d’a propuesta grafica de l’Academia, bi habió bellas propuestas de cambios (p.e.: o caso paradigmatico d’as t zagueras) que se troboron con o refús frontal d’o Consello Asesor y d’o CFA.

Ixe feito, o de no tener una sola grafía, ye muito perchudicial ta l’aragonés. MUITO. A imachen de que una mesma parola s’escriba de diferents trazas da la ideya a qui no conoixe prou a situación, de que isto no ye una luenga, sino una risa y que cadagun fa lo que l’agana. No sin parte de razón. No tener una grafía ye toda una febleza. Y qui no lo comparta, pues que no contine leyendo, porque no l’alportará mica la resta d’o post.

¿Ye la grafía d’o 87 o diaple que ha causau totz os problemas de l’aragonés?
No. Os problemas de l’aragonés, que’n son muitos, vienen causaus por muitas razons. Por colonialismo cultural y nacional, lo primer. Pero tamién por muitas atras razons, derivadas u no, d’ixo.

Muitas hemos aprendiu aragonés en a grafía d’o 87. Ya no digo si “gracias a” u “tot y tenendo-la”. Pero lo feito ye que, ta qui hemos quiesto aprender aragonés, hemos puesto fer-lo en ixa grafía. No ha teniu tanto exito en as zonas patrimonials, ye verdat, pero tamién cal reconoixer que sí que ha teniu bella presencia, por radida que siga. Se han feito buens (y mals) libros y publicacions, con ixa grafía. Mesmo o fenomeno fablogger u a Wikipedia prencipioron con ixa grafía.

No soi mica d’alcuerdo con qui diz que totz ixos anyos no valioron ta cosa. Se facioron muitas cosas mal, prou que sí. A ideya perén de que “aprender aragonés ye facil”, en a mia opinión estió muito negativa ta l’aragonés, y tien mala solución agora. Pero se facioron cosas bien, y se facioron en ixa grafía. Mesmo continan fendo-se muitas cosas bien en G.87.

Qui causa os problemas no son as b’s y as z’s, que no son que letras. Son as políticas lingüísticas feitas por belun. Son meter entrepuces a lo treballo d’atros. Son as minerías y os boicots. Ye la manca de voluntat de poder reblar y plegar en alcuerdos amplos. Mientres contine ixa dinamica, ya podemos escribir como siga, que poco importará.

O II Congreso prebaba de solucionar un gran problema. ¿Qui decide como s’escribe?
O Consello Asesor heba preso, prou que sin consultar a dengún difuera d’o CFA, estar bella mena d’autoridat lingüística. A SLA heba fieto una atra propuesta grafica. A mayoría d’os fablants patrimonials no reconoixeban como propia a grafía d’o 87. Y en muitas asociacions, muitas personas qüestionaban totalment u parcial o modelo grafico (y tamién de estandar, pero ixo ye t’atro post) d’o 87.

Ixe II Congreso a on que participoron todas as asociacions fueras d’a SLA, heba de trigar una autoridat lingüística que solucionase o problema. Y chusto ixo ye lo que fació. Con un 80% de votos a favor y con a participación en o Congreso de CFA y REA, que no reconoixioron a l’Academia dimpués. No ixublidemos que Nagore y Nabarro, entre atros yeran en a lista de l’Academia y refusoron de dentrar-ie, ells sabrán porqué.

Por ixo, quan belun diz de fer una grafia de consenso que no siga ni SLA, ni CFA ni EFA, lo primer que cal preguntar-le ye que grau de consenso le cal. Faigamos bell poquet de ficción. Femos un nuevo congreso, u quedamos un diya qui siga, u con a técnica que más goyo tos faiga. Quedamos totz (quanto ye totz? 75%? 80%? 90?) en que femos servir a nueva grafía X, pero, como leva “v”, a l’atro’l diya d’o III Congreso, CFA diz que no le fa goyo, y moviliza l’aparato suyo y de CHA-REA ta luitar contra a implantación d’ixa grafía. ¿Tenemos consenso grafico? No. ¿Tenemos una mayoría? Talment. Como nunca no podemos representar a todas las aragonesofablants, y como siempre tendremos bella excusa absurda, siempre nos podremos atrubuyir a representación de qui quieramos.

Una academia no se triga en asambleya

Prou que no. Una academia caldría que la trigase o gubierno d’entre as estudiosas más formadas y tot ixo. D’alcuerdo.

Tornemos t’o 2006, y siento estar catén, pero a historia ye la que ye. Venibanos de decadas dende que s’heba dito de fer a lei de luengas y no yera feita ni pareixeba que se ise a fer. Promesas, todas las d’o mundo. Feitos, dengún. Venibanos de decadas sin autoridat lingüística tamién. Tot pareixeba indicar que podríanos foter-nos decadas y decadas y decadas sin lei de luengas ni autoridat lingüística.

Podebanos mirar de trobar una solución temporal u asperar a que nos lo solucionase lo gubierno aragonés. Un gubierno que iba por a tercer lechislatura y pactando con o PAR que a unica lei que votó en contra mientres tres lechislaturas estió chusto a lei de luengas y que leva tamién decadas en contra de l’aragonés.

A solución temporal no yera la millor, pero podeba ir treballando y, si todas la reconoixebanos, enantar en a normalización y normativización de l’aragonés. Yera, ta forro de bota, una traza de fer presión t’o Gubierno aragonés. Probablement si o II Congreso no s’hese feito, a lei de luengas d’o PSOE nunca no s’hese redactau.

A solución de l’autoridat trigada de traza asambleyaria no yera la millor. Ni de conya. Pero yera lo unico que podebanos fer, antiparte de protestar, que ya lo febanos, meter presión, que ya lo febanos, u no fer cosa.

Miedo me fa, que bell diya un gubierno trigue una academia ya de verdat, y bi haiga una parte d’o mundo de l’aragonés que no la reconoixca. Puede pasar perfectament y lo sabetz. Y sino pasó, estió entre atras cosas porque l’academia primera que se trigó quasi no tenió tiempo ni d’existir. O por qué, que lo cuenten atros, que yo no tiengo toda la información sobre ixe afer.

Una grafía propia (¿y independient?)
Si has plegau a leyer dica aquí cuento que yes d’alcuerdo con que a l’aragonés le cal una, y nomás una, grafía. Cuento tamién, que entiendes que l’aragonés ye una luenga independient y diferent alavez de castellano, catalán, francés y occitano, por nombrar-ne as quatre romanicas que tenemos arredol.

Como luenga diferenciada, le cal una grafía que siga propia ta poder adaptar-se a la luenga. Tenemos un soniu, por eixemplo, que no existe en castellano. Tenemos tamién o soniu /ñ/ que en castellano se representa con una letra que nomás se fa servir en ixa luenga y en bellas atras subordinadas, y que antimás, se fa servir como sinyal, ya no nomás d’a luenga, sino de un nacionalismo y imperialismo lingüístico. (A ÑBA, o tocho d’a ñ en o DNI, etc... tot muito banal, pero nacionalismo).

Fer servir una grafía castellana ye reconoixer de facto que ye una luenga subordinada. Como expresión d’ixe debantdito nacionalismo banal, muitas pocas reconoixen iste problema pero ye tant facil como preguntar-les porque no trigar o modelo grafico catalán, occitano u francés. Prou que cal parar cuenta d’a sociolingüística de l’aragonés y por ixo, creigo que escribir “chermán” ye millor que “germán” u “txermán”. Ye difícil de trobar solucions de compromís. Pero ye pior subordinar a nuestra luenga a unatra.

Cal recordar tamién, que l’aragonés tien una tradición grafica de sieglos. Aturada mientres sieglos tamién, ye verdat. Pero que tenemos una base dende a on que treballar. Escribir “A Espunya”, por muito que a belun le faiga mal a os uellos, no ye prener un modelo catalán, ye prener a solución más cutiana en l’aragonés medieval. Escribir “A Espuña”, manimenos, sí que ye prener una solución de tot forana como ye a castellana y espanyolisma letra Ñ.

L’aragonés ye, antimás, una luenga romanica. No nos cal inventar guaire. Todas as luengas latinas tienen solucions comuns t’os problemas comuns y solucions diferents t’as particularidatz que tienen cuanto a las luengas d’arredol. L’aragonés ye una luenga independient en o sentiu de que no ye un dialecto de garra atra luenga (bueno, en ye d’o latín), pero no ye mica independient en o sentiu de que ye bien acompanyada de muitas atras luengas chirmanas, de sobra normativizadas.

Enrestidas ent’a EFA y a grafía.
A l’EFA y a la propuesta grafica de 2010, se le puede y debe criticar, igual como a tot en iste mundo. Pero con razons, por favor. No con argumentos como beluns que he leyiu istos diyas y que me meten royo como un ababol de vergüenya allena.

Criticar a grafía porque ye de “mal entender” y que lo faiga una persona que escribe libros sobre textos medievals, manda pelotas. Más encara quan as nuestras fillas aprender a grafía castellana (y l’anglesa u a francesa si cal) sin mayors problemas. Por favor, as ninas aragonesas no son más fatas que as ninas catalanas, y ellas tienen una grafía prou más embolicada que la propuesta d’a EFA.

Enrestir a qui femos servir a grafía EFA, como a Wikipedia, relacionando-la con l’independentismo u con ETA, antimás de mentir (por favor, ¿conoixetz a los wikipedistas?) ye tirar de l’espanyolismo más rancio ta que l’Heraldo te publique a pachina completa. Resultau? Más refús a l’aragonés y más relacionar-lo con o “nacionalismo”. Muito bien Tomey fendo-le o “treballo puerco” a Heraldo.

O punto intermedio
“Ni con una, ni con l’atra. Yo escribo como m’agana.” Una opción bien de moda en zagueras. Politicament correcta. Y tant comoda como, a soben, falsa.

Ta forro de bota, a soben te trobas con chent que diz que rai la grafía, que a ells les importa igual, pero en que dices “bueno, pues como a yo no, escribimos en ista”, te montan un empandullo que ta qué.

Ta qui esfiende a “grafía de consenso” como bella cosa negociada d’entre todas, pero dimpués fa servir a grafía d’o 87, caldría que viese por do van os tiros, pues qualsiquier grafía de consenso tendrá a la castellana y a la EFA como referents necesarios. No pas a la d’o 87. Porque qui son por o consenso no son en ixas, y porque ye imposible fer consenso partindo de puestos diferents. As grafias basadas en a etimolochía (castellana, EFA, SLA, catalana, ...) pueden confluyir y trobar una solución, pero no bi ha que una opción pseudo-fonetica, que ye la d’o 87, y mala compleganza con atras le veigo.

Cuanto a considerar a castellana como una grafía neutra, cosa más luen d’a realidat. Como he dito antes, fer servir una grafía forana ye subordinar ixa luenga a l’atra. Y más quan se tracta d’a castellana, con tot lo que ixo leva.

Dito tot isto, prou que no he de decir yo como ha d’escribir cadagún. Como si lo fetz en cirilico u en runas, que deciban por astí. Pero a neutralidat, pocas vegadas ye neutra de verdat.


Miedo a lo debat.
Ya ye prou d’amagar os problemas de l’aragonés. En istos momentos l’aragonés morirá igual faigamos publicos os nuestros problemas u prebemos de solucionar-los a escuchetes.

Ya ye prou de “si yo te contase...”. Cuenta, ostias! Que tot lo mundo meta las cartas dencima d’a mesa, que salga toda la mierda que calga, que se digan as cosas con nombres, apellius y afiliación.

O debat ye bueno. Cal más debat. Deixar as cosas ta más adebant a vier si se solucionan solas u si las soluciona atro, ye una error. Probablement a más gran que hemos feito y que continamos fendo.

Cal tamién que o debat se faiga con valor, decindo tot lo que calga y prou de insinuar. No me pareixe brenca mal que istos diyas bellas miserias de muitos se haigan feito publicas. Sino nos conoixemos, sino sabemos de qué coda ye cadagún, qué opinions tien y, sobre tot, PORQUE las tien asinas, nunca no nos podremos ficar en a pelleta d’otri y entender porqué esfiende lo que esfiende. No podemos presuposar que qui esfiende a grafia d’o 87 ye a chornal de CHA, u que qui esfiende la d’a EFA, odia a Nagore.

Quan explicas razonadament a tuya opinión, quan dices os tuyos motivos, y quan ascuitas con as orellas bien ubiertas os de l’atra, ye muito más facil fer entender a la resta por qué cadagún esfiende lo que esfiende. La de mentiras que me he habiu d’ascuitar y la de verdatz que he habiu de recontar!

Refirmemos lo que refirmemos, faigamos-lo dende o conoiximiento d’os feitos, y no pas dende as ensundias y/u as rumors.

Autoridatz lingüísticas y porque trigué a EFA.
Quan eslixié a grafía EFA lo facié convenciu. Agora antiparte d’ixo, s’adhibe que toda la resta son opcions piors, en a mia opinión. No soi lingüista ni filólogo y os mios conoiximientos lingüísticos yeran mesmo más radius quan decidié prencipiar a fer-la servir. Pero sobre tot, ye una qüestión d’autoridat.

O II Congreso se fació, como he dito antes, ta prebar de apanyar a falta d’autoridat lingüística que bi heba alavez. O Consello Asesor se autonombró y autoproclamó autoridat, encara que ells mesmos deciban que yera nomás cara t’aintro. Asinas que tanto si de facto, funcionaban como academia, como sino yera asinas, no reconoixco a suya autoridat difuera de l’asociación que lo va creyar.

A SLA fació a suya grafía ta emplego interno y de qui querese. No soi d’alcuerdo en belunas d’as solucions trobadas y nian ells aspiran a que siga LA grafía de l’aragonés. Ixo sí, contrimostroron que se podeba escribir l’aragonés d’atras trazas que no fuesen a castellana ni a grafía d’o 87.

A grafía d’o 87 ye incompleta, pues no soluciona bells problemas graficos. Ye de tot politizada, pues un porcentache altismo de chent que la esfiende (muitos la fan servir sin mica pasión) ye de CHA u amanada. Ha contrimostrau a suya ineficacia en no plegar en más de trenta anyadas de historia a dentrar en as vals aragonesofonas. No ye mica facil, en contra d’o mito. De feito, de contino me trobo leyendo errors graficas en chent que la fa servir.

Talment haigan pesau más que todas istas (y atras) razons, l’actitut destructora d’os mainates de CHA-REA-CFA que han quiesto minar y estricallar tot lo treballo que fese a resta d’o mundo de l’aragonés que ells no controlan.

Sé que bi ha muita chent que fa servir a grafía d’o 87 que sí que se creye lo de l’aragonés y que lo mete por dencima de todas istas mierdas internas que tenemos. Sé que mesmo adintro de CHA, REA y CFA bi ha muita chent que luita por ficar-ie una mica de cordura en tot isto. Tos deseyo de verdat muita suerte, porque tenetz buena faina por debant y contatz con lo mio refirme en la mida que pueda.

L’academia de l’aragonés – EFA no son os salvadors de l’aragonés, ni lo fan tot bien, ni son talment os más polius d’o país. Pero tienen bella virtut. Ta prencipiar, a lechitimidat d’o II Congreso, un proceso en a mia opinión eixemplar y que, de no haber contau dimpués con a campanya de deslichitimación que fació CHA-REA-CFA, probablement hesenos plegau bien luen. Ta continar, que fan as cosas con rigor lingüística. A propuesta grafica de 2010 ye un treballo sobrebueno. Te podrá fer más u menos goyo, pero la faina ye incontestable. Tien, antimás bellas partes que me fan bien de goyo, y las que no me’n fan tanto, son asumibles.

Por tot isto, y por atras cosetas, eslixié de fer servir ista grafía.

Problema – propuesta
A soben en a mia vida cutiana me trobo con bloqueyos en asambleyas en criticar-se bella cosa que s’ha feito muito malament, pero en no alportar-se alternativas. Por ixo ya dende fa tiempos, siempre proposo que, de conchunta con a critica que siempre ye menister, vienga una propuesta ta solucionar o tema.

Muitos critican a grafía EFA, o II Congreso, o Currículo de l’aragonés, etc... pero pocos dan propuestas de cómo haber-lo feito millor u de cómo lo ferían ells. U de cómo apanyar-lo, agora que somos en ista situación y no podemos recular.

Asinas que, quan digatz que a grafía X ye una mierda, proposatz unatra grafía. Si todas tos pareixen una mierda, proposatz un proceso ta trigar-ne una. Y si deciditz asperar a que lo faiga lo gubierno, itz gravando a chent charrando en aragonés, que a la luenga le queda tres diyas.

Una solución (civilizada) t’o problema grafico

¿Creyebas que la teneba? Pues no. Pero talment sí bells trangos.

Un empecipiallo podría estar que o CFA y o REA declarasen PUBLICAMENT si reblarían una sola coma en o suyo modelo grafico en pro d’un alcuerdo común entre todas as “sensibilidatz graficas” de l’aragonés. Si ixo no ye posible, habremos de meter-nos a treballar la resta, ixublidando a tot qui considere inamovible a suya postura. Por lo que yo sé, en EFA, SLA y sectors “no alineaus” bi ha ixa voluntat.

En ixe caso, asumir que lo que se decidise en un hipotetico proceso de compleganza, cal cumplir-lo y levar-lo enta totz os firmants. Ha d’estar un proceso participau, prou que sí, por os representants d’os patrimonials y d’as asociacions en esfensa d’a luenga, a lo menos, tan representativo como lo II Congreso. En ista ocasión sin CFA y REA si esleixisen no negociar, ye claro.

Una solución (no civilizada) t’o problema grafico

Que ye la que ye pasando agora. Cadagún en a suya trinchera prebando de conseguir más puntos que no l’atro ta prebar de salir vivo d’istos Chuegos d’a fambre.

Bi habió en os tiempos de dimpués d’o II Congreso, bella mena de “pacto de no agresión” no escrito entre totz. Cadagún prebaba d’ixemenar a suya grafía sin minar ni estricallar o treballo d’otri. Ixe pacto fa tiempo que se crebó y, encara que tiengo la mia opinión, importa igual de man de qui.

A solución ye levar a “guerra grafica” dica las suyas zaguers conseqüencias y que sobreviva la más apta, como me deciba Florencio un diya de borina por asti, y como sé que opinan muitas. Por o camín, probablement desapareixca l’aragonés, pero tendremos uns libros y uns videos bien pinchos ta remerar-lo.

Con tot y con ixo, con que tornase ixe debantdito pacto de no agresión yo ya me feba bien contenta!

¿Solucionau lo problema grafico solucionau tot?
Tira! Prou que no. Qui creiga ixo, mal andamos. Pero sí ye un primer trango. As asociacions hemos perdiu muita chent en istas luitas y muito tiempo. As fablants patrimonials a soben son fartas de que les viengan con istas fateras. Y qui no son patrimonials tamién. En o tiempo que he estau escribindo isto, me podría haber leyiu bell libro y m’hese feito muita más honra probablement.

Toda ixa rasmia se puede adedicar a dar-le ferrete a lo gubierno. A fer frent común, una vegada que hemos salvau un d’os más grans entrepuces que tenemos. A salvar l’aragonés.

Dimpués nos cal charrar, prou que sí, de cómo impartir l’aragonés, d’a on, de qui, de políticas de refirme y d’espardidura, de milenta temas. Que podremos abordar con muita más tranquilidat, serenidat y rasmia, en que soluciónasenos isto.

Una zaguer reflexión:
Animo pues, a tot qui l’intrese l’aragonés y a suya supervivenvia a que conoixca bien a suya historia, a que se informe sobre a suya situación, a que conoixca lo movimiento es esfensa d’a luenga y tot lo que s’ha feito u prebau de fer mientres istas decadas.

Le animo a que, si no sabe aragonés, lo aprenda en bell puesto. Se faiga os dos anyos de cursos y contine toda la suya vida aprendendo con totz os materials que bi’n ha que no son pocos.

Animo a las diferents asociacions y organizacions que son en isto, a aturar-se dos minutos. Alentar fundo. Fer un trango entazaga. Mirar-se l’aragonés con perspectiva y pensar bien pensau, si lo que son fendo ye lo millor t’a luenga, y si no son metiendo los suyos intreses por debant d’os d’a luenga. Les convido a estar capables de ficar-se en a pelleta d’a resta, de asumir que talment les cal reblar en bellas cosas, y a entender que ixo no va en contra d’as suyas siglas, sino a favor de l’aragonés.

Bellas vegadas no nos mereixemos a luenga que (encara) tenemos.

(Breu nota:
Quan charro de CHA-REA-CFA soi conscient de que no son lo mesmo, de que as suyas militancias no son as mesmas y de que bi ha prou pluralidat aintro de cada organización. Manimenos, as posturas oficials d’as tres son bien coincidents, probablement porque os ideyologos d’as tres tamién son prou coincidents.)


jueves, 19 de septiembre de 2013

"Una propuesta aragonesa ta fer a Constitución de 1855", en a revista Rolde de 1983

Diz que en as casamudas surte de tot, entre almarios y caixas. Yo no'n he feito que una, y encara no ye rematada, pero en ordenando os materials en a reforma de Nogara, me he trobau con muitos lamins. Revistas viellas, actas d'asambleyas, pegallos, retalles de prensa.... muitas cosetas que aspero ir penchando poquet a poquet por aquí, porque creigo que son materials que ye bueno que se conoixcan y compartan.

O primer d'ells, ye iste texto que meto contino, publicau en a revista Rolde, quan o REA encara yera RENA (a N ye de nacionalista) en 1983. Lo firma Vicente Pinilla, quan encara yera Bizén Pinilla y charra sobre os editorials d'un periodico aragonés de 1854 y l'anvista que se teneba d'os nuestros fueros y libertatz alavez. T'as frikis d'a historia, y yo en soi una, ye un texto bien pincho y eixemplo d'ixe aragonesismo latent y alto u baixo articulau que siempre ha existiu con y sin estau propio.

"Una propuesta aragonesa ta fer a Constitución de 1855".
Dica las anyadas d'o sexenio revolucionario no se puede charrar encara d'o naiximiento de l'aragonesismo politico contemporanio, manimenos en a prensa aragonesa de mediaus d'o XIX no son raras as mencions a l'antigo reino d'Aragón, valurando por un regular como paradigmatico territorio d'as libertatz. Yera más que más en a prena más liberal a on que más a soben, y ta refirmar as pretensions politicas d'iste matiz, se charraba de l'antiga "libertat" que teneba o Reino d'Aragón y d'o goi que les feba a los suyos habitadors. A historiografía romantica no feba que enfortir istas argumentacions.

No ye raro, alavez, que charremos en as pachinas de La Libertad, periodico amanau a las ideyas d'o partiu progresista, una propuesta constitucional endrezada a la futura Asambleya Constituyent, que heba de reunir-se ta completar a obra d'a revolución de chulio de 1854, basada en l'antiga "Constitución aragonesa, y que apareixió o 18 de setiembre de 1854 como editorial d'o debantdito periodico.

Prencipiaba l'editorial reafirmando a voluntat nacional como o prencipio basico que heba de rechir a elaboración d'a futura constitución: ye decir, dando a ixa Asambleya un poder que yera por dencima d'o mesmo d'a monarquía. Ista ideya yera aintro d'a polemica que t'a part d'alavez existiba sobre si l'Asambleya Constituyent teneba autoridat u no pas ta decidir sobre o futuro d'o trono. Cuanto a isto, los progresistas más extremaus y os democratas compartiban a convicción de que l'Asambleya no yera chusmesa a la monarquía, ya que yera naixida como conseqüencia d'una "revolución", la de chulio de 1854, que se consideraba heredera dreita d'a voluntat nacional, que yera asinas elevada a prencipio soberano basico. T'o periodico La Libertad no bi heba dubdas sobre iste afer:

"A voluntat nacional debe cumplir-se, y a ista corresponde decidir la suerte d'a monarquía mesma, bien asegurada en as preocupacions d'a chent sencilla y en os habitos seculars d'o país nuestro. Y charramos asinas, porque paramos cuenta de que fa más d'un sieglo vivimos baixo la dominación d'a raza forana que sacó los fueros d'o nuestro reino en o suyo plegar en o trono castellano; y porque as leis d'a conquista sucedioron, por fuerza d'armas, a lo venerau codigo d'o Sobrarbe."

Ista argumentación, present más tardi en tantos textos aragonesistas d'o sieglo XX, se feba servir ya en 1854 ta chustificar que o rei heba crebau alavez o caracter paccionario d'a monaqrquía y que, allora, os suyos subditos quedaban libres d'ixe pacto, por lo que yera posible que en as nuevas rufiertas constitucionals se votase a continación u no pas d'a dinastía, más como preba d'o poder soberano de l'Asambleya que como voluntat efectiva de rematar con a mesma, como reconoixeba o periodico.

" Por ixo nos truca tanto lo ficacio a los fillos d'iste antigo reino, que no hemos ixublidau a historia suya, que os nuestros consocios os castellanos manifiesten tan extranyo refús a charrar con bell periodico d'a coronilla, no ya sobre a institución d'o trono, punto discutible como qualsiquier atro, sino lo que ye más ni sobre a familia que por tan raros medios i plegó, y que tan mala cuenta ha feito de l'exercicio d'o poder".

Continaba dimpués l'editorial expresando a suya preocupación porque en a futura constitución no se regulase bell mecanismo que guarenciase empachar abusos de man d'os monarcas, metendo como eixemplo a figura d'o Chusticia en l'antigo Aragón en haber sabiu iste, seguntes o periodico, "levar t'o buen camin a los deslumbraus monarcas, que tan de malas trazas s'heban esbarrau d'o camín constitucional".

Se i presentaba alavez, l'antiga "constitución" aragonesa como alazet ta fer una nueva constitución espanyola, mesmo reconoixendo "os resabios aristocraticos y mesmo feudals" d'aquella, planteyando-se alavez o suyo acomodo t'os nuevos prencipios d'ixas envueltas. Como afirmaba o propio editorial, a prebatina no yera atra que a de "resenyar as bases d'una constitución quirada de l'esprito d'os nuestros antigos fueros, con as modificacions consiguients a lo pensamiento de fer-las adaptables a la nuestra situación d'agora".

Dimpués d'exposar istas bases, remataba asinas lo texto, afirmando l'esprito democratico que guidaba as debantditas bases constitucionals:

"Democratica por demás pareixerá a belun la constitución que proposamos pero en ista parti seguimos l'eixemplo d'os nuestros mayors, a qui pareixeban pocas todas las guarancias que inventaban ta librar-se d'a tiranía, quan a la fin de prous anyadas y de muitas dubdas y consultas se decidioron a trigar un rei que los gubernase."

A propuesta que hemos analizau en istas ringleras teneba una rancia sabor medievalista y destacaba por as suyas radidas posibilidatz de estar tenida en cuenta. A suya anvista romantica d'a historia medieval aragonesa yera muito clara, y un editorial publicau nomás dos semanas dimpués no feba que tornar a dar ferrete con lo que se consideraba o platero caraceter liberal de l'antiga "constitución aragonesa".

"Seguros como en somos de que o moderno constitucionalismo nunca no pasará d'estar una farsa, queriemos remerar a los nuestros paisanos os establimientos y privilechios politicos que tant gran facioron a la Monarquía aragonesa y que tan luen d'a tiranía mantenioron os dreitos populars".

(Texto d'o cuatrón)

Bases t'a nuestra Constitución politica


Trono

Monarquía paccionada hereditaria: fuero de sucesión sacando-ne a tot fornao: sin churisdicción en o sucesir d'o zaguer monarca dica dhurar en mans d'o Chusticia y estar reconoixiu por o pueblo: con as atribucions designadas d'antis más: sin lista vicil, sin exercito permanent t'a suya devoción: con libre facultat de nombrar a los suyos oficials reyals con naturaleza en istos reinos, pero privaus de tot dreito politico.

Chusticiazgo

Iste machistrau exercería a suya churisdicción:

Contenendo con as suya inhibicions as demasías d'o poder.

Entendendo en os procesos forals de manifestación y firma, como guarancia personal y real d'o ciudadan.

Decidindo as dubdas y controversias churisdiccionals d'o monarca con o reino u os particulars: con potestat executiva ta leva a efecto as suyas providencias.

Convocando u apellidando a lo pueblo y metendo-lo en armas en esfensa d'as libertatz publicas.

Interpretando y explicando los fueros y tenendo fuerza de tals as suyas interpretacions y explicacions: aduyando-se en o suyo oficio de Lugartenients letraus responsables a querella de parte debant d'o diecisiet chudicants.

O cargo d'o Chusticia de nombramiento reyal u millor d'as Cortz igual como en os primitivos tiempos d'a nuestra monarquía: inamovible vitalicia: a suya dotación d'o reino.

Cortz.

A suya reunión anyal: a suya organización acomodada a l'esprito d'o sieglo: a suyas sesions publicas: a suya prorogación u suspensión de l'arbitrio d'o monarca, pero no podendo cobrar subsidios no votaus, ni mesmo istos si en prorogar-se u suspender-se as Cortz quedasen por decidir negocios proposaus por a iniciativa reyal u popular.

Diputación permanent como custodio supremo d'os fueros.

Poder chudicial.

Independencia d'iste poder: nombramiento de chueces popular u millor por insaculación, prebada l'aptitut y mereiximientos d'os insaculaus.

O chuicio por churaus en lo civil y criminal en estar iste metodo muito acomodau a las practicas d'o reino, como lo preban o Chusticiazgo, y más o tribunal d'os 17 y o d'os 20: y la vieda de que entendesen letraus en a decisión d'os pleitos.

Municipalidatz

Organización, independient administrando baixo a residencia d'os vecins suyos, os intreses municipals; cobrando as contribucions: o suyo nombramiento popular.

Contribucions:

Una dirceja y os arancels d'aduanas, ye decir, as antigas cheneralidatz

En caso de vuedar-se o trono porque a lei de sucesión deixase dubdas sobre o sucesor, a diputación permanent gubernará o reino entre que se implise a vacant. As Cortes convocadas por ista en ixe caso, nombrarán a o monarca u a lo churau que hese de decidir a controversia de sucesión si bi'n hese.

"La Libertad", Diario de Zaragoza. 18 de setiembre de 1854.



PD: En rematando a traducción, tenié una chiqueta pleitina tweetera con a cuenta d'o REA, en haber retwitteau un tweet d'o PAR dando-les canya a las editorials catalanas y tal por lo de siempre. Me fa bell poco de pena que o REA haiga esdeveniu lo que ha esdeveniu, aconortau con estar un brazo cultural d'a CHA y no pas a vanguardia cultural y politica que habría d'estar y que'n estió. Ixe papel fa tiempos que lo deixó y, por agora no ye claro si belun plenará o forau deixau.

Me fa bell poco de pena, entre atras cosas, porque muito de lo que he aprendiu de historia d'Aragón y de l'aragonesismo, ye leyiu de libros editaus por REA, que son os referents obligatorios de qualsiquier que quiera embrecar-se en a cultura aragonesa.

Si belun quier qualsiquier d'as dos imachens en millor resolución, puedo ninviar-le-ne.

lunes, 4 de marzo de 2013

L'aragonés ye bien vivo (marzo 2013)

Presentación de Cosetas d'adentro,
 en La Pantera Rossa de Zaragoza
Torna L'aragonés ye bien vivo, d'o mes de marzo a bells pocos diyas d'a cincomarzada a on que, si a plevia nos deixa, serán Nogara, Fablans y atras asociacions que treballan por l'aragonés, espardindo a suya faina.

Diya internacional d’a luenga materna
Sin pena ni gloria pasó o diya internacional d’a luenga materna, o 21 de febrero, por Aragón. Garra refirme institucional y nomás bellas poquetas actividatz de man de REA y Consello facioron vistero iste diya. 


En Zaragoza, se presentó en La Pantera Rossa, o libro y DVD de Cosetas d’Adentro, curtometrache y relato de Lola García. Una atra vegada más La Pantera Rossa se quedó chicota ta acullir-ie a tantisma chent. Ta que dimpués digan que l’aragonés no intresa. Me fería goi de saber quantos libros en castellano fa rebutir tantismo a sala. O viernes en Taust se tornó a presentar “Mesaches” de Chuse Inazio Nabarro, que’n he charrau ya qualques vegadas y o lunes 25 en Uesca se fació una mesa redonda sobre “La biblioteca d’as luengas d’Aragón” con a presencia de Ignacio López Susín, Pilar Benítez, Óscar Latas, Francho Nagore y Rafel Vidaller.


Programa Nieus Lucia Dueso
Se ha presentau ya as actividatz incluyidas en o Programa Nieus Lucía Dueso t’a promoción de l’aragonés en os centros educativos “sostenius con fundos publicos”, ye decir, os publicos y os privaus que reciben dreitament diners de l’administración. Iste programa permite a los centros demandar actividatz relacionadas con l’aragonés y conta con a colaboración de Nogara, Fablans, CFA, REA, Gara d’edizions y Xordica. As actividatz, las podetz consultar en o folleto informativo que han penchau y ya viyeretz que bi ha muitisma variedat: cine, charradas, esporte, mosica, ...


Junto al fogaril y Condau de Ribagorza
Continan as convocatorias de premios literarios a tamás d’a crisi y d’o penible eixemplo que da o Gubierno d’Aragón, matando los premios en as luengas minorizatas d’Aragón. Os concellos de L’Aínsa, Graus, Fonz y Estadilla no continan por ixa endrecera y sí que convocan os suyos premios.
Un d’ells, Junto al fogaril, certamen de cuentos y relatos breus organizau por o concello de L’Aínsa. As bases se pueden consultar aqui. As obras inviadas han de tener entre 3 y 12 fuellas, asinas que qualsiquier que escriba bell poco en aragonés, puet presentar-se-ie. O primer premio ye de 800 €, que siempre fan honra. O plazo remata o 15 de marzo.

L’atro ye O condau de Ribagorza, re relatos curtos y poemas en baixoribagorzano. As bases son prou parellanas. En iste caso, lo organizan los concellos de Graus, Estadilla y Fonz, a extensión ye d’entre 4 y 6 fuellas, y o plazo remata o 22 de marzo. Bi ha 600 euros de premio t’o millor relato y 300 t’o ganador d’o concurso de poemas

Seminario t’o profesorau de luenga aragonesa
O CPR de Uesca organiza un seminario t’o profesorau de luenga aragonesa prou pincho. Mientres tres sesions se i charrará de temas muito utils t’o profesorau y se compartirán experiencias y recursos como as nuevas tecnolochías u os recursos bibliograficos de man d’as principals editorials (Xordica, Gara d’edizions y CFA). T’apuntar-se-ie, cal fer-lo a traviés d’a web d’o CPR. No cal estar funcionario, simplament estar profesor d’aragonés u profesor de lo que siga, intresau en l’aragonés.

El catalá de La Codonyera
Iste 13 de febrero se presentaba en Zaragoza El catalá de La Codonyera, libro publicau por Gara d’edizions y escrito por Artur Quintana i Font. O libro, que surtió dende a tesi de l’autor, y que se publicó por primer vegada en 1986 en Barcelona, plega agora enamplau y con una nueva edición pincha de tot que incluye toponimia, atlas lingüistico, literatura popular y asinas asinas. Un sobrebuen libro ta qui quiera conoixer o catalán d’ixa parti d’Aragón y a realidat bilingüe d’a redolada.

Premios d’a mosica. Prau
Os Premios d’a mosica estioron entregaus en a gala d’o pasau 18 de febrer. Entre os premios, un d’ells ye adedicau a las luengas minorizatas aragonesa que, ista anyada, l’han baltizau como “millor canta en luenga autoctona”. Os nominaus estioron Prau con as cantas Mosica, parola y movimiento y Os pietz en a tierra, Angel Villalba por Olivera d’Aragó y Jesús Viñas por “A mía tierra”. O ganador, muito chusto en a mia opinión, estioron Prau por Os pietz en a tierra, sobrebuena canta que da titol a o disco. En replegando o premio, Chavi, baixista d’a colla, agradeixió a las collas de mosica que fan servir l’aragonés, a bells prochectos culturals como A Enrestida, Nogara u Arrebato y de traza somarda a Rudi, Biel y Belloch por “a suya esfensa de l’aragonés”.

Canta en aragonés. Comando Cucaracha
Contina o reto de que nos invien cantas en aragonés, cantas en qualsiquier luenga ta que les ne traduzcamos, … de que os mosicos apuesten por l’aragonés. Una d’as collas que, dende o primer disco lo fació, estió Comando Cucaracha qui han incluyiu cantas en aragonés en los dos discos publicaus dica agora y qui fan servir arrienda parolas en aragonés en toda la resta de cantas que fan. M’ha dito, antimás, un muixonet, que son parando ya un nuevo disco que asperemos graven antis con antis. A canta trigada ta iste mes ye d’o primer disco y se diz Balbino Pedo, una historia etilica con a colaboración de Juanito Ferrández de Ixo Rai!.





lunes, 4 de febrero de 2013

L'aragonés ye bien vivo (febrero 2013)

Segundo "L'aragonés ye bien vivo" de l'anyada que prencipia con malas noticias de man de l'administración, como no. En l'atro cabo somos a chent que continamos luitando por a dignidat de l'aragonés. Contino pencho o resumen de contenius de ista segunda sesión, y aprofeito ta penchar iste vinclo a lo programa de Fendo Orella, a on que estié fa bellas semanas charrando sobre l'apostasía.

 

Sacan o premio Arnal Cavero


Como informaba Heraldo, o blog de Fablans y Arredol, a D.Ch.A. contina con a suya enrestida contra l’aragonés, o catalán, a sciencia y o sentiu común. Talment a enrestida (simbolica y no simbolica) más gran que nunca no haiga conoixiu l’aragonés en as zaguer decadas. A zaguera ye que os premios Arnal Cavero y Guillem Nicolau t’a literatura en aragonés y catalán, una d’as pocas cosetas que feba o gubierno por as nuestras luengas, se fusionarán en uno solo. Un rebullo a on que i cullirá tot lo que no siga castellano. U talment lo castellano tamién, ves-te-ne tu a saber.


Continan pues, esfendendo as tesis d’a extrema dreita y de dengún más, pues garra filologo meyo serio esfiende as suyas posicions que no son que o sinyal d’un nacionalismo extremo (iste sí) que preba d’acotoloar tot lo que no sía la patria, cultura, luenga y pensamiento unico (que no común).

L’aragonés present en o V Festival de teatro solidario con Chiapas


Ista anyada, a buena chent de Caracol Zaragoza querió convidar a bellas luitas d’aquí a compartir o Festival de teatro solidario con Chiapas que organizan dende fa cinco anyadas. Bi estioron a luita contra os transchenicos, l’antifaixismo, a luita d’Artieda contra o recreiximiento de Yesa y tamién l’aragonés. Entre dos actuacions representants de cadaguna d’as luitas puyaban a fer-las visteras. En o caso de l’aragonés, dos personas leyoron un comunicau y dimpués se prochectó un video a on que se replegaban imachens de todas as formas de luitar por l’aragonés. Tamién nos sorprendió Daniel Rabanaque, qui feba de mayestro de ceremonias, leyendo-se un poema en aragonés. Tenetz cronica y videos en iste mesmo blog.


Cal agradeixer a lo Caracol que haigan teniu ista iniciativa y que contrimuestren a tanta chent que luitar por cosas aluenyadas cheograficament no significa ixublidar as que tenemos amanadas que, a soben, son las mesmas.

Coleccionable en El Periodico de Aragón


Talment a noticia (buena) d’o mes haiga estau a publicación de “El aragonés: una lengua románica”, un coleccionable que darán cada domingo de baldes con El periodico de Aragón. Ye una sobrebuena traza de fer plegar ista luenga nuestra ta un fascal de chent que no se’n intresaría d’atra traza, u que ye masiau galvana ta ir a informar-se ta qualsiquiera d’as asociacions. U que no puet por qualsiquier razón, que tamién bi’n habrá.


Nomás he puesto fer-le una uelladeta, pues me niego a mercar coleccionables, encara que me mercaré o libro quan lo editen encuadernau. Os textos son en castellano y pareix que tampoco no meterá guaire “canya”, pero prou que cuento que ferá buena honra ta la espardidura de l’aragonés u, a lo menos, ta que a chent sepa que existe. ¿Que se podría haber feito millor? Prou que sí. Y pior tamién. Y lo pior de tot, que no s’hese feito. L’emplego d’a grafía d’o 87 tampoco no ye raro, venindo de qui vien (Consello y REA), asinas que no en feré más comentarios ta no fer sangre.


O coleccionable bi incluye un diccionario, que por lo que he visto ye o Vocabulario Martínez, ta qui lo conoixcatz. As ventas, por lo que he puesto sentir son muito buenas y en El Periodico de Aragón han habiu de fer una atra tongada d’o primer numer por a demanda que bi ha habiu, lo que confirma que sí que bi ha intrés en Aragón por as nuestras luengas.


Bienplegada siga ista obra y sisquiá más prochectos editorials de masas apostasen por l’aragonés que bien que le cal.

 

Chornadas de meyos de comunicación en luengas minorizatas


Entre os diyas 10 y 12 de chiner se facioron en A Enrestida, en Zaragoza as chornadas sobre meyos de comunicación en luengas minorizatas a on que mientres os tres diyas se i facioron conoixer prochectos comunicativos d’Aragón y de Euskal Herria.


A chornada prencipió con Fendo Orella que fació un repaso d’a suya trachectoria y que tenió una introducción a cargo de Marshall qui contó como s’ha visto historicament a l’aragonés en Radio Topo. Os audios y una breu cronica se pueden sentir y leyer en Arredol.

Continoron as chornadas con Arredol y Arainfo, que presentoron os suyos respectivos prochectos. D’Arredol cuento que no cal charrar-ne más. Si yes leyendo iste blog y no conoixes Arredol, visita a suya web y no tornes dica que no sigas farto de leyer as suyas noticias.


Arainfo explicó a suya historia y filosofía y esfendió l’emplego de l’aragonés en un meyo que por un regular fa servir o castellano y a comunicación d’as noticias arredol d’as luitas por l’aragonés y o catalán en Aragón.


As chornadas rematoron con Radio Matarranya, qui levan ya bellas quantas anyadas emitindo en a suya redolada y tamién por internet de tot en catalán, Comunica’n Roll y Magofermín, dos prochectos quasi chirmans que empentan a los mosicos y a la mosica en aragonés y catalán y con Kafe Antzokia qui, entre muitas atras cosas, estioron a primer radio en euskera de tot Bilbau. As chornadas rematoron a nueit d’o sabado con una borina en La Botica, como ye costumbre.
 

A cronica d’o primer y o tercer diya la podetz leyer en o blog d’A Enrestida a on que tamién podetz viyer bella foto.

O gallego y l’asturiano en luita
Dende atros países nos plegan tamién noticias de luita. A lei Wert y os gubiernos espanyolistas por tot l’estau no son fendo que zancochos igual como nos ne fan por aquí.


Ye o caso de Asturias, como informaba Arredol, a on que L’academia de l’asturiano (Academia de la Llingua) s’ha uniu a la comunidat educativa, asociacions de pais y d’alumnos y sindicatos de profesors y treballadors de l’amostranza ta reivindicar os suyos dreitos lingüisticos. Debant d’as enrestidas d’a Lei Wert y d’a espanyolización anunciada por o ministro y as suyas retalladas (en lo que quier retallar), dende Asturias demandan a oficialidat de l’asturiano y a cheneralización d’a ufierta en totz os centros de l’asignatura de asturiano.


Cal remerar que ista luenga no tien caracter oficial agora mesmo, encara que l’administración asturiana sí que reconoix a suya existencia a la suya academia y bi fan clases d’asturiano en os centros publicos, encara que no ye por agora que una optativa más.

D’atra man en Galicia, a plataforma Queremos Galego se manifestoron en Santiago contra o malclamau “Decreto d’o plurilingüismo” que preba de que o gallego tienga menos presencia en as aulas escolars. A manifestación implió as carreras a tamás d’as plevias que bi habió y facioron vistero o refirme d’iste pueblo a la suya luenga.
 


Camille presenta “Xuto”

A la fin, dimpués de muito tiempo, una atra colla se decide a fer servir l'aragonés en as suyas cantas. Ye Camille, qui presentan o suyo soniu como "sauna-core" fendo-se a mofla d'a calor que pasaban en o local d'ensayo. Iste mes presentoron en Arrebato o suyo nuevo EP conceptual sobre l'augua a on que dos d'as quatre cantas tienen a letra en aragonés. A noticia la podetz leyer en Arredol y antimás podetz sentir-los en a entrevista que les facioron en Fendo Orella bells diyas antis d'o concierto.

O EP ye de baldes, con licencia Creative Commons, editau por Magofermin y lo podetz ascuitar en o bandcamp de Camille.

Carnavals

Carnaval ya ye arribau t'os Pirineus!!! Iste mesmo cabo de semana se fació en Agüero a Fiesta d'as mascaretas, recuperada en 2008. Entre o 7 y o 10 Bielsa será la protagonista con totz os suyos personaches. T'a Val d'a Fueva, o carnaval plegará o 16 con un cartel en aragonés a on que marcan o recorriu y as horas que se pasará por cada lugar. Tamién bi habrá carnavals en Chistén, Nerín, Sant Chuan de Plan, Boltanya, Graus, Fiscal, Plan, Broto u Torla, por eixemplo.

Canta d'o mes: O cauz, de Camille.

A canta d'o mes ye, como no, de Camille, que'n he charrau más alto. Han feito antimás un video grabau "quasi-artesanalment" por ells mesmos que tos deixo penchau contino:






jueves, 2 de diciembre de 2010

Novedatz en aragonés

Quan feba clases d'aragonés, asoben prebaba d'explicar a l'almunalla as razons ta aprender aragonés. Entre muitas atrás, una d'ellas, chicota pero important, ye poder leyer a literatura que se fa en ista luenga. Y que, por un regular, no se traduz enta atras luengas. En zagueras he puesto leyer bellas cosetas en aragonés que me han feito bien de goi, y que querría recomendar-tos de leyer. En a venient Feria d'o Libro Aragonés de seguras que podretz mercar-los y sino i puyatz, en Nogara las tienen.

Charrando d'a Feria d'o Libro Aragonés, tos remero que se fa iste cabo de semana (4, 5 y 6) en Monzón y que bi serán todas as editorials principals de l'aragonés y d'Aragón. Nogara, Fablans, Xordica, Gara d'edizions, Consello d'a Fabla (carranyaus), REA y asinas asinas. Torna a puyar-ie o tren d'a cultura, o diya cinco, y tornan a fer-se os conciertos as nueitz d'o sabado y o domingo. O programa lo podetz consultar en a suya web.

Alas de papel. Gernika 1937. De Fernando Romanos. Estió o ganador d'o seiseno premio “Ziudá de Balbastro”. Un libro sobre o bombardeyo de Gernika en a Guerra Civil espanyola, dende l'anvista d'un mocet chicorrón a qui le fan a saber-lo de goi os avions. I describe a vida cutiana d'o mocet y de toda a comunidat en ixas envueltas. Tamién charra prou de muitos detalles historicos y tecnicos d'a guerra y d'o papel que i tenió l'aviación y a participación d'os faixistas alemans y italianos. O vocabulario y o modelo que fa servir d'aragonés fa que s'haiga de tener bell diccionario amán (a lo menos a yo me calió) pero ye sobrebuen t'aprender nuevas parolas y exprisions. O libro tien un chiquet apartau ta vocabulario, masiau curtet en a mía opinión, ta fer más facil a lectura. Un libro que se lei en un petén y que fa buena honra t'a literatura en aragonés. Fetz-le una uellada aqui.

Fillos d'as luengas. Misión multilingüismo. Santi Paricio. Ganador d'o premio Arnal Cavero de literatura en aragonés. Una aventureta prou intresant sobre o multilingüismo. O libro te fa viachar por Estaus Unius, Bruselas, Chapón, … describindo-ie prou os ambients de cadagún d'os puestos que te fa visitar. Os personaches son a saber-lo de bien feitos y pensaus ta enreligar-te en una trama de suspense y aventuras, digna de una cinta de Hollywood (ta quan en os cines?). Igual como l'anterior, se lei en un petén, pues a cada pachina quiers saber o qué pasará en a venient. Aspero que l'autor ya sía treballando en una continación pues o libro lo ye demandando tot chilando.

Espiello numer 33. Un nuevo numer d'O Espiello ya ye publicau. O segundo con a grafía d'ACAR. En iste numer d'agüerro contina con contenius de toda mena. A las seccions cutianas (sciencia y tecnolochía, a chugar a leyer, libros, discos, breus d'a luenga, noticias d'Aragón...) se suman dos entrevistas: la una a Santi Paricio, ganador de l'Arnal Cavero, y l'atra sobre as nuevas iniciativas interpresarials que fan servir l'aragonés: A Flama, Ara Cultural y Troballa. Y prou que articlos de toda mena: un sobre o festival Burning Man, atro sobre a psicolochía d'o coleccionismo y bella falordieta. Dende iste numer, tamién lo podetz mercar en A Flama que'n tienen ta vender.

Y con isto ya tenetz ta leyer bells diyas... Nos viyemos en Monzón y en a celebración d'o quarteno cabo d'anyo de Tierra de barrenaus.

(Post editau de raso en A Flama gracias a la suya Wi-Fi)