miércoles, 17 de enero de 2024

Alcordanzas d'un monet que se chubila

Ploro - u no - por los Zoo, que lo deixan. Sentimientos enfrontinaus. Tristura, de no tornar a veyer-los. Alegría, d’haber puesto disfrutar-ne, que cosa no ye pa cutio.

Malas que se publicó lo video con que anunciaban la suya aturada, se me plenó lo mobil con amigas enarcadas por la noticia, ploramiquiando muitas, encarranyada beluna. Los Zoo aturan y perdemos una banda que ha feito historia, que combinaba uns discos producius de pistón con uns directos salvaches, emocionants y trenca clavillars. Pa la nuestra fortuna, me pienso que i hai muito bueno en ixa decisión.

Que una banda se disuelva siempre ye una mala noticia pa lo suyo fandom. Que me lo digan a yo, que he visto dispareixer entre atros, a Mallacán, Skabeche y Prau, a Obrint Pas, Aspencat y La Gossa Sorda, y que habré de despedir-me, iste anyo, de 13Krauss y los Drunken Cowboys. Manimenos, cuan i hai calitre y ixa pulsión que no te deixa reblar en l’activismo cultural y politico, los proyectos no dispareixen, se transforman. Zoo se fació con chent que veniba d’atras bandas y, igual como de La Raíz, naixió Valira, Nativa y Ciudad Jara, soi seguro de que de Zoo, en surtirá buenas brancas, como Malifeta, lo grupo d’Arnau, de Zoo, con Mireia, de Pupil·les.

Lo legau de Zoo deixa tamién un buen eixemplo pa qui vienga dezaga. No nomás por la parte purament mosical u borinera. Toda la fayena que han feito con la cachimalla a traviés de tallers y libros fa de simient pa que la siguient cheneración tienga un referent lingüistico y mosical. Lo compromís con a-saber-las causas como la lingüistica marca buen camín en un momento politico que amenista artistas que cotinen chilando bel mensache dende los escenarios.

Ni sé ni m’importan los motivos d’a decisión. Lo feito ye que en bel mes deixaremos de veyer-los sobre los escenarios y habremos d’aconortar-nos con los recuerdos que nos han grabau, que no en son pocos y que querría compartir a modo d’homenache.

Remero, pa empecipiar, la primer vegada que los vide, en lo Viñarock, cuan tasament heba ascuitau “Estiu” lo suyo primer single. Que ni sisquiá i fuemos, que ibanos enta atro escenario y le dicié a Tamara que podríanos pasar-nos a veyer a uns valencianos que empecipiaban y que les heba sentiu una canción que marcaba bien. Lo concierto yera en un s’os escenarios chiquez, aladiaus, d’ixos a on que tocan las bandas pa replenar cartel.

Remero un d’os momentos mas anguniants d’a mía vida, en lo primer Iruña Rock, sobre un verdete que esbarizaba prou y un pogo muit poco denso, que m’esbaricé y acabé por tierra y una patacada de chent empecipió a cayer-se-me dencima, y lo suyo peso m’afogaba y, pa forro de bota, teneba la garra mal doblada. China-chana fueron devantando-se y torné a alentar. Una man prenió la mía, me metié de peus unatra vegada y, dimpués d’uns segundos tornaba a bailar. En ixe mesmo concierto, un valient u un estalentau, seguntes se mire, se posó con una silla de plastico en lo bel meyo d’o pogo. Lo bueno ye que se le respetó prou y lo mozo se vido meyo concierto tan tranquilo.

Remero en un d’os conciertos en la López de Zaragoza, que dimpués nos los trobemos en lo Pottoka, que un amigo le furtó lo pomo a Panxo y el le fació “así me gusta, el usufructo”, frase que hemos repetiu un ciento de vegadas. Remero que les alicatemos firme y nos faciemos fotos y todas ixas cosas que de vez me fan pampurria y goyo.

Remero en un Aplec dels ports, que nos devantemos dimpués d’una nueit bien fura y fuemos t’a plaza d’o lugars a fer bella cosa dimpués de desayunar-nos. Astí yera Panxo d’empalmada y capazo con tot qui querese, mas pito que pito, que pareixeba que no hese tocau lo día d’antes.

Remero lo concierto zaguer que fación en Zaragoza, pa un acto de Podemos, que cuan acaboron nos los trobemos en la carpa y les demandé un selfie. Panxo se m’acercó y le dicié “no, con tu no, que ya en tiengo, la quiero con Marcos Úbeda, que estió en Obrint Pas y no tiengo foto con el”. Aspero que no se lo prenese malament.

Remero en Lanuza, en lo Pirineos Sur, lo suyo concierto bien varrenau. Alto, en las gradas, i heba buena xarramata de crios, que diz que la suya mosica les fa firme goyo. Abaixo, en lo pantano, la xarramata yera d’os pifolos que chapurniaban. Y entre lo publico, meya Madalena, que no nos querebanos perder ixos momentazos tan pinchos que nos deixoron.

Remero lo concierto en lo Wizink, que nos ne fuemos ya de vermu y bi arribemos como cesticos, que febanos vergüenya. Asinas nos fue, que lo chenullo d’Arale dició prou y lo concierto l’acabemos antes d’hora, en lo puesto d’a Cruz Roya, dende a on que viachemos en ambulancia t’o Gregorio Marañón. 

..y Mataró, en una discoteca, y un Festiuet en Valls, y un 11 de setiembre en Barcelona, y lo capazo que me pillé, con un mozo que levaba lo suyo logo tatuau, porque vido lo mío tatuache con lo d’Obrint Pas y vinió a charrar-ne. ¡Bien majo!, y asinas-asinas todas ixas chanadas que fan d'un grupo de mosica parte d'a tuya vida.

A fe que las personas que fan parte de Zoo nos sorprenderán antes con antes con nuevas historias. Por agora nos deixan toz ixos momentos, que no se perderán como glarimas en la plevida porque, a lo menos pa yo, son imborrables. Muitas gracias a toz por haber-me feito feliz tantas vegadas en istos diez anyos. Aspero no haber-tos dau guaire mal cuan m’he meso en plan fan y que la vida nos faiga encertar-nos muitas mas vegadas.

viernes, 12 de enero de 2024

La existencia dillá d'os rez

Ayer, en una asembleya, belún fació lo topico de “si no yes en rez, no existes pas”. Ye tot un mantra. En cualsequier reunión a on que se charre de cómo fer difusión d’una actividat, campanya u causa, se puet sentir bella decena de vegadas. La importancia d’os rez, imos a fer difusión por no sé cuantismas canals, los cartels ya no valen pa cosa… Cuento que ya tos conoixez la retolica. A l’atro canto d’o rolde, un mozo fació, leyendo-me la ment “no i soi d’alcuerdo. Yo no soi en rez y sí que existo”. En lo caso mío, soi en rez, muito mas que no me faría goyo, pero no ye por ixo que existo.

Los rez socials dichitals s’han tornau un elemento prou important en la manera que nos comunicamos y que difundimos las nuestras iniciativas. Ocupan un porcentache bien gran d’a nuestra actividat cutiana. Asinas que cal estar-ie. Igual como en cualsequier atro espacio, tot lo que no ocupemos las que miramos camins diferents de construcción d’a sociedat, lo plenarán los que quieren afundar en la loquería capitalista que nos leva t’a fuesa. Pero pensar que astí, en los rez, somos chugando de igual a igual, ye masa inocent. Creyer que tener una cuenta de Twitter te mete a ran d’Heraldo ye no haber reflexionau ni dos minutos en cómo funcionan istas ya-no-tan-nuevas maneras de comunicación.

Lo circuito de difusión d’os rez socials ye por un regular, y en contra d’o que se gosa pensar, prou radiu. La mayoría d’os mensaches nomás arriban a las personas que no cal convencer-les d’o suyo conteniu. Las aragonesofablants leyemos mensaches sobre l’aragonés, las ciclistas sobre lo ciclismo, las ecolochistas sobre medioambient y asinas asinas. Nomás se’n sale en bel momento a on que intersectan dos tematicas, como podría estar cuan un grupo mosical que reivindique X fa una canción en aragonés, que fa que lo suyo mensache arribe a lo diverso publico aragonesofablant y de revés. Pero creigo que ixas interaccions son minimas. No leyemos, porque no queremos, lo que escriben los enemigos. Fueras d’as que tenez bel rollo masoquista y tos metez toz los maitins a Losantos, que sé que en soz cuantas. Lo cutiano, manimenos, ye que leigamos a “las nuestras”. Y igual fan las “atras”. Asinas que si quiers difundir un mensache entre chent que no siga “la tuya” talment los rez no habrían d’estar la tuya sola opción. Sisquiá la primera.

S’ha confiau tot a la difusión online, en zagueras. Ya no se mete cartels. Ya no s’ixemena flyers. Ye normal. Ye un catenazo, se pasa fredor u calor, te tricoloteyas con lo facherío, te meten pinyoras… Ye mas comodo deixar-lo tot a bel par de tuits feitos en un ratet en l’escusau y pensar que ye s’ha feito tot lo posible. D’atra man, lo resultau d’a cartelería, los flyers y demás tampoco no ye que carrulase guaire. 

No proposo deixar los rez y tornar t’o romanticismo d’os 90 u los 2000s a on que la mía cheneración empecipió en l’activismo. Son atros tiempos y requieren atras ferramientas. Cal fer servir los rez, prou que sí, y fer-lo d’a manera mas intelichent que podamos. Cal que aprendamos cómo funcionan, que la mayoría no lo sabemos y lo femos a lo tuntun, como si seguisenos en ixe cambio de sieglo, pero con mas cataticos. I hai tot un nuevo luengache que a sobén no sabemos fer servir, y no charro (nomás) de paroletas u exprisions. 

Pero ixo no nos ha de fer deixar a un costau las atras ferramientas que continan estando muito mas utils que no nos pensamos. Sí, la cartelería contina estando util. Por las carreras, por los bars, por las botigas, i pasa chent que no ye “d’a tuya coda”. En los centros socials, en los eventos, en las borinas, en los conciertos y charradas ye a on que se pasa de simpatizar a miltar, a on que la carranya se torna activismo. Lo mensache d’un tuit se leye, se comenta, se comparte y, a l’atro segundo, l’has ixuplidau y yes veyendo un video d’un gato que s’estozola blincando. Lo mensache compartiu en un vermu, de conchunta con atras personas que te recuentan la suya experiencia y aon que tu puez explicar-les la tuya, se te queda, te fa activar-te, estableixe una complicidat de mal conseguir a traviés d’una pantalla. Muitas que treballamos de conchunta en rez no nos hemos desvirtualizau nunca. Lo que se comunica en dos capazos en un bar ye imposible de fer un ciento de tuits.

I hai organizacions que, a pur de deixar-lo tot en mans d’os rez, en cuenta d’estar un achent de transformación social, s’han convertiu en grupos de whatsapp. En la izquierda alternativa - u como nos queraz denominar - cal una reflexión sobre cómo femos servir los rez, las suyas limitacions y la suya utilidat real. Y unatra sobre reprener la carrera, l’espacio publico, antes mas nuestro de tot y por cada día mas abandonau a lo capital. Astí sí que somos muitas mas y, organizadas, imposibles d’aturar.

martes, 9 de enero de 2024

Vesque y mas. Tierra de barrenaus 10x09

La gran noticia d'o programa ye la tornada de Tamara t'as ondas, dimpués d'una temporadeta de baixa. Torna, antimás, con la suya sección medioambiental a on que nos charrará d'un metodo de cacera de muixons, vedau en muitos puestos, pero que en lo País Valenciano encara ye legal y que la extrema dreita quier fomentar. Astí le dicen parany y por Aragón lo conoixemos como vesque, en aragonés, u liga, en castellano. Conoixeremos qué ye, cuál ye la suya lechislación y a ón se fa encara ista practica barbara y sinsentiu.

Tos recuento tamién, en meyo minutico, lo d'Arroyuelo, lo mío nuevo libro, que dica la suya presentación lo 14 de chinero, voi a dar muito ferrete. Pero como lo tenez millor recontau en los dos blogs, en castellano y aragonés, tos convido a leyer-lo astí.

En la canción d'o programa remeramos lo 30 aniversario d'a revolución zapatista aproveitando la presencia de Tamara, qui fació parte d'o Caracol Zaragoza, como en charremos en un d'os primers programas d'a radio. Ubrimos la calaixera d'a psicocanción con un d'os temas de Causa, lo zaguer disco de Xavi Sarrià, qui ha anunciau una aturada pa 2025 y una chira en 2024. Y despedimos, unatra vegada, con un tema sobre Palestina, pa no deixar que s'ixublide lo chenocidio que se ye fendo-ie.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #160


martes, 2 de enero de 2024

Arroyuelo: Lo absurdo d'a despoblación en lo mío libro nuevo

En empecipiando 2022 un relato mío va recibir una mención especial en un concurso. Quedó lo cuarto d’entre mas de mil que se i presentoron. Chusto lo primer puesto que no daban perras. En ixe relato presentaba a un personache peculiar que viviba en un lugarón igual de peculiar. Si no quereban que seguise estirando d’o filo, ¡que no me l’hesen premiau!

Lo important d’os concursos, mas que mas pa las personas inseguras como yo, no ye tanto los diners u la publicación, sino lo reconoiximiento y la certeza de que cualcún t’ha leyiu y que, pa forro de bota, le ha feito goyo. Asinas que ixa mención me motivó a-saber-lo pa desarrollar una ideya que levaba tiempo remugando: recontar una serie d’historias que pasasen en un lugarón, con lo tono d’humor absurda que he feito servir cuantas vegadas en los relatos míos. Enchegué lo motor y aquel relato se fue ixamplando, emplindo Arroyuelo - lo nombre que le dié a lo lugarón - d’habitadors tan peculiars como aquel d’ixe relato.

Arroyuelo: orden de despoblación ye lo titol d’o mío nuevo libro. La historia d’un lugar que, un buen día, recibe la orden de despoblar-se y d’uns habitants que deciden acatar la orden, pero d’aquellas trazas. Lo cronista d’o lugar, que lo nombran de propio cuan empecipia la despoblación, nos recuenta cómo yera la vida en Arroyuelo, qui yeran los suyos pobladors y las chanadas que les ocurriban. Conoixemos, en istas pachinas a Tomás, lo matematico de letras, a la farfallosa Bilva, a Esperanza, la sustituta de la fe, a lo fato Simón, a Fani Pedales, la criadora de bicicletas, u a lo ferrero Seis-Pesetas, entre atros muitos personaches. Vivimos la suya rivalidat con Riachuelo, lo lugar que tienen a lo canto. Puyamos t’o Monte Rasgado a on que vive Rodrigo, lo robot eremita. Presenciamos lo naiximiento de Lagunacha, la fastiosa pedanía d’Arroyuelo. Y asinas-asinas, historias a embute.

Iste ye lo mío segundo libro en castellano, lo cinqueno que publico en solitario. Lo torno a fer de man d’Imperium, una editorial choven y encara chiqueta, a on que tiengo la honor de compartir catalogo con una patacada d’autoras con firme calitre y prochección arrienda. Arroyuelo arriba dimpués de Hechos de tinta, la mía primer novela en castellano, con la que he plegau a muitas personas que no m’heban leyiu antes y a qui siempre convido a que, si les fa goyo, aprendan aragonés pa leyer la resta de libros míos. ¡Sisquiá!

Asinas que si tenez curiosidat, si querez visitar la comarca de campo de Castilloviejo y seguir la carretera que acaba en Arroyuelo y, cuan i arribez, fer una asembleya en lo bar d’o lugar pa conoixer a toda la suya población, tos aspero lo domingo 14 de chinero a las 11:00 en l’Hotel Vincci Zaragoza Zentro pa presentar-tos iste nuevo libro que aspero que tos faiga firme goyo.

martes, 26 de diciembre de 2023

Emitindo un aragonés ecolochico. Tierra de barrenaus 10x08

Programa popurrí de tot que, como s'emite lo nadal, empecipia con la millor canción de nadal que s'haiga escrito nunca y, probablement, la unica buena: Fairy tale of New York, escrita por lo feneixiu Shane MacGowan, cantaire de The Pogues. Pero como odeo lo nadal, a escape me torno Mr Scrooge y voi con l'atra millor pieza que i hai pa istos días.

 

Empecipiamos con bella reflexión sobre los días que estié visitando la Feria d'o Libro Aragonés de Monzón, a on que podié presentar Parola de diaplerona y compartir con qui me visitez muit buenos raticos charrutiando en aragonés. 

Seguimos dando notorio d'uns companyers andaluces que son veyendo menazada la suya voz. Radio Almaina ye patindo la censura d'o gubierno suyo y dende la resta de l'estau no podemos fer que refirmar la suya luita que ye la nuestra. Si nos tocan a una, nos tocan a todas. Las radios libres tenemos un papel fundamental pa trencar la incomunicación y l'oligopolio informativo y, por ixo, nos quieren calladetas, asinas que dende Tierra de barrenaus, firme solidaridat y un abrazo pa las compas andaluzas y la suya campanya.

Tornamos t'Aragón pa charrar d'o zaguer Congreso d'Ecologistas en Acción a on que, entre atras cosas, s'apreb´ço un documento a favor d'as luengas propias d'Aragón, que demandaba la tornada d'a Dirección Cheneral de Politica Lingüistica, d'as subvencions a las organizacions en desfensa d'a diversidat lingüistica y, sobre tot, la oficialidat d'aragonés y catalán. Iniciativa muit bienvenida que s'encierta en lo tiempo con una campanya por la recuperación d'a espluca de Chaves que son empentando de conchunta con APUDEPA y atras entidaz.

 Lo cutiano viache mosical d'o programa va de Fe de ratas u La raíz, dica Vinos Chueca, protagonistas d'a canción d'a calaixera u Daniel Higiénico, qui estió fa poco en Zaragoza presentando lo suyo zaguer disco Demasiado viajo para el reaggaeton.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #159

 


sábado, 16 de diciembre de 2023

Libros afalagadors

Permitiz-me estar una mica nyonyo. Soi un sentimental. Y agora mismo voi en una boireta, empecipiando con un amplo riso en la cara lo cabo de semana. ¿Qué m’ha provocau iste estau? De nuevas, un libro.

Si i piensas fundo, ye increible como una parrafiquera de fuellos tacaus de tinta puet dispertar-te sentimientos y sensacions tan autenticas y potents como las que fan los buens libros. Ixe ye lo poder d’a parola escrita, d’a parola en cheneral. Por ixo, entre atras razons, las luengas son muito mas que no una simpla ferramienta comunicativa. En los zaguers días m’he leyiu dos libros que, por razons diferents, m’han feito sentir “en casa”. Ixa calideza que te fa buen estar, que t'afalaga, como si t’arrebullases baixo una manteta con la persona querida, sonando la tuya canción favorita y fendo ulor d’a birolla que mas t’estimas.

Lo primer, que he zarrau fa bel minuto, ye Jim Botón y Lucas el maquinista. En iste caso yera una relectura. Estió un d’os míos libros favoritos de chiquet. Lo teneba en la casa de Cambrils y, de chiquet, cada anyo, pa vacacions, tornaba a leyer-lo. Me lo sabeba de corazón, de barra a barra, cada pachina, dibuixo y aventura que aculliban ixas pachinas. En bel momento va dispareixer d’os repalmars cambrilencos. No sé si bel parient se lo quedó, si lo cacegarían en bella cursa t’a placha u que me sé yo. Lo caso ye que me va quedar sin el. Habe bel anyo, la mía parella me lo va regalar y pasó a fer parte d’a muntonera de “pa leyer”. A la fin trobé lo momento pa leyer-lo, cosa mica facil, y me va trobar, dende la primer pachina, un flumen de remeranzas y emocions. Me sentiba como de criet, tornaba a vivir con Lucas, Jim y Emma todas las suyas historietas.

Lo libro se escribió en 1960. Estió lo primer que va publicar Michael Ende, l’autor de La historia interminable u Momo. Leyiu en 2023, tien a saber qué contenius que nos resultan sexistas y racistas. Ye lo que tien un libro de 63 anyos. Barrunto que Michael Ende, que de chovenón militó en l’antifaixismo de l’Alemanya d’os 40, no escribiría agora Jim Botón como lo fació en aquellas envueltas. Cuento que ista sensación que he experimentau no la tendría de leyer-lo agora por primer vegada, que ye mas recosiro que no atra cosa. Por bel día he tornau t’a mía nineza, ta ixa sorpresa que te levas con cada capitol d’as primers lecturas, cuan tot ye nuevo. Si lo leyez agora, de grans, ya me contarez que tos pareixe.

L’atro libro-manteta va venir dende lo club de lectura de ciencia ficción que en foi parte; Monje y robot, de Becky Chambers. Ye la replega de dos noveletas que va publicar l’autora en 2022 y que ganoron un Locus, un Hugo y estioron nominadas a un Nébula. La historia, ye escrita en luengache no binario y protagonizada por dos personaches que tamién en son, de no binaries. Antiparte d’isto que, en realidat tien poca trascendencia en la novela dillá d’a normalización d’ixe feito, la historia s’enmarca en una sociedat utopica que ha superau la transición ecolochica y a on que la chent vive en una arcadia social y natural.

Dicen los manuals de narrativa que en toda historia fa falta un conflicto pa que abance. Somos tan feitas a ixo que me pasé buena parte d’os primers capitols aguardando que en bel momento, le monche se trobase con bel problema irresoluble, u que lo robot resultase una menaza u en avisase d’una. Manimenos lo conflicto ye bien ausent en ista novela y, con tot y con ixo, t’agarrapiza a escape. Dex y Onfalina, les protas, viven en ixe mundet con la sola inquietut, que no ye poca, de trobar-le sentiu a la suya existencia.

¿Resulta inchenuo y mesmo naïf? Sí pas. Pero s’agradeixe de cabo ta cuan una historia que t’aluenye de l’angunia, que te parle d’un mundo ideyal, un puesto que probablement ye inalcanzable, pero que fixa un buen destin enta do caminar.

Entre las suyas pachinas he trobau tranquilidat a capazos y una paz interior de mal trobar en las lecturas que goso fer. Pero tamién muitas reflexions interesants sobre las motivacions vitals, sobre las metas que nos imposamos a nusatras mesmas, sobre lo sentiu d’a vida u la suya ausencia. Y ratos de fer-me buenas risas, en especial con la manera que tien lo robot de veyer lo mundo.

Si i creyese, en la machia, me pensaría que los libros tienen bel esconchuro, que i hai bel encante que fa d’a tinta y lo papel un artefacto mistico que nos torna varrenadas. A fe que s’ha feito estudios sobre lo que provoca en lo cerebro la lectura y como las nuestras neuronas ordenan la producción de qué me sé yo que productos que nos fan tener todas ixas sensacions. Siga como siga, gracias a Becky y a Michael por fer-me sentir asinas, tot calentet, debaixo d’a manteta que fan los suyos libros.

martes, 12 de diciembre de 2023

Chiflo y salterio. Tierra de barrenaus 10x07

De todas las manifestacions culturals que tenemos en Aragón, una d'as que mas interés i tiengo ye la mosica. Luent d'a jota, y sin fer-la mica de menos, i hai una riqueza y variedat bien ampla. Como tantas atras d'ixas manifestacions culturals, remaneixen amagadas, difuera d'os medios de comunicación y d'as aulas, asinas que un s'ha de buscar las manyas pa enterar-se d'a suya simpla existencia.

A sobén ixe ye lo caso d'instrumentos como lo chiflo y lo salterio que buena parte d'a población aragonesa desconoixe u en sabe bien poco. Lo nuevo episodio de Tierra de barrenaus l'adedicamos, de tot, a conoixer-lo de man de Diego Escolano y Armando Occon. 

Toz dos nos charran d'a suya historia, de cómo ha iu evolucionando lo suyo conoiximiento en zagueras y de beluna d'as iniciativas que s'han feito pa difundir-lo y mesmo conseguir mas mosicos que lo faigan servir. 

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #158