Mostrando entradas con la etiqueta historia. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta historia. Mostrar todas las entradas

viernes, 21 de abril de 2023

La ciudad efímera, de Marisa Arguis Rey

Vivir en una ciudat de mas de dos mil anyos d’edat no ye poca cosa. M’encanta la cantidat d’historias - y d’Historia - que amaga cada carrera de Zaragoza, todas las chanadas que nos podría recontar cada cantonada d’o nuestro gran lugar. En las mías cutianas gambadas goso preguntar-me por lo pasau de cada edificio, por los acontecimientos que acullió, por la parrafiquera de relatos que podríanos descrubrir si la conoixesenos millor.

La ciudad efímera, publicada por Imperium ediciones, vien a emplir un trocet, pa yo prou desconoixiu, d’ixa historia d’a ciudat: la celebración d’a exposición hispano-francesa de 1908. En ixe anyo, lo que agora ye l’entorno d’a Plaza d’os Sitios acullió una exposición que deixó firme rastro. Testigo en ye, por eixemplo, lo Museu de Zaragoza que l’autora, Marisa Arguis Rey, tant bien conoixe en treballar-ie como conservadora suya. En ixa parte se devantoron tamién toda mena d’edificios fromando una chiqueta ciudat que dimpués s’espaldó en la suya mayoría.

Lo libro relata a traviés d’os diarios d’una d’as protagonistas d’a exposición tot lo que se vivió ixos días en la muestra, aportando a-saber-los datos historicos, artisticos y arquitectonicos bien intresants. Conoixemos, de vez, cómo yera la vida en ixa ciudat y l'ambient de treballo adintro d'a Exposición, con una intensidat que, qui treballemos en la Expo de 2008, reconoixemos de camín. En unatra linia temporal, un sieglo dimpués, una descendient d’a primera va descubrindo lo pasau d’a familia suya y la relación que i tien. Una tercer linia temporal vincla toda la historia con la Guerra d’o francés que, en 1808, ye lo que da sentiu a la celebración en Zaragoza d’ixe centenario d’os Sitios, a on que las relacions con lo vecín d’o norte ya ye d’amistat y colaboración.

Zaragoza ha cambiau a-saber-lo, pero la historia no ye tant luent, asinas que podemos reconoixer la mayoría de puestos que en charra. Un d’ells, lo Museu de Zaragoza a on que se fació la presentación d’o libro. Un edificio rebonico y prou desconoixiu pa la mayoría de ciudadans que lo visitamos bien poco. En zagueras ye acullindo presentacions arrienda, antimás d’as exposicions que tien de cutio, asinas que si tenez la oportunidat de visitar-lo, no la perdaz.

Como amant d’A Inmortal, se me fa raro que la resta no aprecien la ciudat como lo foi yo. Cuento que, a sobén, ye por lo poco que se conoixe, porque pa querer-la cal descubrir-la antes. La ciudad efímera fa sobrebuena honra pa transportar-nos ta puestos y momentos d’a nuestra historia que no se’n parla guaire. Buena ficción pa una ciudat con milenta historias que recontar.

jueves, 9 de marzo de 2023

Las que faltaban, de Cristina Oñoro

Recibir un present siempre fa ilusión. Si la estrena ye un libro, mesmo mas. Y si en rematar-lo sientes ixa placentera sensación que da una lectura satisfactoria, ye lo momento d’agradeixer a lo regalador que, antimás d’o propio obchecto, t’ha estrenau un buen rato de disfrute. Asinas que, Dabi, muitas gracias por haber-me regalau Las que faltaban, de Cristina Oñoro.

Iste asayo, escrito como tantos atros en la pandemia, replega la biografía de tretze mullers que no freqüentan aulas ni libros d’historia. Tretze eixemplos de vidas, bien diferents entre ellas, traviesadas por lo feito d’estar muller en sociedatz, diversas diversas en lo tiempo y l’espacio que, manimenos, tienen en común lo patriarcau.

N’i hai de relativament conoixidas, como Marie Curie u Chuana d’Arco. D’atras, como Mary Wollstonecaft u Victoria Kent, no’n sabeba que tasament lo nombre suyo. Y, en zagueras, son las que he descubierto entre istas intresantismas pachinas como Sofonisba Anguissola u Simone Weil. Todas ellas, apasionants relatos de realidatz invisibilizadas.

Cristina Oñoro no nomás sabe explicar de forma amena los pormenors de todas istas figuras historicas; lo fa, antimás, filando las relacions que tienen todas las protagonistas, ya siga porque s’encierten en lo espacio y tiempo, ya por lo que se pareixen las suyas vivencias.

Las que faltaban ye divulgación d’a millor, d’ixa que te traslada t’a realidat de cada epoca dillá d’a simpla enumeración de datos, cifras, calendatas y acontecimientos puntuals. D’a que te fa sentir como yera la vida cutiana de qui vivió en aquellas envueltas. Ye tamién un recordatorio de toda la Historia y historias que no gosan contar-se y sin las que ye imposible d’entender lo mundo nuestro actual. Y una invitación a seguir indagando y a rechirar, en bibliotecas y librerías, en busca d’atras tantas mullers que faltan en lo relato academico d’a historia.

Iste post se publicó orichinalment en castellano en lo blog Entre cortesía y colofón.

martes, 22 de febrero de 2022

Insubmissio, espacios colectivos y desobediencia civil

Levo tiempo, como muitas atras personas, preocupau por la radida u nula capacidat movilizadera que tenemos en la izquierda alternativa, radical u como le queramos clamar. Talment siga nomás una sensación mía y no i hai datos obchectivos que refirmen ixa ideya, pero cuento que la comparto con a-saber-la chent y que qui sepa mas de sociolochía u politica probablement pueda aportar ixos datos. Por la mía parte, y dende fa bell tiempo, busco respuestas a ista situación en lo pasau, en luitas y teorizacions que han funcionau antes y que podrían tornar a funcionar, adaptando-se, prou que sí, a lo momentoactual.

Entre ixas lecturas se troba Insubmissió!. Quan joves desarmats van derrotar a un exèrcit, escrito por Joan Canela y publicau por Sembrallibres. Lo libro repasa tot lo movimiento contra lo servicio militar obligatorio y la prestación social sustitutoria centrau mas que mas en Catalunya, d’a on que ye l’autor. Cada capitol ye presentau con un texto de beluna d’as decenas de cancions que s’escribioron contra la mili y se incluyen tamién cartels arrienda d’as movilizacions. Una obra de buen leyer y bien intresant pa qualsequier a qui le intrese lo movimiento antimilitarista. D’entre tot lo que se i cuenta, i hai cosas aproveitables a boticiegas, pero me faría goyo de centrar-me en dos que considero esencials pa los movimientos socials.

La primer ye la importancia d’os locals. D’os espacios fisicos a on que chuntar-se, organizar-se y intercambiar ideyas. La cheneralización d’internet ha posibilitau dinamicas que fa no guaire yeran bien dificils. La difusión de campanyas y la coordinación difuera d’a ciudat, lugar u redolada a on que s’orichinan, por eixemplo. Pero de vez, n’ha traito atras que considero que nos son fendo prou mal. En no aprecisar de chuntar-nos fisicament ya que la mayoría d’as circumstancias cutianas d’os movimientos socials se pueden resolver online, y ixo incluye agora mesmo las reunions, s’ha deixau de dar importancia a los centros socials.

En Insubmissió! las referencias a los espacios a on que se chuntaban los diferents colectivos que dinamizaban la oposición a la mili y la PSS son una constant. No nomás como un puesto a on que fer asembleyas sino tamién como ixa referencia que teneba qualsequier persona que querese informar-se y trobar atras personas con los mesmos problemas y intreses.

Trobar-nos fisicament ye cada vegada mas raro y me pienso que ixo nos ye perchudicando. I hai dinamicas y intercambios d’ideyas que no se pueden dar en reunions virtuals. Ya nomás l’ausencia de tot lo luengache no verbal nos deixa d’aportar una serie de datos, a sobén bien importants, que aduyan a comprender a las nuestras companyeras. Pero i hai tamién, y creigo que ye mas vital, un cambio de rechistro entre la propia reunión y l’antes y dimpués d’a mesma. No parlamos igual mientras se desarrolla l’asembleya que quan ya hemos pasau lo tramite y nos relaxamos: deixamos la formalidat, charramos d’atras cosas, aportamos atras envistas, compartimos experiencias propias, confesamos optimismos y pesimismos… En ixe ambient, de tot diferent, ye a on que s’estableixen los vinclos emocionals y personals que van dillá d’una relación de simpla militancia. Uns vinclos que posibilitan bien a ormino una serie de dinamicas que pueden fer que una organización u colectivo treballe d’una manera mas eficaz y tienga mas posibilidatz, alavez, de conseguir los suyos obchectivos. A lo menos en la mía experiencia personal, lo funcionamiento d’as organizacions y lo suyo exito, creixe extraordinariament quan ixos vinclos son fuertes.

Tener un espacio propio en forma de centro social posibilita tamién atras qüestions mas lochisticas como l’almagacenamiento, la financiación a traviés d’a venda de materials u consumo de bebida y birolla u poder fer actividatz sin haber de pender d’a cesión d’espacios publicos u privaus. Pero ye sobre tot un sanismo exercicio d’autochestión. Creigo que en la izquierda somos asumindo practicas d’o capitalismo y lo neoliberalismo, como la ultraespecialización, masa facilment. Chestionar un local obliga a conoixer y exercer una serie de fayenas que proporcionan experiencias bien valiosas a nivel personal y colectivo. Creigo, encara que talment ixo siga una sensación personal, que ye tamién un exercicio d’autoestima. En un tiempo d’ausencia d’experiencias colectivas, fer funcionar un local ye un motivo d’argüello y d’identidat de grupo, dos cosas que influyen a-saber-lo en la percepción que tenemos de nusatras mesmas.

D’os anyos d’a insumisión dica agora, lo numbro d’ixos centros socials, lo menos en Zaragoza, ha iu baixando terne que terne. Hue, en la nuestra ciudat no en queda que bells pocos y en situacions precarias. Cada espacio que perdemos nos femos mas dependients, menos colectivos y mas desorganizaus. Desfender los centros socials que quedan ubiertos ye urchent y, a meyo plazo, caldría organizar-se pa ir ubrindo-ne de nuevos. 

Ye verdat que tienen problemas asociaus, como la cantidat de treballo pa simplament mantener-los ubiertos u que esdeviengan un fin en cuentas d’un medio, pero soi seguro de que aportan muitas mas solucions que problemas.

Antimás d’ixo, en Insubmissió se parla muito, como no podría estar d’atra traza, de desobedicencia civil. Tanto dende la envista teorica como en la descripción d’a practica cutiana d’alavez, las conseqüencias que teneba y los contorniellos que creyoron a l’estau espanyol.

Nusatras, las obreras, las d’abaixo u como queratz clamar-nos, no tenemos medios de comunicación potents, ni un exercito d’advogaus, ni chueces, ni cuerpos armaus. Nomás tenemos los nuestros cuerpos, la nuestra decisión y, sobre tot, que somos muitismas mas. La nuestra fuerza ye sobre tot en lo nuestro numbro, la nuestra determinación y la capacidat pa organizar-nos. Los insumisos consiguioron vulcar la mili y la PSS a pur de fer servir ixas ferramientas.

Ixe exercicio d’a desobediencia civil metió una vegada mas contra las cuerdas a l’estau en lo referendum de Catalunya d’o 1’octubre de 2017. Coincido con l’autor en que probablement fue la falta d’un plan solido pa dimpués d’ixe referendum lo que fació que no se consguise ir mas t’alla en la declaración d’independencia catalana. D’atros eixemplos menos polemicos tamién en charra. Lo movimiento en contra d’os esfuizamientos en ye lo mas vivo en los zaguers anyos. La suya acción ha permitiu que muitas personas haigan puesto vivir en las casas suyas y meten en lo debat cutiano lo problema de vivienda que seguimos tenendo en muitos puestos. La desobediencia civil ye efectiva y un exercicio que habríanos de fer a ormino.

I hai muito a aprender en la historia d’os movimientos socials.D’os suyos exitos y d’os suyos fracasos. Creigo que los centros socials siguen estando una ferramienta esencial pa la nuestra organización. Que en ixos centros ye a on que podemos aprender y exercer l’autochestión, valiosa a nivel filosofico y d’experiencia vital. Y que dende astí s’ha de pensar en las maneras mas efectivas de levar la desobediencia civil a las luitas a on que pueda conseguir resultaus, que me pienso que son quasi todas. Libros como Insubmissió! aduyan a no ixublidar d'a on venimos y fan que veigamos claro lo filo que nos une a las luitas pasadas, presents y futuras. Caldría, en Aragón, potenciar ixa investigación, replega, publicación y difusión d'a nuestra propia historia, en obras pareixidas a ista u a aquella sobrebuena iniciativa que estió Zaragoza Rebelde. ¿Voluntarias?

martes, 11 de mayo de 2021

Almugavars. Tierra de barrenaus 7x17

Quan empecipié a barruntar de fer un programa de radio propio, escribié un listau de temas que quereba charrar-ne. Programas que teneba claro que quereba fer, ideyas que desarrollar, chent que entrevistar y asinas-asinas. Un d'ells ha tardau siet temporadas, pero a la fin ye aquí: los almugavars.

Chusé Bolea ye una d'as personas que mas sabe sobre lo tema. En 2010 publicó Almugávares, vía sus!, un sobrebuen treballo a on que analiza punto por agulla totz los aspectos arredol d'a companyía de mercenarios. Agora, fa tasament bella semana, acaba de publicar Almugávares. Una aventura medieval de conquistas y traiciones, una versión mas divulgativa y visualment atractiva d'a historia d'istos guerrers medievals. Lo libro ye una choyeta tanto por los suyos rigurosos y entretenius contenius como por las ilustracions que los acompanyan y que fan d'ista obra una d'as que qualsequier amant d'a historia aragonesa habría de tener. En lo programa, nos charra d'as razons que facioron que los almugavars pasasen a fer parte d'a nuestra identidat colectiva y d'ixe libro recient publicau.

La mosica vendrá de man d'una nueva banda valenciana, a qui tos convido a ascuitar libres de prechuicios - qui en tiengatz - y a visitar tamién los suyos videos. En lo calaixo de cancions, tornamos con una canción literaria, que mosica un d'os poemas mas rebonicos d'o castellano. La banda, disuelta fa poco, ye tamién parte d'a historia d'o rock en ixa luenga.

Con iste, Tierra de barrenaus fa 100 programas emitius, muito mas que no m'asperaba quan empecipié ista aventureta. Cien emisions dimpués, y tot y que bella vegada se fa dificil estar de vez guionista, director, productor y tecnico de soniu, contino baixando a grabar con a-saber-las ganas y contento de recibir las vuestras opinions y aportacions a lo programa. Aspero poder fer lo menos 100 programas mas y que sigatz a l'atro canto d'os cataticos pa ascuitar-los. TdB no se cancela! Emitir nos fará vencer!


martes, 22 de diciembre de 2020

Cancions pa una nueva rebelión aragonesa. Tierra de barrenaus 7x07

En 1591, con l'asesinato de Chuan V de Lanuza, remataba la rebelión aragonesa contra Felipe II. Quatre sieglos dimpués beluns seguimos remerando ixa parte d'a nuestra historia como un d'os feitos clau que explican la nuestra realidat actual. Como tantas atras, lo relato s'ha esbafau de tot, quedando en unas "alteracions" que se deixan sin conteniu. Un acto institucional y los actos que organiza l'aragonesismo, en lo sentiu mas amplo que se le puet dar a ixa parola, ye tot lo que remera lo 20 d'aviento en unas calendatas a on que la mayoría d'a población no piensa que en turrons y presents pa la familia y amigas.

D'Aragón, se'n ha cantau a-saber-lo. D'a suya tierra y las chents que i vivimos. D'as cosas que tenemos, las que nos mancan y las que aprecisamos. Y, prou que sí, s'ha reivindicau. Barrunto que cada vegada se le canta menos, pero pa poder asegurar-lo probablement me falte datos y envista historica. En bell anyo aspero poder tornar a leyer isto y pensar que m'entivocaba. Tanimientres habremos de disfrutar d'as cancions que ya tenemos. Ixas que le cantan a la tierra y a lo país. Ixas que muitas hemos cantau con rasmia en manifestacions, conciertos y borinas. De toda mena, porque qualsequier mosica ye capable d'emocionar si se sabe cómo.

En iste nuevo programa tos proposo bella canción pa una nueva rebelión aragonesa. Temas que regular que conoixeretz y que fan parte d'a nuestra cultura mosical y politica. Aspero con isto meter la mía parte en un momento a on que l'aragonesismo no ye precisament en los suyos millors tiempos. En i falta muitos. Podría fer quantos programas como iste, y talment los faiga. Pero cuento que tot lo que suena ye mereixedor d'o titol d'o programa. 

Nota: Pa mas información sobre la rebelión aragonesa de 1591, puetz sentir tamién iste programa.

Programa #90

martes, 28 de julio de 2020

L'aragonés medieval y Ninogara. Tierra de barrenaus 6x22

En la luita por l'aragonés y por los dreitos d'as personas que lo charramos, a sobén pareixe que no bi haiga que pleitinas, egos y ixa morfuga espantosa que Twitter heredó d'as ziberrufiertas y atros foros de primers de sieglo. Manimenos, i hai muita mas chent que luita en positivo. Que china-chana y sin mica estrapalucio construye ferramientas que fan honra a la chent que treballamos porque la nuestra luenga tienga un futuro. En iste programa entrevisto a dos d'ixas personas que han feito fayena de diferents arias d'a luenga.



Una d'as qüestions mas importants a la hora de desfender l'aragonés ye conoixer la suya historia. Informando-se bell poquet  se pueden desmontar buena parte d'os topicos, cunyadadas y falsedatz que sentimos de cutio arredol d'a historia lingüistica peninsular. "El aragonés medieval. Lengua y estado en el reino de Aragón", escrito por Guillermo Tomás Faci y publicau por Prensas Universitarias de Zaragoza ye un libro bien intresant pa toda la chent que le faiga goyo la nuestra historia y la nuestra luenga. Lectura fundamental pa conoixer millor Aragón, l'aragonés y trobar en ixos sieglos que marcoron tanto la nuestra historia, explicacions pa muitos problemas que agora patimos.

Un d'ixos problemas ye, sin dubda, la transmisión cheneracional de l'aragonés. Mesmo en atras luengas minorizadas muito mas fuertes, con a-saber-los recursos, autoridatz lingüisticas, norma culta y toda mena de ferramientas, ye dificil conseguir que la cachimalla s'exprese en ixa luenga. En lo caso de l'aragonés, ye quasi un miraglo, lograu a pur de voluntat paciencia que las crías y críos fablen y se relacionen con atras personas. Ninogara ye una iniciativa naixida de man de mais y pais aragonesofablants que preban de que la suya catrinalla creixca en aragonés. Charramos con Chuserra, un d'ixos pais, que nos la explica.

En la parte mosical, tos convido a ascuitar una canción relativament nueva d'un de tantos grupos que ye aproveitando ista falta de conciertos pa grabar lo suyo nuevo disco. Un lamín pa fer boca d'ixe nuevo treballo que muitas aguardamos en candeletas. En lo calaixo de cancions, i ficaremos una "Canción d'Antes mas" d'una d'as bandas mas sinyaleras d'os 90, y d'un d'os discos historicos d'aquellas envueltas.

lunes, 3 de junio de 2019

Una quatribarrada a lo servicio d'o nacionalismo espanyol

Aragón, pa la mayoría d'espanyols, ye ixe país que nomás tien identidat quan s'ha de fer servir pa enrestir a Catalunya y a lo suyo pueblo y historia.Uns diyas ye previo a la existencia d'Espanya, y de feito simient d'a mesma. Nomás cal remerar aquella exposición sobre Fernando II d'Aragón que tituloron "Lo rei que esmachinó Espanya y la ubrió a Europa". Aragón yera una ferramienta d'usar y aventar pa la construcción d'o que de verdat importaba: Espanya. Atros diyas, manimenos, Aragón nomás existe porque la sacrosanta Constitución d'o post-franquismo asinas lo decidió.

Totz los momentos a on que Aragón ha teniu problemas con Castiella u Espanya s'amagan u relativizan. La rebelión aragonesa de 1591 se conoixe como "alteracions" y mesmo belun desfiende que Felipe II yera muit queriu por la población aragonesa. Los Decretos de Conquista siempre son clamaus de Nueva Planta, y reciben una atención quasi nula de medios y institucions en lo suyo 300 aniversario. Tot lo contrario que los 200 anyos d'a resistencia contra los franceses que dio buen ferrete, enmarcando-se adintro d'ixe proceso contino de construcción d'identidat espanyola. 

Probablement lo feito de que un personache como Lambán siga lo nuestro president tien relación con lo texto que podemos leyer en l'Alchafaría, la siede d'as Cortes d'Aragón, en una exposición sobre lo sinyal d'a Casa Reyal d'Aragón, a on que veyemos un eixemplo bien cabolioso de tot isto:

"La anulación de los Fueros aragoneses en el siglo XVIII produjo la desaparición de muchas de nuestras instituciones y la reducción progresiva del uso del escudo y la bandera hasta el siglo XIX. Muchos de los intelectuales aragoneses de esta época se doblegaron ante la propaganda nacionalista catalana que defendía el origen catalán de las Barras. Sin embargo, tras muchos avatares, la bandera barrada aragonesa consiguió representar al conjunto de los ciudadanos de Aragón a partir  de 1984."

Por lo texto, hemos de suposar que los fueros aragoneses s'anuloron por arte de machia. Talment prenioron consciencia y decidioron abolir-se ells mesmos. U se fació un referendum a on que las aragonesas y los aragoneses votoron prener las leis castellanas como propias. No lo sabemos. Podríanos haber escrito que "Los decretos de Conquista, dictaus por Felipe V dimpués d'a redota d'Aragón en la Guerra de Sucesión, acaboron con la mayoría d'as nuestras leis y institucions propias, provocando una destrucción progresiva d'a identidat y simbolos aragoneses". Pero cuento que se acusaría a ixe texto de tendencioso.

L'orichen d'o sinyal aragonés, común a totz los territorios d'a Corona, ye encara hue en discusión. En tot caso, me pareixe de poca importancia lo suyo orichen y un debat que se fa siempre dende lo presentismo. Nación, identidat, país, sinyal, escudo... son conceptos que han iu cambiando a-saber-lo en la historia y mirar-nos qüestions d'o sieglo XII con uellos d'o XXI ye una error. En tot caso, pa l'autor d'o texto, los intelectuals aragoneses d'o sieglo XIX que desfendioron (suposo que con argumentos, como totz los intelectuals) ixe orichen catalán, no teneban criterio propio. Que las barras naixesen a un canto u l'atro d'una buega muito mas difusa en ixos anyos, no da mas lechitimidat u historia a Catalunya u Aragón. En lo panel, los historiadors catalans fan propaganda, entre que los aragoneso-espanyols fan rigurosa investigación historica. Como en tantas ocasions en qüestions historicas, la calidat de l'historiador no se mide por las evidencias que aporte, sino por las conclusions que fa, independientement de que tiengan u no pas alazetz.

Remata lo texto fendo referencia a uns "avatars", que desconoixco si explica en la resta d'a exposición, pero que barrunto que no. Dimpués repite lo debantdito discurso d'a chustificación d'a existencia d'Aragón por la Constitución Espanyola. Los simbolos pueden u no representar a la población en función de muitos factors. L'institucional nomás en ye un. L'himno oficial d'Aragón, a pesar d'estar-ne, no represienta a dengún. La quatribarrada representaba a las aragonesas (y a las catalanas, valencianas, etc) muito antes de que salise en los papels. Y prou que muito antes d'o 84. A qui quiera que le represente, claro. Porque igual que a yo no me represienta la estanquera por muita literatura que bi haiga en lo mio DNI, a bell ciudadano aragonés, por las razons que siga, no le representará lo nuestro sinyal. Y no pasa cosa.

Aragón ye bien anterior a Espanya, y ha teniu pleitos y problemas con Castiella, Catalunya y qualsiquier territorio mugant, como ye lochico en un país de mil anyos d'historia. Lo nuestro sinyal ye un valioso troz d'ixa historia que, afortunadament, compartimos con atros paises que por un tiempo teniemos un prochecto común. Lo mesmo feito de que ixe sinyal siga compartiu ye una parte bien positiva d'a nuestra historia y habría d'estar motivo de firme argüello, y no pas una sincusa pa que nos faigan servir como arma contra una nación que preba de decidir lo suyo futuro democraticament.

La nuestra identidat, en lo sieglo XXI la hemos de fer de conchunta, con los parametros socials, culturals y politicos d'o present. Trigar d'a historia las valors positivas que podemos fer servir hue, y recordar las partes negativas pa no repetir-las. Teixer una alternativa a la identidat espanyola, de tot excluyent, que pueda levar-nos enta un futuro mas libre. Pa ixo, y no pas pa atras cosas, considero que cal fer servir los nuestros simbolos.

domingo, 17 de marzo de 2019

La Corona d'Aragón y lo Diya Internacional d'a Luenga Materna. Tierra de barrenaus 5x07

Estatua a Chaime I en Salou
Los dos temas que mas lo petan en lo programa y en lo blog son la historia y la luenga. Asinas que, en chuntar los dos, probablement haiga feito un d'os capitols que tendrá mas descargas. Sisquiá, porque creigo que ha quedau bien pincho.



Empecipiamos con un d'ixos temas que levo querendo charrar-ne dende la primer temporada: la organización interna d'a Corona d'Aragón. L'historiador Guillén Tomás comparte los suyos conoiximientos explicando-nos como s'organizoron los diferents territorios que en facioron parte dende que la voda de Ramón de Berenguer IV y Peironela d'Aragón, dica los Decretos de Conquista que acaboron con la independencia d'ixos paises. Un tema apasionant tractau con rigor, luent d'as pasions que belun podría asperar.

L'atro gran tema ye lo Diya Internacional d'a Luenga Materna, que se celebró lo pasau 21 de febrer en toda la planeta. Iste anyo tos demandé que compartisetz con yo experiencias positivas que hesetz viviu relacionadas con l'aragonés. Me'n ninvietz bellas quantas y con ixe material he feito ista sección que aspero que reflexe lo que querebatz transmitir. Muitas gracias a toda la chent que hetz colaborau. A la fin d'o post, podetz trobar los videos d'as personas que me lo ninvioron en ixe formato y que han quedau a-saber-lo polius.

Como en totz los programas, u quasi, isto se completa con lo resumen d'o blog, y bell par de temazos, de man de Xavi Sarrià y Koers. A bailar-los! Aspero los vuestro comentarios!







viernes, 28 de diciembre de 2018

Buen solsticio, Felipe V

Portal d'a botiga "La Gramola"
En istas calendatas que nos movemos ye cutiano trobar-me con diferents formulas de buens deseyos pa istos diyas. Goso de trigar la de "felices fiestas", en estar un buen deseyo (la felicidat) chunto a un dato obchectivo (que, las celebremos u no, son fiestas). Mas neutra, malament. Entre las formulas sentidas en istos diyas nos trobamos mas a soben con un "Buen nadal". N'i hai de mas cristianas que se van con un "Buenas pascuas", y la prebatina de buens deseyos laicos "buen solsticio d'hibierno".

Ixa zaguera me clama a-saber-lo l'atención. La fa servir buena cosa de chent no relichiosa como formula alternativa a las cristianas, por lo que en primeras habría de emplegar-la yo tamién. Atra "nomenclatura alternativa", d'atro afer prou diferent, la conoixié quan empecipié a estudiar la historia aragonesa, y quasi de vez a militar en organizacions aragonesistas, y me trobé con la doble numeración de bell rei. Especialment la d'os Felipes.

Por si belun no lo sabe, repasemos un poquet d'historia: Felipe I, clamau "El hermoso" nunca no estió soberano d'Aragón, por lo que lo "nuestro" primer Felipe sería Felipe II de Castiella qui ya sí que tenió soberanía sobre lo reino aragonés y totz los territorios de l'antiga Corona. Alavez n'i hai muitas que, quan se charra de bell rei Felipe, fa servir la "numeración aragonesa", estando Felipe I qui ordenó la decapitación de Chuan de Lanuza, Felipe IV qui derogó los fueros aragoneses por dreito de conquista, y Felipe V l'actual Rei d'Espanya.

Tornando a lo solsticio d'hibierno, no me siento especialment comodo con ixa formula tot y que muita chent, cristiana y no, me la diz mirando bella mena de complicidat d'un ateu como yo. No celebro lo nadal y tampoco no lo solsticio d'hibierno. Pero fueras de bella persona, creigo que dengún no celebra ixe solsticio, y que ye una formula de tot erronia. Pa empecipiar ni sisquiera coincide la calendata, en estar entre lo 20 y lo 23, antes d'o nadal cristiano. No bi ha fiesta, a no estar que s'encierte que toque cabo de semana. Los centros comercials no venden maquetas d'o sistema solar pa que podamos flipar con la distancia angular d'o sol con l'equador terrestre, sino dioramas d'o naiximiento d'un chudeu con superpoders fa 2000 anyos. Ye verdat que lo cristianismo fació servir ista calendata, que se celebraba d'antes mas con rituals de toda mena, pa calar las suyas celebracions, pero hue dengún no los fa, a lo menos en istas latitutz. D'atra man, tener l'exe d'a tierra a una u atra distancia d'o sol no me pareixe qualcosa "celebrable".

No celebro nadal, ni lo solsticio, ni cosa. Si por yo fuese, treballaría totz istos diyas y tendría mas vacancias en verano, que ye quan me fa goyo de tener tiempo libre. Pero en un estau nacionalcatolico como iste, ixe debat ni s'aspera. Las vacacions de todas las dicta lo calendario cristiano. Y si no te fa goyo, marcha ta Cuba, ya sabetz.

Cuanto a lo d'a numeración d'os Felipes, existe una corrient d'opinión que creye que cal negar la lechitimidat de Felipe II de Castiella, y de feito de toda la monarquía castellana, y que alavez cal numerar-los con las cifras castellanas sin reconoixer lo suyo reinau. Por lo tanto, Felipe II de Castiella sería simplament ixo, Felipe II de Castiella. Clamar-le Felipe I equivaldría - seguntes lo razonamiento que fan - a reconoixer como rei lechitimo d'Aragón a qui provocó la rebelión aragonesa de 1591 y que, a pesar d'o que diga GozArte, estió una calamidat pa la nuestra historia.

Y aquí ye a on que s'enreligan las dos qüestions que me levoron a fer iste post. Todas dos formulas, deseyar un buen solsticio d'hibierno y fer servir la numeración aragonesa pa los reis espanyols, son una manera de visibilizar una alternativa a lo cristianismo en un caso y a l'espanyolismo en l'atro. Lo poder. Todas dos nos cuentan mentiras, como que nusatras podemos celebrar un hipotetico solsticio d'hibierno eslampando d'o nadal u que la numeración reyal ye qualcosa en qüestión en Aragón.  Todas dos tienen argumentos en contra y a favor, y mesmo alternativas neutras como un "felices fiestas"y fer servir la doble numeración (Felipe II de Castiella y I d'Aragón, p.e.).

Entiendo que ye mas curto decir "buen solsticio" que explicar que encara que no creigas en dios no te queda atra que celebrar istos diyas, ya que nos han furtau lo debat sobre quan, cómo y con qué criterios hemos de tener vacancias. Que ye mas breu Felipe I que "lo Felipe que en Castiella se numera como segundo pero que en Aragón perdió toda la lechitimidat -que talment nunca no tenese- en no respectar los fueros que heba churau cumplir".

Asinas que, sin fer-las mias, ya que seguiré sin celebrar solsticios ni reconoixer la lechitimidat de garra rei (no Targaryen), las entenderé como unatra convención social adintro d'iste mundo a on que lo simbolismo contina estando, pa bien u pa mal, tant important. Y mesmo no me quedará atra que fer-me una buena riseta quan las sienta ya que, a lo menos, l'interlocutor entiende que bi ha alternativas a lo cristianismo y a la monarquía espanyola. Y en istos tiempos, ya ye qualcosa.

miércoles, 25 de abril de 2018

Valencia, Aragón y los nuestros diyas nacionals

Quan escribo isto se fa 311 anyos d’a redota austracista en la Batalla d’Almansa. Con aquella redota empecipiemos a perder la nuestra independencia. La guerra continaría bell tiempo mas, pero con poco ya a fer. Lo 25 d’abril, aniversario d’ixa redota, las valencianas celebran oficiosament lo suyo diya, recordando ixa calendata. Manimenos, la suya fiesta oficial, lo diya de Valencia, ye lo 9 d’octubre. Valencianas y aragonesas compartimos muita historia, muita identidat y tamién lo mal de tener un diya nacional oficial con significau muit diferent de l’oficioso.

Acabamos en Aragón de celebrar Sant Chorche, lo nuestro "diya nacional oficial". Por tot lo alto. Con un acto en las nuestras Cortes d’alto standing, an que se chunta toda la chent "important" d’o país. En ista ocasión pa ascuitar como lo nuestro vergonyoso president Lambán presumiba de patriotismo espanyol una vegada mas. Con lo socio “aragonesista” mirando-se t’o ciel y chiflando como si la cosa no ise con ells. En las carreras aragonesas, las ciudadanas con lo periodico baixo lo brazo, leyendo las enqüestas que nos dicen lo que cal votar. Ixe diya recordamos las glorias pasadas, ixa aluenyada Edat Media tant convenient pa l’espanyolismo. Tant comoda, en no tener conseqüencias tant claras en lo nuestro present. Tant romantica y heroica, con ixos almugavars portiando las nuestras quatre barras por toda la Mediterrania. Mercamos la zaguer novedat de Corral Lafuente, "que fa libros que de vez que aprendes, pasas un buen rato". Por la tele nomas charran de Sant Jordi y lo diya d’o libro, y lo baturrismo s’encarranya porque Espanya, una vegada mas, no nos fa caso.

Celebramos en Sant Chorche, que a un rei aragonés se le apareixió un martir cristiano que vivió entre los sieglos III y IV. Ista pantasma diz que aduyó a l’exercito de Pedro I a conquerir Uesca a los musulmans. La Reconquista, una vegada mas, como atro d’os mitos espanyols. Lo cristianismo enradigau en la identidat aragonesa.


En lo País Valenciano, lo diya oficial ye lo 9 d’octubre, diya d’a entrada de Chaime I en la ciudat de Valencia. Unatra vegada lo mito d’a Reconquista. En ista ocasión, a lo menos, celebrando bella cosa que sí que pasó. ¿Urbanocentrista? Pues tamién.


L’atro país chirman, lo tercer territorio con que nos chuguemos lo futuro en lo Compromís de Casp, tien lo suyo diya en una calendata bien diferent. L’once de setiembre remeran una redota militar y las suyas conseqüencias. En 1714, fa mas de tres sieglos, las tropas borbonicas entraban en Barcelona dimpués de meses de sitio, y acababan con los zaguers repuis d’a resistencia austracista. Siet anyos antes aragonesas y valencianas hebanos empecipiau a sufrir los Decretos de Conquista (conoixius tamién como Decretos de Nueva Planta). Las catalanas no tardarían guaire a sufrir-los tamién.

Ixa guerra estió probablement la mas important pa los tres territorios. Dimpués d’a Guerra de Sucesión, Aragón, Valencia y Catalunya perdioron la suya independencia y leis “por dreito de conquista”. Iste feito se remera muit bien en Catalunya, con libros, exposicions, etc. por tot, y con lo suyo diya nacional. Una sobrebuena manera de no olvidar la historia ye fer-ne alcordanza por cada anyo.

Valencia y Aragón, tamién perdiemos aquella guerra. Tamién nos quedemos sin fueros. Manimenos los nuestros diyas nacionals no son festivos. Garra institución no celebra cosa ixe diya. Lo 29 de chunyo, diya que se promulgó lo Decreto de Conquista d’Aragón, nomás da nombre a una fundación de CHA, y no se le dedica ni una ringlera en la prensa local. En ixas calendatas las aragonesas somos contando los diyas que falta pa marchar ta Salou.

Las valencianas sí que trigoron lo 25 d’abril, diya d’a Batalla d’Almasa, pa recordar la suya identidat historica y reivindicar-la. Millars de valencianas salen t’a carrera ixe diya en manifestacions que implen las carreras de quatribarradas.

L’equivalent nuestro, sería lo d’atra redota. La de Chuan V de Lanuza, Chusticia d’Aragón, contra l’exercito de Felipe II de Castiella, que tenió como conseqüencia lo suyo asesinato y l’empecipiadura d’a nuestra perdua d’independencia, que remataría en 1707. Lo 20 d’aviento, las soberanistas aragonesas salimos t’as carreras (u no), femos charradas, nos enzorriamos a viyer si conseguimos olvidar tanta redota, … y aguantamos la relativización contina d’a importancia d’o que pasó en aquella rebelión aragonesa.

Los diyas nacionals han de servir pa remerar la nuestra historia, analisar-la, viyer qué conseqüencias tien en lo present, reivindicar-la, y reivindicar-nos como pueblo con una personalidat propia que sobrevive (en parte, lo menos) a pesar de Lambans, Rudis y los suyos complices.

En la mia opinión Sant Chorche no vale pa ixo. Ye un diya esbafau, vuedo de tot, folklorico estando chenerosas. ¿Qué remeramos ixe diya? Como muito, las Cortes de 1461 que decidioron de trigar-lo pa patrón d’Aragón, con garra conseqüencia sobre la población u lo futuro nuestro. Celebrar lo 29 de chunyo, u lo 20 d’aviento ye remerar la nuestra historia. ¿Una historia de redotas? Pues sí. Porque somos un país redotau. Y continaremos estando-ne si desconoixemos la nuestra historia y si seguimos mercando ixe relato que leva a Aragón dende “l’almugavarismo” dica la transición en un peten, sin que pasase cosa en tot ixe tiempo.


Sería tamién bueno, que antimás de recordar la historia d'Aragón, lo fesenos de conchunta con qui nos acompanyó en ixa redota. Conoixendo mas d'a historia de Catalunya y Valencia, nos conoixeremos millor. Trobaremos, paisanos a los tres cantos d'a muga, totz ixos vinclos historicos y culturals que nos unen y achirmanan, y que tanto intrés tienen dende bell sector en trencar terne que terne. 

martes, 9 de febrero de 2016

De viache por Mataró y Barcelona

Como cada vegada que se nos chuntan tres diyas de fiesta a l’arreu, iste puent de Sant Valer yera ideyal ta fer bell viache chiquet. Quan no tiengo un destino claro, lo que foi ye mirar a on toca beluna d’as collas que no gosan de pasar por Aragón y asinas, de vez que viacho, me veigo un buen concierto. En ista ocasión, y con a enchaquia d’o cabo d’anyo d’Arale, decidiemos de marchar ta Mataró, an que se celebraba o 16eno cabo d’anyo d’a discoteca clap con dos conciertos de Els Catarres y Zoo con EAM. Como de cutio, o tiempo nos cundió ta fer muitas más cosas.


O primer diya marchemos dreitos ta Barcelona. Ya dende feba tiempo quereba visitar o conoixiu como “Triangulo friki” y ista yera una oportunidat sobre buena. Ye una zona d’a ciudat an que se chunta un amiro de botigas frikis. Chuegos de cartas, de mesa, literatura de fantasía y sci-fi, comics, manga, …. tot en muit poco espacio. A grandaria de Norma u de Gigamesh nos deixó sin sangre en a pocha. Y con ixa impresión perén de que te caldría muitismo más tiempo y diners ta poder leyer y disfrutar tot lo que quiers. Bien intresant ye o fundo de novelas de sciencia ficción que tienen en Gigamesh. Belunas d’ellas de mal trobar. Encara que bella botiga ya ha zarrau dende que s’escribió l’articlo que nos feba de guida, a mayoría continan ubiertas y con muit buena salut. Con tot y con ixo, no faciemos guaire chirgo dica que, cosas que pasan, entremos en una botiga d’escambio an que me trobé con toda la colección de Xtreme X-Men por nomás 30 euros en buen estau. Una choyeta que soi leyendo con firme anglucia. A tarde la rematemos en Play, un bar friki an que tienen un almario pleno de chuegos frikis que t’ampran ta que chugues. Tamién i tienen carta de bieras y o puesto ye bien pincho, asinas que ye más que recomendable ta rematar-ie a tuya tarde de compras.


O sabado tornemos ta Barcelona a viyer El Born. Baixo l’edificio d’un mercau tipico de l’arquitectura de fierro, bi ha tot un chacimiento d’a Barcelona d’o sieglo XVIII. Ixe espacio, antimás d’amostrar o trazau d’a ciudat en ixas envueltas, en un estau de conservación bien bueno, s’ha aprofitau ta acullir exposicions. En viyemos dos. La una, sobre a Catalunya d’alavez, a traviés d’os vaixiellos, chuegos, ferramientas, etc.. que troboron en a enrona que bi heba. L’atra, titolada, "Fins a aconseguir-ho! El setge de 1714", charraba d’a guerra de Sucesión y, sobre tot, d’o sitio de Barcelona y d’a batalla de l’Once de setiembre. Una exposición que, como tantas atras vegadas, me fació tener ixa sana envidia d’o pueblo catalán. ¡Quánto se troba a faltar una mica más d’información sobre a Guerra de Sucesión en Aragón! Ni una exposición, quatre libros, garra celebración fueras d’una scenificación d’a batalla de Zaragoza, … Ya en as zaguers visitas que hemos feito a lo país vecín, hemos iu viyendo partes d’a ruta 1714, una iniciativa bien intresant que nunca no viyeremos en Aragón encara que ixa parte d’a nuestra historia ye igual d’intresant.


A parte no borinera d’o viache, la completemos con una visita t’o castiello de Burriac. Ye en o municipio de Cabrera, tocando con Mataró. Una puyadeta de tasament meya hora, nos leva ta un castiello que se devantó en a edat meya, pero que, en ixe puesto se i ha trobau restos de muito antes. O camín ye entre un boscache poliu y agradable que fa de buen fer a costera. O castiello ye muit bien conservau y l’anvista dende alto t’explica por qué se fació en ixe puesto. Dende astí se puede columbrar toda la redolada y buen troz de mar. Cuenta tamién con panels explicativos sobre a historia d’o castiello y d’a comarca de Maresme ta poder entender lo que se ye viyendo. Lo que ye lochico, pero no pas tant freqüent como habría d’estar-ne en os puestos turisticos.


A parte borinera, y o principal motivo ta ir ta una ciudat tant poco turistica como Mataró yeran os debantditos conciertos. A discoteca Clap ye un puesto pincho de tot. Por una escalereta de fierro que bi ha dimpués d’o guardaropa y o -ya quasi obligatorio - photocall, se baixa ta una sala ampla y diafana con buena capacidat. Os pres son caros, pero no masiau. 3,50 o vaso de 1/2 litro de biera ta que tos ne faigatz una ideya. Dimpués d’os conciertos, no sé si s’encertó que pillemos buenos DJs u ye a mosica cutiana, pero sisquiá tenesenos un puesto asinas en Zaragoza. Tot temazos, y sin deixar de bailar. Nomas a zaguer hora, quan igual nos teneba ueito que ueitanta, prencipió o ferrete más electronico. Dica alavez La Gossa Sorda, Obrint Pas, La Troba Kung Fu, Aspencat, Zoo, …


En Els Catarres comprobemos o tirón que tienen entre o publico más choven. Arale y yo, que ya deixemos os trenta dezaga en fa muito, puyabanos a media d’edat prou. As zagaletas se sabeban de corazón todas as letras d’una colla que charra más de sentimientos y vivencias que de reivindicación politica. Pero con tot y con ixo, una d’as pocas cantas con mensache politico, Seguirem lluitant, remató con un sonoro In-Inde-Independencia en as bocas de tot lo publico. Dende as mas chiquetas dica las cambreras, pasando por as foranas que nos i solidarizabanos. O concierto, d’os millors que en he viviu. Con tiempo ta fer o suyo repertorio sin que dimpués venise atra colla, chugando en casa y con un publico entregau, Els Catarres contrimostró lo dominio que tienen d’o scenario. O buen rollo transmitiu no nomás veniba por as letras sino tamién por a complicidat entre os miembros d’a colla, y por o creixient protagonismo, mosical y personal, d’a sección de vientos.


L’atro concierto prencipió con uns esconoixius ta nusatros EAM: Exercit d’Alliberament Musical. Uns rappers que fan servir catalán y castellano en as suyas cantas, que recitan tres hombres y una muller que, con un estilo bien diferent, marca una mica o punto orichinal d’a colla. O soniu suyo tien bell punto “Rage against the machine”. Sin estar una colla que conoixesenos nian una canta, o concierto nos fació blincar y no nos aburrió ni un minuto, asinas que aprebau con nota. Una colla a seguir, sin dubda.


Pero a lo que hebanos iu yera a viyer a Zoo. A colla de l’anyo. Con nomás un disco editau ya tienen ta un show bien digno. Gracias tamién a las versions libres que han feito d’Esbarzes de La Gossa Sorda y Camins, de Obrint Pas, y a las escenes quotidianes que fan en La Tuerka y que ya suenan tamién en os conciertos. Sin un segundo t’alentar, Zoo lo tocó tot. Y nusatras lo diemos tot tamién. O publico, de tot diferent a qui yeranos o diya d’antes en Els Catarres, y con as entradas acotoladas dende feba una semana, blinquemos, bailemos y chilemos todas as propuestas d’os valencians. Panxo y os suyos lo petoron bien petau, con uns pogos sobrebuenos y una prebatina, fracasada pero muit bien intencionada, de Wall of death. Deseyando somos ya de sentir o nuevo disco y, prou que sí, d’una chira por Aragón.


Un gran cabo de semana de mosica, frikismo y cultura, en una tierra siempre acullidera como ye Catalunya, y que aspero tornar a visitar antes con antes.

viernes, 4 de diciembre de 2015

A rebelión aragonesa de 1591. Tierra de barrenaus 2x03

1591 estió un anyo a saber que important t’Aragón. Probablement menos decisivo que no 1707, anyo an que Felipe V d’Espanya sacó os fueros y leis aragonesas, rematando definitivament con un estau de sieglos d’historia. Pero muito más simbolico. Quan a “chusticia” castellana talló lo tozuel de Chuan V de Lanuza, o mozo, creyó un simbolo que hue encara remeramos. Muitos atros morioron chunto a ell, por as mesmas razons. Por desfender as leis y a independencia d’Aragón. A ixos atros no se les recuerda tanto, pero os suyos nombres apareixen por tot en que prencipias a forigar una miqueta en a historia.


Os feitos que pasoron en Aragón entre 1591 y 1593, han pasau a la historia con o nombre de Alteracions d’Aragón. Os historiadors que vinioron t’o programa s’estiman más atros nombres más achustaus t’a realidat d’o que i pasó: rebelión d’Aragón u sucesos revolucionarios. Se clame como se clame en iste programa nos adediquemos a repasar os feitos d’ixas envueltas. Dende muito antes, dende primer d’o sieglo XVI, ta poder contextualizar bien tot lo que pasó. Y dica muito dimpués. L’exercito castellano no marchó d’Aragón dica 1593, más d’un anyo dimpués de l’asesinato de Chuan de Lanuza. Os tozuels d’os foristas remanioron en as picas dica 1599.

Dende aquello, toda mena d’historiadors d’acercoron a los feitos. Con mayor u menor fortuna y con mayor u menor obchectividat. Con intencions de fer-ne un estudio de verdat u de fer servir os feitos ta creyar propaganda. Hue, continan estando polemicas as interpretacions que se fa d’as “alteracions” y cadagún en fa la suya. Hue encara bi ha muita documentación que se desconoixe u s’ignora.

Asinas que, con Lorient y Daniel, tenié a suerte y honor de compartir tres horas de programa, an que rechiremos bien rechirada a historia d’a rebelión aragonesa de 1591. Dos grans expertos en iste tema que regular que tos descubrirán nuevas cosas sobre istos feitos que garra persona que diga querer a Aragón y a la suya historia, puede deixar de conoixer y estudiar.

Como d’isto, en he escrito bella vez, contino tos deixo bell vinclo a bell articlo y bella mica de bibliografía.

Aragón en la monarquía de Felipe II (dos volumens). Jesús Gascón Pérez. Rolde de Estudios Aragoneses. Zaragoza, 2007

El árbol del Sobrarbe. Los mitos de origen del reino deAragón. Antonio Peiró Arroyo. Delegación del gobierno en Aragón. Zaragoza 2005 (contiene un capítulo adedicau a la historia y a la historiografía de Chuan de Lanuza V)

Justicia. Marisa Azuara. Amares.com. Zaragoza, 2006. (novela)

Aragón bajo los austrias. Gregorio Colás Latorre y Jose Antonio Salas Auséns. Librería General. Zaragoza, 1977

Tres esferras II. 20 d'aviento. En Tierra de barrenaus. Chunyo de 2007

O Chusticia y a mia visita con GozArte. En Tierra de barrenaus. Aviento de 2013.

viernes, 19 de junio de 2015

En leyendo... Los Almogávares, de Jose M. Moreno Echeverría

Encara que a historia me fa muito goyo, a soben me cuesta una mica de leyer seguntes qué libros. A historia medieval aragonesa ye, antimás, producto de muito zancocho intresau enta un costau u atro. Tampoco no ye, d'atra man, a parte que más me pueda intresar y, he de reconoixer que me embolico muito con os periodos historicos y l'ambient que bi heba en ista parte d'Europa en cada tiempo. Asinas que ye una parte d'a historia que no goso de leyer-ne guaire. O mio quiesto suegro, apasionau d'o medievo aragonés, me deixó fa bien d'anyos iste libro. Una obra mica neutral, fendo una apolochía d'os almugavars y mesmo prenendo partiu por beluna d'as faccions quan se dividioron. Con tot y con ixo, ye un libro de muit buen leyer y bien ameno, cosa a soben dificil en os asayos historicos y que m'ha animau ta, a la fin, meter-me a leyer o libro de Chusé Bolea sobre ista companyía militar.


Asinas cuenta Moreno Echevarría, a fin de Rocher de Flor. Una historia de traicions, bien cutiana en o medievo, pero que no por ixo deixa de trucar o ficacio. Más quan agora nos espantamos con a hipotetica crueldat y realismo de Chuego de Tronos, que muitas vegadas se queda curta.

 A marcha de Rocher d Flor t'Adrianopolis marca a hora critica, o momento crucial que va torcer de rapiconté o curso d'os acontecimientos. Os barruntos d'as princesas María y Irene no yeran infundaus. Si Andronico prebaba d'escusar-se crebar de traza violenta con os aragoneses y catalans que yeran a o suyo servicio. Miguel, manimenos, yera decidiu a desfer-se d'ells d'as trazas que calese. Fería servir más que más a perfidia y a traición, pero quereba contar en l'inte dau con un poderoso exercito que podese escachar qualsiquier posible reacción d'os almugavars. Iste exercito yera amanau a completar-se y Miguel teneba ya en Adrianopolis y redolada as suyas millors tropas. I yeran os alanos con o suyo cheneral Chorche(1), que o suyo fillo lo heban muerto os almogavars en Cizico; os turcoples a o mando de Boesilao; y as companyías de romeus que mandaban l'Etriarca y o Gran Primiserio Casiano. En chunto, 9.000 hombres de caballería.

Quan Miguel s'enteró de que Rocher de Flor s'endrezaba enta Adrionopolis con 1300 hombres, se sintió preso d'a más viva inquietut; le pareixió que yera masiau soldau pa una simpla escolta. Le fació miedo que Rocher se querese anticipar a os suyos traidors prochectos y pa salir de dubdas ninvio un dignatario pa que se trobasen, pa preguntar-le si ixe viache lo feba por orden de l'emperador u por a suya propia voluntat. Una chornada antes que no plegar en Adrianopolis, trobó lo mensachero a Rocher y iste le dició de trazas muito corteses que bi iba de buen implaz a fer homenache a lo principe, despedir-se d'ell y informar-le sobre la siguient campanya.

Plegó Rocher en Adrianopolis en o cabo de marzo de 1305 y estió recibiu por o principe Miguel con os mas grans afalagos, L'amistosa bienvenida y as fiestas que con que les aclaporon, implioron de confitanza a os hombres d'a gran escolta de Rocher de Flor, de forma que iban desarmaus por a ciudat, como si se trobasen entre amigos fidels y leyals. Os unicos que sentiban un vivismo recelo yeran Miguel y os chefes d'o suyo exercito, qui yeran convencius de que a visita de Rocher de Flor no teneba por obchectivo despedir-se d'o principe antes de prencipiar a nueva campanya; isto no yera que una enchaquia ta poder marchar t'Adrianopolis, con a verdadera fin d'enterar-se por sí mesmo d'as fuerzas que teneba Miguel en a ciudat y redolada.

En ista morfuga de cofitanza de tot d'una man y de desconfitanza de tot d'atra, se facioron seis diyas de borinas y afalagos. O sieteno diya, vispra d'a despedida de Rocher, le convidoron a una bambosa lifara que presidiban Miguel y a muller suya. Pasó a lifará con buena animación y dengún no hese puesto barruntar que dezaga d'aquella refinada cortesía bizantina, s'amagaba la más pudienta perfidia y se yera forchando a más horrible traición. En rematar a lifara dentroron en a sala o chefe turcople Malek con bell soldau y Chorche con una colla d'alanos, y antes que dengún no podese preguntar o motivo d'aquella dentrada, enristioron de rapiconté os alanos sobre Rocher de Flor que, en viyer-se enrestiu de bote y boleyo, reculó enta an que yera la muller de Miguel. Pero los alanos, sin respetar a presencia d'a princesa, cayoron sobre ell y le matoron clavando-le una espada por a esquena, aclibillando-le dimpués de feridas y tallando-le, a la fin, Chorche lo tozuelo.

O monche Pachimeres, en recontar iste alevoso asesinato, preba a tot trance de sincusar a lo principe Miguel, decindo que no viyó la mierte de Rocher de Flor, en trobar-se en ixe momento en atra cambra  y que, en enterar-se d'o que heba pasau, quasi perdió l'esmo. Gritó dimpués a Chorche, y le preguntó por qué lo heba feito contestando-le l'alano que lo heba feito ta que l'imperio tenese un enemigo menos. A respuesta de Chorche, que sisquiá yera bizantin, ye tant absurda que nomás puede convencer a lo cronista Pachimeres, en a suya desedeperada prebatina de que a los uellos d'a posteridat, apareixca limpia de culpas a memoria d'o traidor principe bizantin, que a suya responsabilidat en l'asesinato de Rocher de Flor ye platera de tot. Ye, en efecto, de tot inconcebible que o mercenario Chorche, encara que fuese bien alano, gosase, motu proprio, sin estar en connivencia con Miguel - a dentrar con una colla de soldaus en a cambra imperial, en o preto d'una lifara presidida por o principe hereu y a suya muller, pa asesinar a lo cesar de l'imperio, a lo vencedor d'os turcos y, en suma, a o chefe - y isto yera lo más grieu, de la más poderosa fuerza de Bizancio, con las grieus conseqüencias que isto podría carriar. Creyer que isto lo fació Chorche por propia iniciativa, simplament ta vengar una ofensa personal, lo refusa o más elemental sentiu común. Bi ha, manimenos, una explicación que responde a la lochica más exichent. Miguel conoixeba o rusient deseyo de Chorche de vengar la muerte d'o fillo suyo y, alavez, a sola cosa que heba de fer yera servir-se d'o chefe alano ta esfer-se de l'odiau y temiu Rocher de Flor. Ell s'estaría d'amagatons, limitando-se a emparar a Chorche y a dar-le toda mena de seguridatz y d'istas trazas l'asesinato apareixería como una venganza personal de l'alano por a muerte d'o fillo suyo.

Os sucesos que siguioron a l'arreu d'a muerte de Rocher de Flor confirman de tot ista versión, contrimostrando que l'asesinato suyo no yera por una venganza personal, sino por un plan de raso premeditau y estudiau a monico en totz os suyos detalles. Si s'hese feito l'asesinato por propia y sola iniciativa de Chorche y dadas as circunstancias que en o crimen complegaban - irrupción armada en a cambra imperial, asesinato d'o cesar de l'imperio, prebablement devantamiento armau d'os almugavars por a muerte d'o cheneral suyo, etc... - a reacción d'o principe Miguel y de toda la Corte bizantina s'hese feito a l'inte: execución sumaria de Chorche y sincusas de camín a la Companyía ta fer-les venir a plego y que no s'alticamasen más. Pero mica d'isto no se fació. Quan as princesas Irene y María s'oposoron tan resueltament a que Rocher marchase t'Andrinopolis, lo feban no por miedo a Chorche, sino por miedo a lo principe Miguel. O chefe alano no fació que estar o brazo executor d'una sentencia de muerte planeyada y decretada por o principe hereu.

Murió Rocher de Flor en os primers diyas de abril de l'anyo 1305, a los 37 anyos d'edat, en toda la rasmia d'a vida, en vispras de que os suyos suenios esdevenisen realidat, quan, con toda probabilidat, a nueva campanya que yera en momentos de prencipiar-se le iba a fer l'amo de l'Asia Menor. Dotau esplendidament, tot podeba asperar-se d'ell; dengún no sabe dica a on hese puesto plegar l'antigo templario, a o frent d'aquells invencibles almugavars. A princesa María, que yera prenyada, libró dimpués un fillo que viviba quan Muntaner escribiba a suya cronica.

(1) Georgio en l'orichinal

miércoles, 29 de abril de 2015

Por Barcelona. Visita dominguera

Barcelona ye una ciudat que me fa tener sentimientos concaraus. D'una man ye una ciudat graniza, d'ixas que se me minchan y me superan. Encara que toda la mia vida haiga pasau en Zaragoza, a verdat ye que no salgo guaire d'o vico y levo una vida muit "de lugar" en muitas cosas. Asinas que as ciudatz grans, y Barcelona en ye, m'anguian prou. D'atra man, tiengo sobrebuenas alcordanzas de cada vegada que i soi estau. Barcelona, tot y estando ixa gran ciudat, ye bien acullidera. I tiengo tamién grandismos amigos, como Purnas que nos o acullió y he viviu grans experiencias. En estar tant gran, y o feito de que por un regular i voi con o tiempo radiu, nunca no m'heba estau un diya simplament fendo una gambada por a ciudat. Y ixo ye lo que faciemos

Una d'as cosas que siempre me truca lo ficacio de Barcelona ye a poca presencia d'o catalán, contimparau con a resta de Catalunya. En totz os puestos que he estau de Catalunya (y practicament de totz los Països) quasi siempre m'han charrau y he charrau en catalán, en a mida d'as mias posibilidatz. En Barcelona, manimenos, muitisma chent se m'endreza en castellano y mesmo, bella vez quan les charro en catalán me responden en castellano. Ta yo, que una d'as cosas que quereba yera practicar a luenga, siempre me fa burro falso. Con tot y con ixo, tenié arrienda oportunidatz ta parlar y pareixe que voi aprendendo. 

A primer visita que faciemos estió t'o Mercau de Sant Antoni, bella mena de "rastro" pero bien. Puestos con libros, comics, pelis y bella cosa de coleccionismo (Magic, p.e.) a on que se pueden trobar cosas bien pinchas a pres muito baixos. Bi trobemos rebaixaus muitos comics que, si no por os diners que nos hebanos deixau o diya d'antes, nos n'hesenos levau un buen amiro d'ells. Asinas que si tenetz tiempo y sotz por astí, no deixetz de pasar-tos-ie que regular que trobaretz bella choyeta.


Dimpués nos endrecemos ent'a mar, que ya nos aganaba. L'ambient d'os paseus maritimos ye una cosa que siempre me fa goyo de viyer en os lugars con mar, porque gosan de tener firme alegría y siempre fa goyo mirar-se enta ixos horizonts que tantos suenios nos proposan. Diz Mai que ixo ye porque a las miopes se nos descansa la vista en mirar-nos enta l'infinito. Ixo lo habrá de decir bell neurologo u quemisió, pero ye verdat que en casa nuestra siempre nos ha feito goyo. Nos trobemos con una asociación de baile country y nos i estiemos un ratet mirando-nos-los y fendo a riseta asinas que facié un video ta compartir lo que en 50 anyos s'estudiará dende l'anvista antropolochica.

A visita continó por a Ilesia de Santa María d'a mar. Una pieza repolida d'o gotico que me sorprendió a-saber-lo, y que no sé si ye guaire conoixida. A o canto yera o "Fossar de les moreres", un d'os puestos con más significau ta l'independentismo catalán. A plaza que bi ha agora ye costruyida sobre una fuesa común a on que s'apedecoron muitos d'os muertos d'a Guerra de Sucesión a on que os países d'a Corona d'Aragón perdiemos a nuestra independencia definitivament (por agora). Una placa y un monumento remeran a poesía, escrita a finals d'o XIX que diz que "Al fossar de les moreres no s'hi enterra cap traïdor; fins perdent nostres banderes serà l'urna de l'honor." (En a fuesa d'as moreras no se i apedeca garra traidor; mesmo perdendo os nuestros sinyals será a urna d'a honor"). Seguntes me dicioron dimpués, sí que se debió apedecar chent d'os dos bandos. Rai si ye asinas, ye buena cosa que en bell país se remere a Guerra d'a Sucesión y as conseqüencias que tenió. 

Precisament en a plaza d'o "Fossar" bi heba una visita menada en anglés ta uns orientals. Me quedé un ratet ta viyer qué explicaba y porque m'encantan as visitas menadas. Plegué quan recontaba a perda d'a independencia y leis catalanas y pasó a explicar tot lo que heba pasau en zagueras con as reivindicacions independentistas, charrando d'o 9N y de que l'estau espanyol no heba reconoixiu ni a validez ni o resultau. Remató decindo-les que yera un tema firme embolicau y que si preguntaban a cadaguna d'as cinquanta personas que en ixe inte yeranos en a plaza, todas daríanos una versión diferent. Igualico que as de Gozarte, eh?


Ya quasi sin tiempo ta cosa, faciemos una gambada por ixa parte de Barcelona y nos tornemos ta casa. Por a ciudat as bicis iban por as aceras sin matar garra ciego. Tramvías, carrils bici, autos, taxis y atutobuses compartiban calzada sin que La Vanguardia los metese en portalada terne que terne. Trobé dos escusau publicos ubiertos ta todas, de valdes y escocaus. Barcelona ye una ciudat masiau gran ta yo y que m'angunia de cabo ta quan, pero tien cosas maravillosas y aspero tornar-ie a antes con antes ta decubrir-ne más y que Purnas nos amuestre atros puestos menos turisticos pero igual (u más) d'intresants.


jueves, 13 de marzo de 2014

As diez mullers scientificas más importants d'a historia

Jocelyn Bell
Gracias a Alba, plegó en as mias mans iste articlo sobre bellas cuantas mullers importants en a sciencia. A belunas las conoixeba pero, ta vergüenya mía, que tanto goyo me fa a historia d'a sciencia, a belatras no pas. Prou que en a lista i falta chent, y que ye masiau breu, pero como articlo divulgativo y ta que nos metamos royos como ababols en viyer tot lo que s'ha feito - y se contina fendo - en o mundo d'a sciencia, ye buen material. Asinas que, tamién en isto, aprendamos a reescribir a historia, parando cuenta en toda la chent que ye estada invisibilizada u minusvalurada, en iste caso por o suyo chenero. L'articlo orichinal lo podetz leyer en iste vinclo de Ojo cientifico.

En fisica Albert Einstein y Isaac Newton, en quimica Melvin Calvin, en biolochía Charles Darwin, en sociolochía Auguste Comte, en antropolochía Claude Lévi-Strauss u Bronislaw Malinowski, en matematicas Blaise Pascal, en psicolochía Sigmund Freud, y asinas asinas... Uno puet citar o nombre d'arrienda scientificos más que importatns aintro de cada disciplina y sigan os suyos nombres populars u no pas, a realidat ye que por un regular, a gran mayoría son hombres.

Pero ¿que bi ha d'as mullers scientificas? ¿D'as mullers que mientres a historia han feito spectaclars trangos entabant en as sciencias? Cada anyada, as universidatz forman millars y millars de futuras scientificas, pero a l'hora de ocupar a primer plana, lo cierto ye que a nuestra sociedat las tira entazaga. Por ixo ye que hue presiento ista lista con as 10 mullers scientificas más importants d'a historia.

As 10 scientificas más sinyaleras:

Antes que no cosa, me fería goyo d'aclarir que en ista lista simplament i meteremos bellas poquetas scientificas, mesas d'alcuerdo a la relevancia d'os suyos logros y reconoixedura, pero en podríanos sinyalar muitismas más. Dito isto, pasemos a conoixer a istas grans sinyoras d'as sciencias.

10. Hipatia d'Aleixandría
Hipatia d'Aleixandría estió a primer muller en fer una contribución substancial a lo desembolique d'as matematicas. Cal calar-la en ista lista en estar una verdadera precursora y mesmo una martir como muller de sciencias. Naixió en l'anyo 370 d'Aleixandría (Echipto) y morió en 416, quan os suyos treballos en filosofía, fisica y astronomía estioron consideraus como una herechía por una ampla colla de cristians, qui l'asesinoron de traza brutal. Dende alavez, Hipatia estió considerada quasi como una santa patrona d'as sciencias y a suya imachen se considera un sinyal d'a esfensa d'as sciencias, contra la irracionalidat y a fateza d'as enrestidas relichiosas, siempre sin mica sentiu. Sin dubda, a millor traza de empecipiar ista lista.  [Nota: En a Escuela de Incheniería y Arquitectura d'a Universidat de Zaragoza, bi ha una biblioteca que leva o suyo nombre.]

9. Jane Goodall
Valerie Jane Morris Goodall naixió de Londra, Anglaterra, en l'anyada 1934. Como primatologa, estudió l'emplego de ferramientas en chimpanzés, a qui ha adedicau l'estudio de toda la vida suya. Jane ha feito fundas y fructiferas investigacions scientificas sobre o comportamiento, l'emplego de ferramientas y as trazas de vivir d'os chimpanzes. En 2003, os suyos treballos estioron reconoixius por a comunidat scientifica con o Premio Principe d'Asturias d'Investigación Scientifica y Tecnica.

Jane Goodall
8. Sophie Germain
Marie-Sophie Germain estió una matematica francesa que se destacó por o suyo alporte a la teoría de numers. Naixió de París, Francia, en l'anyada 1776, y morió en 1831, deixando una ampla serie d'alportes de tot importants sobre a teoría d'a elasticidat y os numers, entre atros: o d'os numers primos de Sophie Germain.

7. Emmy Noether
Amalie Emmy Noether podría considerar-se como a muller más important en a historia d'as matematicas y de feito, cal destacar que, entre atros, asinas en pensaba Einstein. Naixió d'Erlangen, Alemanya, en l'anyada 1882, y morió en 1935 en EEUU, dimpués d'estar forachitada por os nazis bellas anyadas antes. A figura de Noether ocupa un puesto imprescindible en l'aria d'as matematicas, más que más en a fisica teorica y en l'alchebra abstracta, con grans enantadas cuanto a las teorías de aniellos, grupos y campos. Mientres a suya vida fació bellas 40 publicacions realment exemplars.

6. Barbara McClintock
D'orichen tamién d'EEUU, Barbara McClintock naixió de Hartford en l'anyada 1902 y morió en 1992, deixando un important descubirmiento en o campo d'a chenetica. Barbara s'especializó en a citochenetica y aconsiguió un doctorau en botanica en l'anyada 1927. A tamás de que mientres muito tiempo, inchustament no se prenioron en cuenta os suyos treballos, 30 anyadas dimpués se le dió lo premio Nobel por a suya excepcional y increiblement enantada t'a part d'alavez: teoría d'os chenes blincadors, descubrindo lo feito de que os chenes yeran capables de blincar entre diferents cromosomas. Hue, iste ye un concepto esencial en chenetica.

5. Lise Meitner
Lise Meitner naixió d'a Viena de l'Imperio Austrohungaro, hue Austria, en l'anyada 1878 y morió en 1968. Estió una fisica con un amplo desembolique en l'aria d'a radiactividat y a fisica nucleyar, estando parte fundamental de l'equipo que descubrió a fisión nucleyar, encara que nomás o suyo colega Otto Hahn aconsiguió o reconoiximiento (preixinen porqué). Anyadas dimpués, o meitnerio (elemento quimico de valor atomica 109) estió nombrau asinas en a suya honor.

4. Augusta Ada Byron (Condesa de Lovelace) 
Millor conoixida como Ada Lovelave, Augusta Ada King, Condesa de Lovelace, estió una peligarcera matematica anglesa. Naixió de Londra en l'anyada 1815 y morió en 1852. De tot por debant d'o suyo tiempo, a gran Ada estió a primer scientifica d'a computación d'a historia, a primer programadera d'o mundo. Ella descubrió que con una serie de simbolos y normas matematicas yera posible calcular una important serie de numers, ella previyó as capacidatz que una maquina (dimpués sería l'ordinador) teneba t'o desembolique d'os calculos numericos y más, d'alcuerdo a los prencipios de Babbage y o suyo "motor analitico". Como curiosidat y por si o suyo apelliu te sona, ella estió a filla d'un d'os poetas más grans en a historia d'a literatura universal, prou que sí: o granizo Lord Byron. [Nota: En a Escuela d'Incheniería y Arquitectura d'a Universidat de Zaragoza, un d'os tres edificios leva o suyo nombre]

Edificio Ada Byron, en Zaragoza
3. Jocelyn Bell
Susan Jocelyn Bell Burnell ye l'astrofisica britanica que descubrió a primer radiosinyal d'un pulsar. Naixió en l'anyada 1943, en Belfast, Irlanda d'o Norte (sic), y o suyo descubrimiento estió parte d'a suya propia tesi. Manimenos, a reconoixedura sobre iste descubrimiento estió ta Antony Hewish, o suyo tutor, a qui le dioron o premio Nobel de Fisica en 1974. Iste inchusto acto, que encara que como ya viyemos no ye cosa nueva, estió qüestionau mientres anyadas, estando dica hue un tema de pleitinas.

2. Rosalind Franklin
Rosalind Elsie Franklin naixió en 1920 de Londra y morió en l'anyada 1958. Estió biofisica y cristalografa, tenendo participación fundamental en comprender a estructura de l'ADN, aria a on que deixó grans contribucions. Con to y con ixo, y de vez, tornamos a trobar-nos con vergonyosos actos aintro d'a comunidat scientifica: un d'os más grans treballos suyos, fer posible columbrar a estructura de l'aDN con imachens presas con rayos X, tampoco no estió reconoixiu. Tot lo contrario, como ya sabemos, o credito y o premio Nobel en Medecina se lo levoron Watson (qui dimpués estió qüestionau por as suyas polemicas declaracions racistas y homofobas) y Crick).

1. Marie Curie
Como muitos asperarían, o primer puesto lo ocupa a quimica y fisica polaca Marie Salomea Skoldowska Curie, millor conoixida por l'apelliu d'o suyo mariu simplament como Marie Curie, a muller que adedicó a suya vida entera a la radioactividat, estando a maxima pionera en ista aria. Ella naixió en l'anyada 1867 y morió en 1934, estando a primer persona en aconseguir dos premios Nobel, ta los que literalment, dió a suya vida, y hue, a más de 75 anyadas d'a suya muerte, os suyos papels con tant radiactivos que no pueden manullar-se sin un equipo especial. O suyo herencio y os suyos conoiximientos en fisica y quimica empentoron grans trangos entabant.

¿Qué te pareixió ista lista d'as 10 mullers scientificas más importants d'a historia? ¿Qué opinas sobre a sinchusticia y a controversia en o tocant a la reconoixedura d'istas scientificas? ¿Modificarías a lista de bella traza?