miércoles, 10 de septiembre de 2014

Sobre as grafías de l'aragonés moderno. Reflexions y opinions.

Pues buen catén m'ha saliu... A la fin bellas quantas pachinas sobre as grafias, un tema que sé que ye rusient y que, en cuentas d'amagar-lo, creigo que cal concarar antes con antes. Como leyer un post en un blog ye prou incomodo, y más si ye d'ista largaria, podetz descargar-tos o PDF en iste vinclo. Sin fotos, sin que calga estar conectada y t'as aimants d'o papel, de millor imprentar. Ta qui no leyió l'articlo sobre a (mía) histora d'as grafías, le'n recomiendo, porque bi ha prous referencias. Aspero criticas, reflexions, acusacions, crucifixions y, porqué no, afalagos.

Sobre as grafías de l’aragonés “moderno”:
Argumentos, contra-argumentos, reflexions, preguntas, respuestas y memoria.

Introducción:

Foi servir a grafía EFA por convicción y porque ye a millor opción ta yo. En istos diyas, se’n ye debatindo muito dimpués de que esclatase a bomba informativa de que CHA, a traviés d’a suya Fundación Gaspar Torrente, y d’o suyo ideyologo Martínez Tomey, aconseguise que o Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón aturase a implantación d’o Currículo aragonés y d’a luenga aragonesa, nomás porque caleba amostrar-lo con grafía EFA, mientres se nombraba una academia de man d’o gubierno que decidise sobre o tema.

Asinas que feré bellas consideracions que cal fer, más que más, t’a chent que no ye guaire embrecada en o mundet de l’aragonés u que leva poco tiempo y se fa cruces de viyer istas historias.

Qui soi yo ta charrar d’isto?
No soi filologo, ni lingüista, ni represento a dengún que no siga yo mesmo. No soi fablant patrimonial de l’aragonés. Naixié de Zaragoza, de familia monolingüe en castellano y no prencipié a aprender aragonés dica los 21 anyos.

Mientres muitas anyadas m’estimau más de no embrecar-me guaire en istos pleitos. Que se mullasen atros, a qui consideraba con más autoridatz, más representativos, etc… Manimenos me trobo con que chent que leva muito menos en isto, que tien muito menos ideya d’aragonés, u que mesmo tot isto se la bufa, pero tien atros intreses, no nomás en opina, sino que mesmo influye en o esdevenider de l’aragonés y d’a política lingüística. Y lo siento, pero dimpués de tantas anyadas de (malentendiu) respeto, ya me siento prou autorizau como ta expresar publicament a mia opinión. Ya poco mal puedo fer que no s’haiga feito antes. No tiengo más autoridat que dengún, pero tampoco no menos que muitas.

O diya que o “rudio” s’amorte y os saputos queden entre ells ta apanyar isto, tornaré t’o mio silencio si calese. Tanimientres no me’n callaré ni una, sentindo-lo muito.

Ye a grafía lo problema más grieu de l’aragonés?
No. O problema más grieu de l’aragonés ye la perda d’a transmisión cheneracional y l’ausencia quasi total de políticas de refirme a la luenga. A una parte muito important d’as fablants d’aragonés, a grafía se la bufa prou. Más que más, quan l’aragonés, t’a mayoría, ye una luenga d’oralidat y muitos pocos escriben qualcosa dillá de bell articlo t’a revista local u bella nota t’a nevera de casa suya. Y ta ixo, con qualsiquier grafía s’apanya una.

Pero prou que ye un problema. Y en ye uno bien gran. Entre atras razons que dimpués en charro, porque ta qualsiquier que quiera fer-la servir dillá d’ixos emplegos, se troba con o problema grafico. L’administración, u mesmo os chestors culturals, públicos y privaus, tienen una tramoria pefecta ta no impartir cursos, “porque si los fas en una grafía se carranyan uns, y sino los atros, y a yo la subvención me la da fulanico”. Lo mesmo ta qui quiere publicar un libro u doblar un video, etc…

¿Cal una sola grafía? ¿No sería millor que cadagún escriba como quiera?
En o espacio amanau a l’aragonés todas as luengas tienen una, y nomás una, grafía. Todas as luenas “de cultura” en tienen. Y en tienen una. Si l’aragonés quiere sobrevivir en l’entorno que tien agora le cal una grafía.

O feito, como pasa agora, de que cadagún escriba como quiera, no fa que fer más feble a ideya de que l’aragonés siga una luenga ta qui no ye “en o mundet” u tien prous conoiximientos filolochicos. A mayoría d’os aragoneses nomás conoixen luengas muito estandarizadas, tanto en lo grafico como en lo gramatical. No entienden, entre atras cosas porque nunca no les n’explican en as escuelas, lo que son os dialectos, u que una luenga pueda no tener una grafía.

Ta estar una luenga normal, a l’aragonés le cal una grafía. Y por qüestions más practicas de cada diya tamién. Cada vegada que nos chuntamos quatre personas en esfensa d’a luenga de diferents asociacions, decimos tot ixo de que deixamos a un costau o tema d’a grafía. Pero a escape nos trobamos con que si queremos fer publica a nuestra opinión, u simplament convocar a venient reunión u fer l’acta, lo hemos de fer escrito y, alavez, fendo servir bella grafía. Y prencipia lo pleito que habría d’estar a primer cosa que se charrase en todas as reunions d’ista mena. Porque deixar-lo ta más adebant ye de tot inutil.

Texto en aragonés medieval
L’aragonés, en as zaguers decadas, nunca no ha teniu una sola grafía
Cal remerar isto, porque pareixe que o problema grafico siga de fa quatre diyas, u un concieto de belun, y no ye asinas. No bi heba consenso grafico en os 80, 90, 2000 ni agora. Quan le decibas a belun que l’aragonés s’escribiba sin “v”, y viyeba os discos de Val d’Echo u leyeba articlos en L’Aigüeta, hebas d’explicar-le que en muitos puestos no feban servir ixe modelo grafico. Quan a SLA proposó atro modelo grafico, beluns lo adoptoron, u deixoron de fer servir a grafía d’o 87. Mesmo adintro d’o modelo d’o 87, y muito antes d’a propuesta grafica de l’Academia, bi habió bellas propuestas de cambios (p.e.: o caso paradigmatico d’as t zagueras) que se troboron con o refús frontal d’o Consello Asesor y d’o CFA.

Ixe feito, o de no tener una sola grafía, ye muito perchudicial ta l’aragonés. MUITO. A imachen de que una mesma parola s’escriba de diferents trazas da la ideya a qui no conoixe prou a situación, de que isto no ye una luenga, sino una risa y que cadagun fa lo que l’agana. No sin parte de razón. No tener una grafía ye toda una febleza. Y qui no lo comparta, pues que no contine leyendo, porque no l’alportará mica la resta d’o post.

¿Ye la grafía d’o 87 o diaple que ha causau totz os problemas de l’aragonés?
No. Os problemas de l’aragonés, que’n son muitos, vienen causaus por muitas razons. Por colonialismo cultural y nacional, lo primer. Pero tamién por muitas atras razons, derivadas u no, d’ixo.

Muitas hemos aprendiu aragonés en a grafía d’o 87. Ya no digo si “gracias a” u “tot y tenendo-la”. Pero lo feito ye que, ta qui hemos quiesto aprender aragonés, hemos puesto fer-lo en ixa grafía. No ha teniu tanto exito en as zonas patrimonials, ye verdat, pero tamién cal reconoixer que sí que ha teniu bella presencia, por radida que siga. Se han feito buens (y mals) libros y publicacions, con ixa grafía. Mesmo o fenomeno fablogger u a Wikipedia prencipioron con ixa grafía.

No soi mica d’alcuerdo con qui diz que totz ixos anyos no valioron ta cosa. Se facioron muitas cosas mal, prou que sí. A ideya perén de que “aprender aragonés ye facil”, en a mia opinión estió muito negativa ta l’aragonés, y tien mala solución agora. Pero se facioron cosas bien, y se facioron en ixa grafía. Mesmo continan fendo-se muitas cosas bien en G.87.

Qui causa os problemas no son as b’s y as z’s, que no son que letras. Son as políticas lingüísticas feitas por belun. Son meter entrepuces a lo treballo d’atros. Son as minerías y os boicots. Ye la manca de voluntat de poder reblar y plegar en alcuerdos amplos. Mientres contine ixa dinamica, ya podemos escribir como siga, que poco importará.

O II Congreso prebaba de solucionar un gran problema. ¿Qui decide como s’escribe?
O Consello Asesor heba preso, prou que sin consultar a dengún difuera d’o CFA, estar bella mena d’autoridat lingüística. A SLA heba fieto una atra propuesta grafica. A mayoría d’os fablants patrimonials no reconoixeban como propia a grafía d’o 87. Y en muitas asociacions, muitas personas qüestionaban totalment u parcial o modelo grafico (y tamién de estandar, pero ixo ye t’atro post) d’o 87.

Ixe II Congreso a on que participoron todas as asociacions fueras d’a SLA, heba de trigar una autoridat lingüística que solucionase o problema. Y chusto ixo ye lo que fació. Con un 80% de votos a favor y con a participación en o Congreso de CFA y REA, que no reconoixioron a l’Academia dimpués. No ixublidemos que Nagore y Nabarro, entre atros yeran en a lista de l’Academia y refusoron de dentrar-ie, ells sabrán porqué.

Por ixo, quan belun diz de fer una grafia de consenso que no siga ni SLA, ni CFA ni EFA, lo primer que cal preguntar-le ye que grau de consenso le cal. Faigamos bell poquet de ficción. Femos un nuevo congreso, u quedamos un diya qui siga, u con a técnica que más goyo tos faiga. Quedamos totz (quanto ye totz? 75%? 80%? 90?) en que femos servir a nueva grafía X, pero, como leva “v”, a l’atro’l diya d’o III Congreso, CFA diz que no le fa goyo, y moviliza l’aparato suyo y de CHA-REA ta luitar contra a implantación d’ixa grafía. ¿Tenemos consenso grafico? No. ¿Tenemos una mayoría? Talment. Como nunca no podemos representar a todas las aragonesofablants, y como siempre tendremos bella excusa absurda, siempre nos podremos atrubuyir a representación de qui quieramos.

Una academia no se triga en asambleya

Prou que no. Una academia caldría que la trigase o gubierno d’entre as estudiosas más formadas y tot ixo. D’alcuerdo.

Tornemos t’o 2006, y siento estar catén, pero a historia ye la que ye. Venibanos de decadas dende que s’heba dito de fer a lei de luengas y no yera feita ni pareixeba que se ise a fer. Promesas, todas las d’o mundo. Feitos, dengún. Venibanos de decadas sin autoridat lingüística tamién. Tot pareixeba indicar que podríanos foter-nos decadas y decadas y decadas sin lei de luengas ni autoridat lingüística.

Podebanos mirar de trobar una solución temporal u asperar a que nos lo solucionase lo gubierno aragonés. Un gubierno que iba por a tercer lechislatura y pactando con o PAR que a unica lei que votó en contra mientres tres lechislaturas estió chusto a lei de luengas y que leva tamién decadas en contra de l’aragonés.

A solución temporal no yera la millor, pero podeba ir treballando y, si todas la reconoixebanos, enantar en a normalización y normativización de l’aragonés. Yera, ta forro de bota, una traza de fer presión t’o Gubierno aragonés. Probablement si o II Congreso no s’hese feito, a lei de luengas d’o PSOE nunca no s’hese redactau.

A solución de l’autoridat trigada de traza asambleyaria no yera la millor. Ni de conya. Pero yera lo unico que podebanos fer, antiparte de protestar, que ya lo febanos, meter presión, que ya lo febanos, u no fer cosa.

Miedo me fa, que bell diya un gubierno trigue una academia ya de verdat, y bi haiga una parte d’o mundo de l’aragonés que no la reconoixca. Puede pasar perfectament y lo sabetz. Y sino pasó, estió entre atras cosas porque l’academia primera que se trigó quasi no tenió tiempo ni d’existir. O por qué, que lo cuenten atros, que yo no tiengo toda la información sobre ixe afer.

Una grafía propia (¿y independient?)
Si has plegau a leyer dica aquí cuento que yes d’alcuerdo con que a l’aragonés le cal una, y nomás una, grafía. Cuento tamién, que entiendes que l’aragonés ye una luenga independient y diferent alavez de castellano, catalán, francés y occitano, por nombrar-ne as quatre romanicas que tenemos arredol.

Como luenga diferenciada, le cal una grafía que siga propia ta poder adaptar-se a la luenga. Tenemos un soniu, por eixemplo, que no existe en castellano. Tenemos tamién o soniu /ñ/ que en castellano se representa con una letra que nomás se fa servir en ixa luenga y en bellas atras subordinadas, y que antimás, se fa servir como sinyal, ya no nomás d’a luenga, sino de un nacionalismo y imperialismo lingüístico. (A ÑBA, o tocho d’a ñ en o DNI, etc... tot muito banal, pero nacionalismo).

Fer servir una grafía castellana ye reconoixer de facto que ye una luenga subordinada. Como expresión d’ixe debantdito nacionalismo banal, muitas pocas reconoixen iste problema pero ye tant facil como preguntar-les porque no trigar o modelo grafico catalán, occitano u francés. Prou que cal parar cuenta d’a sociolingüística de l’aragonés y por ixo, creigo que escribir “chermán” ye millor que “germán” u “txermán”. Ye difícil de trobar solucions de compromís. Pero ye pior subordinar a nuestra luenga a unatra.

Cal recordar tamién, que l’aragonés tien una tradición grafica de sieglos. Aturada mientres sieglos tamién, ye verdat. Pero que tenemos una base dende a on que treballar. Escribir “A Espunya”, por muito que a belun le faiga mal a os uellos, no ye prener un modelo catalán, ye prener a solución más cutiana en l’aragonés medieval. Escribir “A Espuña”, manimenos, sí que ye prener una solución de tot forana como ye a castellana y espanyolisma letra Ñ.

L’aragonés ye, antimás, una luenga romanica. No nos cal inventar guaire. Todas as luengas latinas tienen solucions comuns t’os problemas comuns y solucions diferents t’as particularidatz que tienen cuanto a las luengas d’arredol. L’aragonés ye una luenga independient en o sentiu de que no ye un dialecto de garra atra luenga (bueno, en ye d’o latín), pero no ye mica independient en o sentiu de que ye bien acompanyada de muitas atras luengas chirmanas, de sobra normativizadas.

Enrestidas ent’a EFA y a grafía.
A l’EFA y a la propuesta grafica de 2010, se le puede y debe criticar, igual como a tot en iste mundo. Pero con razons, por favor. No con argumentos como beluns que he leyiu istos diyas y que me meten royo como un ababol de vergüenya allena.

Criticar a grafía porque ye de “mal entender” y que lo faiga una persona que escribe libros sobre textos medievals, manda pelotas. Más encara quan as nuestras fillas aprender a grafía castellana (y l’anglesa u a francesa si cal) sin mayors problemas. Por favor, as ninas aragonesas no son más fatas que as ninas catalanas, y ellas tienen una grafía prou más embolicada que la propuesta d’a EFA.

Enrestir a qui femos servir a grafía EFA, como a Wikipedia, relacionando-la con l’independentismo u con ETA, antimás de mentir (por favor, ¿conoixetz a los wikipedistas?) ye tirar de l’espanyolismo más rancio ta que l’Heraldo te publique a pachina completa. Resultau? Más refús a l’aragonés y más relacionar-lo con o “nacionalismo”. Muito bien Tomey fendo-le o “treballo puerco” a Heraldo.

O punto intermedio
“Ni con una, ni con l’atra. Yo escribo como m’agana.” Una opción bien de moda en zagueras. Politicament correcta. Y tant comoda como, a soben, falsa.

Ta forro de bota, a soben te trobas con chent que diz que rai la grafía, que a ells les importa igual, pero en que dices “bueno, pues como a yo no, escribimos en ista”, te montan un empandullo que ta qué.

Ta qui esfiende a “grafía de consenso” como bella cosa negociada d’entre todas, pero dimpués fa servir a grafía d’o 87, caldría que viese por do van os tiros, pues qualsiquier grafía de consenso tendrá a la castellana y a la EFA como referents necesarios. No pas a la d’o 87. Porque qui son por o consenso no son en ixas, y porque ye imposible fer consenso partindo de puestos diferents. As grafias basadas en a etimolochía (castellana, EFA, SLA, catalana, ...) pueden confluyir y trobar una solución, pero no bi ha que una opción pseudo-fonetica, que ye la d’o 87, y mala compleganza con atras le veigo.

Cuanto a considerar a castellana como una grafía neutra, cosa más luen d’a realidat. Como he dito antes, fer servir una grafía forana ye subordinar ixa luenga a l’atra. Y más quan se tracta d’a castellana, con tot lo que ixo leva.

Dito tot isto, prou que no he de decir yo como ha d’escribir cadagún. Como si lo fetz en cirilico u en runas, que deciban por astí. Pero a neutralidat, pocas vegadas ye neutra de verdat.


Miedo a lo debat.
Ya ye prou d’amagar os problemas de l’aragonés. En istos momentos l’aragonés morirá igual faigamos publicos os nuestros problemas u prebemos de solucionar-los a escuchetes.

Ya ye prou de “si yo te contase...”. Cuenta, ostias! Que tot lo mundo meta las cartas dencima d’a mesa, que salga toda la mierda que calga, que se digan as cosas con nombres, apellius y afiliación.

O debat ye bueno. Cal más debat. Deixar as cosas ta más adebant a vier si se solucionan solas u si las soluciona atro, ye una error. Probablement a más gran que hemos feito y que continamos fendo.

Cal tamién que o debat se faiga con valor, decindo tot lo que calga y prou de insinuar. No me pareixe brenca mal que istos diyas bellas miserias de muitos se haigan feito publicas. Sino nos conoixemos, sino sabemos de qué coda ye cadagún, qué opinions tien y, sobre tot, PORQUE las tien asinas, nunca no nos podremos ficar en a pelleta d’otri y entender porqué esfiende lo que esfiende. No podemos presuposar que qui esfiende a grafia d’o 87 ye a chornal de CHA, u que qui esfiende la d’a EFA, odia a Nagore.

Quan explicas razonadament a tuya opinión, quan dices os tuyos motivos, y quan ascuitas con as orellas bien ubiertas os de l’atra, ye muito más facil fer entender a la resta por qué cadagún esfiende lo que esfiende. La de mentiras que me he habiu d’ascuitar y la de verdatz que he habiu de recontar!

Refirmemos lo que refirmemos, faigamos-lo dende o conoiximiento d’os feitos, y no pas dende as ensundias y/u as rumors.

Autoridatz lingüísticas y porque trigué a EFA.
Quan eslixié a grafía EFA lo facié convenciu. Agora antiparte d’ixo, s’adhibe que toda la resta son opcions piors, en a mia opinión. No soi lingüista ni filólogo y os mios conoiximientos lingüísticos yeran mesmo más radius quan decidié prencipiar a fer-la servir. Pero sobre tot, ye una qüestión d’autoridat.

O II Congreso se fació, como he dito antes, ta prebar de apanyar a falta d’autoridat lingüística que bi heba alavez. O Consello Asesor se autonombró y autoproclamó autoridat, encara que ells mesmos deciban que yera nomás cara t’aintro. Asinas que tanto si de facto, funcionaban como academia, como sino yera asinas, no reconoixco a suya autoridat difuera de l’asociación que lo va creyar.

A SLA fació a suya grafía ta emplego interno y de qui querese. No soi d’alcuerdo en belunas d’as solucions trobadas y nian ells aspiran a que siga LA grafía de l’aragonés. Ixo sí, contrimostroron que se podeba escribir l’aragonés d’atras trazas que no fuesen a castellana ni a grafía d’o 87.

A grafía d’o 87 ye incompleta, pues no soluciona bells problemas graficos. Ye de tot politizada, pues un porcentache altismo de chent que la esfiende (muitos la fan servir sin mica pasión) ye de CHA u amanada. Ha contrimostrau a suya ineficacia en no plegar en más de trenta anyadas de historia a dentrar en as vals aragonesofonas. No ye mica facil, en contra d’o mito. De feito, de contino me trobo leyendo errors graficas en chent que la fa servir.

Talment haigan pesau más que todas istas (y atras) razons, l’actitut destructora d’os mainates de CHA-REA-CFA que han quiesto minar y estricallar tot lo treballo que fese a resta d’o mundo de l’aragonés que ells no controlan.

Sé que bi ha muita chent que fa servir a grafía d’o 87 que sí que se creye lo de l’aragonés y que lo mete por dencima de todas istas mierdas internas que tenemos. Sé que mesmo adintro de CHA, REA y CFA bi ha muita chent que luita por ficar-ie una mica de cordura en tot isto. Tos deseyo de verdat muita suerte, porque tenetz buena faina por debant y contatz con lo mio refirme en la mida que pueda.

L’academia de l’aragonés – EFA no son os salvadors de l’aragonés, ni lo fan tot bien, ni son talment os más polius d’o país. Pero tienen bella virtut. Ta prencipiar, a lechitimidat d’o II Congreso, un proceso en a mia opinión eixemplar y que, de no haber contau dimpués con a campanya de deslichitimación que fació CHA-REA-CFA, probablement hesenos plegau bien luen. Ta continar, que fan as cosas con rigor lingüística. A propuesta grafica de 2010 ye un treballo sobrebueno. Te podrá fer más u menos goyo, pero la faina ye incontestable. Tien, antimás bellas partes que me fan bien de goyo, y las que no me’n fan tanto, son asumibles.

Por tot isto, y por atras cosetas, eslixié de fer servir ista grafía.

Problema – propuesta
A soben en a mia vida cutiana me trobo con bloqueyos en asambleyas en criticar-se bella cosa que s’ha feito muito malament, pero en no alportar-se alternativas. Por ixo ya dende fa tiempos, siempre proposo que, de conchunta con a critica que siempre ye menister, vienga una propuesta ta solucionar o tema.

Muitos critican a grafía EFA, o II Congreso, o Currículo de l’aragonés, etc... pero pocos dan propuestas de cómo haber-lo feito millor u de cómo lo ferían ells. U de cómo apanyar-lo, agora que somos en ista situación y no podemos recular.

Asinas que, quan digatz que a grafía X ye una mierda, proposatz unatra grafía. Si todas tos pareixen una mierda, proposatz un proceso ta trigar-ne una. Y si deciditz asperar a que lo faiga lo gubierno, itz gravando a chent charrando en aragonés, que a la luenga le queda tres diyas.

Una solución (civilizada) t’o problema grafico

¿Creyebas que la teneba? Pues no. Pero talment sí bells trangos.

Un empecipiallo podría estar que o CFA y o REA declarasen PUBLICAMENT si reblarían una sola coma en o suyo modelo grafico en pro d’un alcuerdo común entre todas as “sensibilidatz graficas” de l’aragonés. Si ixo no ye posible, habremos de meter-nos a treballar la resta, ixublidando a tot qui considere inamovible a suya postura. Por lo que yo sé, en EFA, SLA y sectors “no alineaus” bi ha ixa voluntat.

En ixe caso, asumir que lo que se decidise en un hipotetico proceso de compleganza, cal cumplir-lo y levar-lo enta totz os firmants. Ha d’estar un proceso participau, prou que sí, por os representants d’os patrimonials y d’as asociacions en esfensa d’a luenga, a lo menos, tan representativo como lo II Congreso. En ista ocasión sin CFA y REA si esleixisen no negociar, ye claro.

Una solución (no civilizada) t’o problema grafico

Que ye la que ye pasando agora. Cadagún en a suya trinchera prebando de conseguir más puntos que no l’atro ta prebar de salir vivo d’istos Chuegos d’a fambre.

Bi habió en os tiempos de dimpués d’o II Congreso, bella mena de “pacto de no agresión” no escrito entre totz. Cadagún prebaba d’ixemenar a suya grafía sin minar ni estricallar o treballo d’otri. Ixe pacto fa tiempo que se crebó y, encara que tiengo la mia opinión, importa igual de man de qui.

A solución ye levar a “guerra grafica” dica las suyas zaguers conseqüencias y que sobreviva la más apta, como me deciba Florencio un diya de borina por asti, y como sé que opinan muitas. Por o camín, probablement desapareixca l’aragonés, pero tendremos uns libros y uns videos bien pinchos ta remerar-lo.

Con tot y con ixo, con que tornase ixe debantdito pacto de no agresión yo ya me feba bien contenta!

¿Solucionau lo problema grafico solucionau tot?
Tira! Prou que no. Qui creiga ixo, mal andamos. Pero sí ye un primer trango. As asociacions hemos perdiu muita chent en istas luitas y muito tiempo. As fablants patrimonials a soben son fartas de que les viengan con istas fateras. Y qui no son patrimonials tamién. En o tiempo que he estau escribindo isto, me podría haber leyiu bell libro y m’hese feito muita más honra probablement.

Toda ixa rasmia se puede adedicar a dar-le ferrete a lo gubierno. A fer frent común, una vegada que hemos salvau un d’os más grans entrepuces que tenemos. A salvar l’aragonés.

Dimpués nos cal charrar, prou que sí, de cómo impartir l’aragonés, d’a on, de qui, de políticas de refirme y d’espardidura, de milenta temas. Que podremos abordar con muita más tranquilidat, serenidat y rasmia, en que soluciónasenos isto.

Una zaguer reflexión:
Animo pues, a tot qui l’intrese l’aragonés y a suya supervivenvia a que conoixca bien a suya historia, a que se informe sobre a suya situación, a que conoixca lo movimiento es esfensa d’a luenga y tot lo que s’ha feito u prebau de fer mientres istas decadas.

Le animo a que, si no sabe aragonés, lo aprenda en bell puesto. Se faiga os dos anyos de cursos y contine toda la suya vida aprendendo con totz os materials que bi’n ha que no son pocos.

Animo a las diferents asociacions y organizacions que son en isto, a aturar-se dos minutos. Alentar fundo. Fer un trango entazaga. Mirar-se l’aragonés con perspectiva y pensar bien pensau, si lo que son fendo ye lo millor t’a luenga, y si no son metiendo los suyos intreses por debant d’os d’a luenga. Les convido a estar capables de ficar-se en a pelleta d’a resta, de asumir que talment les cal reblar en bellas cosas, y a entender que ixo no va en contra d’as suyas siglas, sino a favor de l’aragonés.

Bellas vegadas no nos mereixemos a luenga que (encara) tenemos.

(Breu nota:
Quan charro de CHA-REA-CFA soi conscient de que no son lo mesmo, de que as suyas militancias no son as mesmas y de que bi ha prou pluralidat aintro de cada organización. Manimenos, as posturas oficials d’as tres son bien coincidents, probablement porque os ideyologos d’as tres tamién son prou coincidents.)


viernes, 29 de agosto de 2014

Fatuiteando: Orera, l'alcalde toca-uegos y a macrocoqueta



Dende que descubrié o Meme generator, me soi pasando firmes buenos ratos fendo grometas con o chuguetico. Muitas con as mias amigas a livel privau, y muitas atras vía Twitter, un d'ixos espacios a on que fer humor ye quasi obligación.

Aragón ye un país a on que pasan arrienda cosas divertidas (y no pas tanto). A suya prensa, antimás, s'encarga de que verdaderas fateras apareixcan ocupando una pachina, entre que amagan noticias de verdat preocupants. Nomás asinas s'entiende que dediquen prou espacio a lo furto (u no) d'una silla en un lugar d'a Comarca de Calatayu, y no digan ni pon d'una agresión nazi a l'atra semana.

O caso ye que como m'he pasau bell maitin bien divertiu, replego aqui as historietas que se contoron y que se fatuiteoron, ye decir, se facioron en fateras de tuits (u tweets fateras, como más tos estimetz).

A historia d'a silla d'Orera ye d'ixas absurdas que pasan en Aragón totz os estius. Como encara no levaba prou bien lo d'o Meme Generator, pues no'n facié quasi. Pero de tweets en tenetz arrienda mirando los hashtags #OreraPrimerAviso y #OreraFurtaSillas. No cal tener Tweeter ta poder viyer-los. A noticia orichinal la tenetz en El Periodico de Aragón, recontando como a Comarca de Calatayu reclama a lo lugar d'Orera 20 euros por una silla ta chugar a guinyote que no les heban tornau.


Bells diyas dimpués, l'alcalde de Teruel, Manuel Blasco, tenió una pleitina con un periodista. En a pleitina, que surtió por a financiación d'o casino d'a ciudat, l'alcalde se metió masiau niervudo y fació remango de sacar a publicidat d'o medio d'o periodista decindo-le que "si tu me tocas los uegos, yo tamién ye los tocaré a tu". De tot isto prencipiemos a fer-nos-ne a mofla, y a la fin, ya se me'n fue la flama una miqueta, tot cal decir-lo. A historia orichinal la leyié en El Ventano. Una d'as etiquetas que se fació servir estió #eggtoucher

     
  

Y con isto y quatre fateras más, pasé lo maitin...

Pocos diyas dimpues, indo t'o treballo, entrevistaban en Aragón Radio a l'alcalde de Benavarri porque iban a fer-ie una "coqueta" de 12 kg de peso. Una mena de tortetas, que fan t'a "Festa de la coqueta", como podetz leyer en Heraldo y Radio Huesca. Pensando en bell personache que me pareixese un gocho, a escape plegué en Biel y Cañete, dos personas que pareixen tant gochas como penibles en son. Asinas que decidié de fer una historieta con Biel como protagonista, de conchunta con a #Macrocoqueta de Benavarri. Y quedó isto:

   
  

Y con estar chorradetas paso los ratetz que tiengo libres, que no'n son guaires. Aspero que tos fayan goyo y, sino ye asinas, recordatz que leyetz isto voluntariament.




miércoles, 27 de agosto de 2014

Tabiernas d'Aragón (1): DeVizio

Yera barruntando ista nueva sección dende fa tiempos. En "Tabiernas d'Aragón" prebaré de charrar, y sobre tot de fer alcordanza, de bells bars, locals, tabiernas, guariches, ... y puestos de toda mena a on que fer-te una biera. Entre barrunto y barrunto no me decidiba por a on prencipiar, pero o Sr. @seitanromana me lo ha deixau facil fendo o hashtag #DeVizioSchool, a on que hemos remerau os tiempos d'o DeVizio y as cantas que i ascuitabanos. Asinas que iste primer Tabiernas d'Aragón le'n adedicaré a o Devizio.

O DeVizio ye en a carrera Doctor Lozano Monzón de Zaragoza, en a zona conoixida como Rollo u Moncasi, que fa anyadas teneba una d'as zonas con mayor densidat de bars de borina de Zaragoza y que agora no i queda que bell repui, que'n charraremos bell diya. Ye un d'os bars más grans de Zaragoza, pensau ta estar sala de conciertos, y ixe precisament ye estau un d'os suyos mayors problemas.

Quan yera chicot, tot un adolescent, o DeVizio encara funcionaba como sala de conciertos. En ixas envueltas yo no teneba guaires diners y no podié ir t'os conciertos de Mano Negra u de Barón Rojo, por falta de perras. Quan prencipié a ir t'o DeVizio (1994-1995 si fa u no fa), i feban conciertos y teneban mosica. Un d'os suyos sinyals d'identidat yera precisament a mena de mosica que i meteban, que no podebas sentir-la en guaires puestos más, por no decir que en garra. Rage against the machine, Korn, Prodigy, Sepultura, DEF CON DOS, S.A., Cypress Hill, Smashing Pumpkins, Koma, Narco, Experimentos en el terror, ... son eixemplos d'o que i sonaba. Con a etiqueta #DeVizioSchool hemos estau remerando-ne bells quantos mientres o diya, si queretz fer a busca en Twitter, y a la fin d'o post tenetz una lista de Spotify con bellas quantas cantas.

Quan no bi heba conciertos, o scenario yera d'a clientalla y todas las nueitz, en o cenit d'as nuestras zorreras, yeranos patacadas qui bi puyabanos a blincar y fer pogos con as cantas más furas. Yera tamién o puesto a on que fer bamba d'os nuestros plumaches d'edat d'o pavo, y prebar de "pillar cacho" con bell zagal u zagala. ¡La de parellas que i prencipiarían!

De bien chiquetz, quan tenebanos menos de 16 anyadas, que t'a part d'alavez yera la edat legal ta zorriar, prebabanos de dentrar-ie cambiando-nos os carnetz y tal. O DeVizio yera un d'os bars que más dificil yera de dentrar-ie sin tener a edat. Con tot y con ixo, pasabanos sobrebuens ratos fendo estadisticas. Dimpués d'un amplo estudio, pleguemos en a conclusión de que yera muitismo más facil dentrar-ie con una "chupa de cuer" que sin ella. Lo prebemos mirando de dentrar a mesma persona con y sin "chupa", ¡y funcionó!.

No remero en qué anyada, a policía se i presentó y o DeVizio deixó de tener mosica. Todas creyebanos que sería la suya fin. No ye que deixase de fer-ie conciertos, que prou que sí. Ye que sisquiá se podeba sentir mosica. Ni un triste radiocasette. Manimenos o DeVizio sobrevivió. Baixó los pres dica las 300 ptas por pozal (1,80 euros) y mesmo a bellas horas se i feba 2x1. Con ixos pres, muitas cambiemos as botelladas por a redolada, por una sesión de DeVizio. En dentrando, viyebas as collas d'amigas posadas por tierra, con arrienda pozals y, por un regular, cantando lo que cantabanos as adolescents d'alavez: Platero y tú, Extremoduro, Siniestro Total, Barricada,  DEF CON DOS, Tako, Reincidentes, etc... Dende o primer escusau dica lo zaguer (bi'n heba en os dos cabos d'o bar) podebas viyer y ascuitar facil 10 u 15 collas grans de chent, ¡EN UN BAR SIN MOSICA!.


Dimpués de bells anyos, yo ya heba cambiau de zona de marcha. O Rollo esmorteixeba y muitas anyadas antes, ya heba ixopau t'a Madalena. Con tot y con ixo, me facié bien contento con a noticia de que o DeVizio tornaba a ubrir as suyas puertas como sala de conciertos. De feito, con Nogara faciemos un concierto imposible d'ixublidar, a on que actuoron Los Draps, Atland y Prau. ¡Quasi cosa! Tanto lo concierto, como l'ambient y a borina que se i fació estioron granizos. Y puet estar que una d'as razons fuese que muitas de nusatras i hebanos pasau buena parte d'a nuestra adolescencia y primer choventut.

Porque a unica "pega" que puedo meter-le a la sala DeVizio yera la tinticola que sirvioron mientres muitas anyadas (no sé si encara la sirven) que yera de lo pior que he tastau en sieglos. 

A sala DeVizio ye un d'os millors local que existen en Zaragoza. Tornau a silenciar en 2010 por o concello de Zaragoza y con muito pocas probabilidatz de que torne a ubrir-se como sala de conciertos (como bar contina ubierto). Tot ixo, encara que ye una d'ixas reivindicacions que siempre ye present en os premios d'a mosica u en o Roscón Rock. O DeVizio estió y ye borina y muitos momentos que muitas remeraremos ta cutio, pero tamién ye parte d'a historia cultural d'ista ciudat. Una parte que o concello s'encerrina en silenciar.



"Killin in the name" no faltaba garra nueit

Y aqui tenetz una lista de Spotify con a mayoría d'as cantas que s'han nombrau en #DeVizioSchool

martes, 26 de agosto de 2014

Vocabulario de terminos frikis (1)

Zarrar series con un cliffhanger, 
habría d'estar delito
A lo chiquet vocabulario friki que yo teneba, plegau más que más dende o mundo d'os comics, s'han adhibiu en zagueras, quantas parolas y conceptos que he conoixiu fa relativament poco tiempo y que me trobo que he d'explicar de cutio a muita chent con qui charro. Quasi totz vienen de l'anglés y s'aplican en o mundo d'as series de televisión, tot un nuevo producto cultural y artistico, como ya esfendié fa tiempos. Como cuento que ferá honra a muita chent, más que más si ascuita podcast u leye medios especializaus, voi a mirar de fer un chiquet diccionario de terminos frikis prebando d'aclarir cosetas.

Hype, Fer hype / creyar hype: (abreviatura de l'anglés hyperbole) A traducción millor sería "expectación". U en seguntes que sentius exceso d'a mesma. Probablement a serie mayestra en isto sería Chuego de tronos, con as suyas continas "pindolas informativas que van liberando mientres tot l'anyo. Un fascal de trailers, anuncios d'actors, scenas de rodache, y toda mena de contenius de mayor u menor intrés que fan que os seguidors tiengan calibo mientres os 10 meses que no s'emite.

Prou que "fer hype" puede estar muito negativo. Un eixemplo paradigmatico d'isto estió en o suyo diya, a peli de Avatar. Cameron y a productora s'heban encargau de repetir terne que terne que yera una peli que iba a cambiar o cine, que s'heba estau treballando en ella mientres más d'una decada, etc... Dimpués a peli estió prou criticada por "no estar ta tanto", a tamás d'estar, en a mia opinión, una choya d'o cine de sciencia ficción. Si no bi hese habiu tanto hype, prebablement as criticas t'a peli hesen estau más radidas.

Hater / hatear: De l'anglés to hate (odiar). Con l'adchectivo hater, se charra d'as personas que odian irracionalment a bell personache de ficción, actriz u mesmo obra. Ixe odio se reflexa a soben en una gran actividat en foros y retes socials contra tot lo que tienga relación con lo hateau. No sé si, en adaptar-se a l'aragonés, igual como atros verbos, s'habría de meter-le una "y" a lo verbo ta fer-lo "heiteyar". Pero ta que l'autoridat decida sobre istas cosas, encara falta prou. Saputas: ¿opinión?

Cliffhanger: De cliff (penya) y hanger (penchador). A traducción sería bella cosa como "lo que te pencha d'a penya". Ye un suceso u parte d'un argumento que no se resuelve en un capitulo de serie u en una pelicula y que se suposa que se resolverá en os siguients capitols u secuelas d'a peli.

Una d'as mayestras d'o cliffhanger estió Cacegadas (Lost) que gosaba de rematar cada episodio con bella noticia u bell misterio que te deixaba sin sangre en a pocha. No digamos ya la fin d'as temporadas, una d'as series que millor sabeba enganchar-te t'asperar-te tot l'anyo con gana de más. True blood leva a l'extremo o cliffhanger, plegando a rematar os episodios y mesmo as temporadas a metat de scena.

Fangirlear / fanboyear: De fan (apocope de fanatic) y girl / boy (mesacha / mesache). Fer de chico / chica fanatico de bella cosa. En istos verbos (muito más cutiano o primer que no pas o segundo) se replega o conchunto de comportamientos propios d'un fan de actors, personaches u productos artistitcos frikis como fer ringlera mientres horas ta una firma de lo que siga, ir t'os scenarios de rodache a mirar de fer-te a foto con qui siga u conseguir bella cosa relacionada con o producto que siga, u a esfensa irracional de l'actriz / personache / producto.
Uno de hueso comics de o Universo
expandió de Star Wars
Canon: En as obras frikis con varias versions (por un regular libro / comic y serie u peli) se considera que bi ha un conchunto d'ellas que son a parte "real" y atro que son versions alternativas d'os feitos u que no s'achustan de tot a ixa "realidat". L'eixemplo más conoixiu ye a obra de fantasía más friki y vendida d'a historia, os Evanchelios d'os cristianismo. Nomás quatre d'os que bi ha escritos son canonicos, ye decir, recontan "a verdat", entre que toda la resta se consideran ixo: versions alternativas, mesmo bella vegada verdaderas blasfemias.

Atro eixemplo en ye Star Wars, a on que lo canonico-canonico son as seis pelis, divididas en as tres trilochías que todas conoixemos. Antimás, s'ha creyau arrienda de material, que se considera canonico, pero no a ran d'as seis pelis. Isto se conoixe como l'Universo expandiu de Star Wars, a on que ye incluyiu toda mena de material: comics, libros, chuegos de rol, videochuegos u series d'animación, por eixemplo. Ta rematar, tamién existe material no canonico de Star Wars, encara que poco. Cal remerar que Star wars, mientres muito tiempo, ha teniu o departamento de continidat (ya en charraremos más entabant) d'a historia.

Antimás, en as diferents adaptacions, por un regular de libro u comic ent'o cine u a TV, se considera canonicas as cosas que coinciden y no canonicas no. Ye no-canonico, por eixemplo, o Daario Naharis u quasi toda la trama de Talysa d'a serie Chuego de tronos, u os Nick Furia y Uello de Falcón d'as pelis y series marvelitas.

Continaré más entadebant con más parolas y expresions. Totz os comentarios, dubdas, preguntas, etc... son bienvenius. Tos deixo con o cliffhanger y creyaré hype por twitter, encara que me hateyetz.

miércoles, 20 de agosto de 2014

Aprender aragones ye dificil, pero apasionant

Levo dotze anyadas estudiando aragonés y contino sin tener-ne ni ideya. Con isto no quiero decir que tienga una intelichencia radida (que podría estar) u que l'haiga adedicau nomás un minuto diyario, sino que l'aragonés, como todas as luengas, ye dificil d'aprender.

Pior encara, porque a situación de l'aragonés no ye como a d'a resta de luengas que tenemos arredol. Si sisquiá tenemos una grafía que faiga servir o 80% d'os fablants! Ni autoridat lingüistica, ni "biblia" gramatical de verdat, ni estandar, .... y con atros problemas como una administración en contra mesmo de reconoixer a suya existencia u un numer de fablants amanau a desapareixer y con una conciencia lingüistica pobreta. No dentro en atros problemas, porque ixo daría ta muitos y muitos articlos.

O caso ye que tot ixo fa que l'aragonés siga encara más dificil d'aprender. Ta qualsiquier atra luenga, siempre tiens una guida gramatical que diz qué ye correcto y que no, y un diccionario que normativiza u no, tal u qual forma como estandat y tal u qual como local u como incorrecta. Ixo no pasa en aragonés y se nota.

Se nota en que bi ha bella mena de "tot vale" y te trobas verdaders zancochos lingüisticos. Isto zaguer ye normal en qualsiquier persona que siga aprendendo qualsiquier luenga. Pero se le corriche y au. Y a persona correchida accepta de camin a corrección porque a persona que corriche tien l'autoridat que l'ha dau l'autoridat lingüistica que pertoque. Manimenos, como en l'aragonés todas somos expertas, no acceptamos garra corrección y charramos zancocheando a luenga, y creyendo que lo femos bien.

No me molesta que a chent prebe de charrar. Ye, de feito,buena cosa ta l'aragonés y una d'as millors trazas d'aprender. Toda persona que siga aprendendo aragonés ha de fer-lo servir en a mida que sepa dende o primer diya de clase, en a mia opinión. Me molesta que creigan, sin razón que saben aragonés.

En a mia experiencia personal, dende fa muito tiempo yera prebando d'aprender catalán por a mia cuenta. Muitas d'as mias collas de mosica favoritas cantan en ista luenga. Leigo quasi totz os diyas bella noticia en catalán, en beluna d'as variedatz suyas. Mesmo m'he leyiu Histories del paradís y parte de Em dic Mireia. Y tot ixo dende fa anyos. Pero no por ixo digo que sepa catalán. He visto chent que, por sentir-se os discos de La Orquestina y Mallacán y leyer-se dos libros, diz que sabe aragonés. ¡Sin fer nian un curso!. En sentir que no podeba tirar enta debant sin aduya, he tirau de EOI y levo un anyo aprendendo catalán. He teniu unas notas bien buenas y, con tot y con ixo, he feito cada barbaridat lingüistica iste verano, de meter-me royo como un ababol. ¡Bien se vale que as catalanofablants yeran compresivas!


O feito de que Nogara, Fablans, Consello u l'asociación que siga no tienga que dos anyos de clases d'aragonés no ye porque en ixe tiempo se pueda aprender a luenga. Ye porque no bi ha capacidat economica, lochistica ni pedagochica ta fer sisquiá un tercer curso d'aragonés. Como ta fer-ne os seis anyos que calen en una Escuela Oficial d'Idiomas. Talment por ixo, muitas alumnas creyen que, en rematar as dos anyadas de clase saben aragonés. Cosa que prebo de deixar bien claro en clase. 

Cal una formación contina. Mientres no tiengamos academia, textos y estudios oficials, as estudiants d'aragonés habremos de fer-nos o pre con os libros que bi ha editaus, que no son pocos, y con lo que se va fendo por os retes, antimás d'as nuestras propias experiencias. Sabendo, ta forro de bota, deseparar "o trigo d'a palla" (no sé si bi ha expresión equivalent en castellano) y habendo de trigar os manuals buenos, os regulars y as blasfemias, que de tot bi ha.

Cal tamién que rematemos con ixa anvista de que l'aragonés ye "de muito facil aprender", u de que "ya conoixemos muitas parolas". Ye verdat que'n sabemos más que no'n creyemos quan prencipiamos a aprender-lo, pero lo más cutiano ye que no tiengamos que bell poco lexico y bella construcción como muito. Nos queda tot un mundo por descubrir y toda mena de vicios que sacar-nos. Fueras de bells poquetz casos, l'aragonés no ye "como charraba yaya", por muitas parolas aragonesas que fese servir. Ixe discurso, antimás de estar falaz, degrada a importancia de l'aragonés como luenga y subestima a capacidat d'as potencials neofablants.

Con tot isto no quiero que, qui s'amana ta l'aragonés por primer u segunda vegada se caiga de culo y renuncie a aprender a luenga. L'aragonés, con totz os problemas que tien, ye una luenga repolida, que mientres dotze anyadas m'ha dau muitos d'os millors momentos d'a vida mia. Ye a siguient luenga en morir d'Europa, si no lo empachamos ya, y conseguir ixo ye ta considerar-se una heroina. L'aragonés ye encara una luenga por descubrir, t'os aimants d'a filolochía. (Personalment no entiendo como bi ha filologos en Aragón que s'adedican a estudiar atras cosas, tenendo ista choya en casa nuestra.) Cal fer muitos poders y ocupar muito tiempo, pero cada minuto mereixe la pena.

Ta qui antimás d'a conciencia lingüistica en tien de nacional, aprender aragonés habría d'estar quasi un deber con o país suyo. Y malaprender-lo una falta de patriotismo. Amortando ya o modo somarda, l'aragonés ye un d'os tresoros d'a nuestra cultura y, a soben, se troba a faltar un emplego fluyiu entre as representants de l'independentismo u d'o nacionalismo y o rechionalismo aragonés. Preixinamos a un representant de Bildu u CUP que no sabese charrar vasco u catalán? U de PNV, ERC u CiU?


Atro fenomeno, que me'n foi cruces, ye o d'o "patrimonialismo". Bella mena d'encerrinamiento con dos cosas erronias: que estar patrimonial da autoridat lingüistica total y automatica y que qualsiquier que lo diga ye patrimonial.

Yo soi fablant patrimonial de castellano, lo que me da un conoiximiento fundo d'a mia luenga, pero no por ixo tiengo más autoridat que una lingüista anglesa, por muito que pueda charrar castellano "millor" que no ella. Probablement ella sepa muitismo más sobre y d'o castellano que no pas yo. Y ixo que soi una persona que tamién m'he intresau por o castellano. 

Estar neofablant tampoco no me fa estar menos ni mas esfensor d'a luenga que qualsiquier atra persona. Rai si ha teniu l'aragonés como luenga materna u no.

A segunda parte, a d'a omnipresencia de patrimonials ya ye ta risa, u ta ploro, seguntes te dé. Ye curioso como chent que tasament articula una frase correctament construyida en aragonés se proclama patrimonial por tener casa en bell lugar d'o Pirineu u Prepirineu, mesmo si en ixe lugar fa un sieglo que no charran ni os lolos... Pero mesmo si tienen conoiximientos amplos d'aragonés, que tamién bi'n ha, ¿que ganan mentindo? Un patrimonial, u un nativo de l'aragonés, lo entiendo como una persona que ha creixiu charrando ista luenga mientres una parte important y significativa d'a suya vida. Yo tiengo casa en Cambrils y pasaba dos meses totz os anyos, y ixo no me fa conoixedor d'o catalán. Qualsiquier nina que viyese Bola de Drac en a TV (a yo no me deixaban) ye más "patrimonial" que no pas yo.

No quiero rematar en negativo, asinas que torno a repetir. Aprendetz aragonés. Pero fetz-lo bien. Fetz-tos os dos cursos a on que quieratz. Y continatz mientres toda la resta d'a vuestra vida aprendendo-lo, porque ye a unica traza de que, bell diya, podatz tener una competencia razonable en ista luenga. Ye dificil. Costa rato. Pero as cosas que mereixen a pena son asinas.



domingo, 3 de agosto de 2014

Medicando-me (U no)

De siempre m'ha trucau muito lo ficacio bella mena d'encerrinamiento que bi ha en muitas personas con tener una salut perfecta. U talment por inventar-se toda mena de malotías. Talment siga porque bellas personas importants en a mia vida son hipocondriacas, talment porque siempre he teniu buena salut, si ixublidamos una miqueta d'asma alerchico y bell problema d'esquena que tenié fa tiempos.

No soi mica amigo d'as merecinas, ni d'as medicas, ni d'os hespitals. Nomás recurro a ellas quan no me'n queda atra. No voi de duro. De feito, como Arale bien sabe, en que me fa mal bella cosa, no foi que chemecar y queixar-me de contino dica que se me pasa. Pero a medecina siempre ye ta yo lo zaguer que fer. Y a yo me funciona. O cuerpo humano, que ye muito saputo, se regula alto u baixo bien y sabe reparar-se d'as fateras. Si cada vegada que paso un resfriau, un mal de uesos, l'alerchia, u qualsiquier atra malotía que tiengo de cabo ta quan, prenese homeopatía, Fanta Narancha, me dibuixase un mandala u rezase a la virchen d'o Pilar, habría d'agradeixer-les-ne y compartir a mia experiencia por totz os retes socials. Manimenos como lo que foi ye asperar a que se me pase, habré de dar-le as gracias a la rotación d'a Tierra u a las emisions wi-fi de l'antena de casa mía, por eixemplo.

Entre as personas que tiengo arredol, como deciba antes, tiengo tot un catalogo de mals emplegos d'as merecinas y d'atras terapias que me deixan sin sangre en a pocha en no entender-las y que, en bellas ocasions me ixorrontan prou.

Me preocupa a sobremedecación d'una companyera que se prene os ibuprofenos como si fuesen conguitos, tenendo antimás bells problemas medicos grieus. Pero ye que, ta qualsiquier mal que tien, a escape tira d'a farmacopea que porta siempre dencima, u d'o calaixo que tien rebutient en casa suya. Mesmo quan creye que tien gripe (que no'n ha teniu dende que la conoixco) se pilla antibioticos sin receta. Quan le expliquemos que prener antibioticos sin receta, antimás de inutil ye una irresponsabilidat enta ella y enta todas que somos arredol, no lo entendeba. Mesmo se carranyaba con nusatros, como una yonki a qui le sacan a heroina suya.

Atra persona d'o mio redol, sin tener particularment una mala salut, conoixe un por un, toda mena de medecamentos que fa servir y recomienda de contino como que "van muito bien". A verdat ye que a mayoría d'ixos medicamentos son prou inocuos y tampoco no pueden fer mayor mal que fer-te más resistent y malfurriar bells diners.

¿D'a on vien iste encerrinamiento con a salut y a medicalización d'a vida? A humanidat nunca no ha viviu en a suya historia con millor salut que no agora. Fa menos d'un sieglo, o porcentache de chent que feba 80 anyos yera a-saber-lo chicot. Agora arrienda ninas pueden conoixer a las suyas bisbuelas y mesmo disfrutar-las con buena salut. Ixo yera impensable. Manimenos, en cuenta de gronxiar-nos d'estar a primer cheneración que no sufre terne que terne d'una malotía u unatra, nos n'inventamos u nos n'inventan toda mena de mals y toda mena de farmacos ta curar-los.

As farmacias rebuten de merecinas d'efectos radius u inexistents ta curar malotías inventadas u que se pasan solas sin mayors traumas. En paralelo bi ha tot un rete d'as clamadas "terapias alternativas" ta curar todas ixas malotías inventadas y atras que s'inventan de propio. Equilibrios de chakras, enerchías quanticas, meridianos de quemisio, y toda la parafernalia asociada, que remata, como no, en deixar-se buena cosa de diners en estafadors.

Muitas d'as personas que les veigo comportamientos asinas, tienen atros problemas muito más grieus que os d'a salut fisica. Talment vaigan ta ixa sobremedecación u ta istas estafas por no querer concarar-se con ixos atros problemas. 

Como ya he dito, tenemos una salut como nunca no'n ha teniu a especie humana. Y quan tenemos bell problema DE VERDAT, tenemos arrienda merecinas y terapias con eficacia y efectos seguros y prebaus que funcionan. Sin que calga creyer que funcionan, porque simplament funcionan. Prou que bi ha cosas que no podemos curar, pero no son las de totz os diyas. Disfrutemos a vida y preocupemo-nos por a salut lo que cal. Ni menos, ni más.

martes, 29 de julio de 2014

Lifara de dragons (Previsions t'a cinquena temporada de Chuego de tronos)

AVISO: SPOILERS DE TODA LA SAGA DE CANTA DE CHELO Y FUEGO Y D'A SERIE CHUEGO DE TRONOS. LEYE BAIXO A TUYA RESPONSABILIDAT 

Diz que en Lifara de cuervos y Danza de dragons no bi ha medolla ta más d'una temporada, pero no'n soi d'alcuerdo. O problema real ye que en ista quarta ya s'han minchau bellas tramas de Lifara y Danza. Sansa, Bran y Brienne poco tienen ya que fer. Con tot y con ixo, s'habrán de foter buena parte d'a temporada presentando l'acción en Dorne y en as Islas d'o Fierro, dos nuevas tramas que desenrollar.

Niedo d'alicas: Encara que muitas dan por acotolada l'acción en o Niedo d'alicas, creigo que perfectament se puede reubrir a parte d'os sinyors recusadors. Con qualsiquier tramoria pueden tornar-se en contra de Petyr y que iste, acompanyau ya de una peligarcera Black Sansa u Alayne Piedra, como tos estimetz más, haigan de concarar-se. D'atra man, tamién han de cambiar de palacio, a lo que siempre se le puede adhibir una trama de acción por astí, con a presencia, por eixemplo, de Mya Piedra como heroina molona.

Dorne: Será un d'os puestos de mayor acción en a cinquena temporada. Han de presentar a toda la familia Martell, a las serpients de l'arena, y "explicar explicau" qui yera Ellia y porque son tramando la que son tramando con os Targaryen. Talment isto zaguer lo deixen t'a seisena, porque aquí si que veigo muito tocín ta tallar... Tamién pareixe que afundarán un poquet más en a relación Myrcella - Trystane, pero con que faigan lo que bi ha en os libros, ya'n tienen prou, de faina.

As islas de fierro: Continamos sin saber-ne mica. Toda la 4ª temporada os Greyjoy han estau ixublidaus, fueras d'a vergonyosa aventureta de Asha / Yara. Cuento que muitas hemos trobau a faltar prou a presencia de Victarion y Euron. Como no sabemos encara la relevancia que isto tendrá en o futuro, no sé la que le darán en a serie. Con tot y con ixo, me pienso que os dos Greyjoy varons (por Asha no doi un duro) son importants t'a trama cheneral, asinas que no les quedará atra que presentar-los en ista temporada. ¿Con a posibilidat d'un spoiler sobre a muerte de Balon? Pues no se me fería raro....

Creigo que toda la trama d'as Islas de Fierro tien prou ensundia como ta meter-la igual alto u baixo como ye en os libros. L'Asambleya de sucesión ye un d'ixos momentos que somos asperando todas las fans, y ixo que a yo los Greyjoy tampoco no m'atrayen guaire.

Bran y O cuervo de tres uellos: Aspero que, de bella traza, apanyen o look de Brynden, porque ye una pena que se quede en un viello posau sobre radices. Pueden explicar-lo como quieran, pero caldría que fese a farcha que fa en os libros. Con tot y con ixo, a farcha de Brynden ye lo de menos. O caso ye que a trama de Bran no tien guaire recorriu más. En bell par d'episodios pueden contar-le Fuella y o Cuervo de tres uellos o suyo pasau y a historia d'os ninos d'a selva, pero cal replenar a resta d'episodios, como han feito iste anyo.

Bi ha tres posibilidatz. A primer un arco argumental absurdo de bella "escaramuza" ninos d'a selva vs spectros u parellano. Sería, en a mia opinión, a pior. A segunda, que simplament Bran se fotese tot iste tiempo aprendendo a fer servir os suyos poders. Os de cambiapiels encara no s'han visto masiau en a serie, y l'arcianoNet quasi brenca, asinas que pueden tirar d'ixo. Atra, que suposaría un cambio radical cuanto a lo ritmo d'a serie dica agora, sería que, a traviés d'as visions de Bran, conoixesenos o pasau. Ye decir, bella mena de flashbacks, que dica agora no bi ha habiu. D'isto, en charro más abaixo.

Flashbacks: HBO, dica agora, no ha incluyiu garra flashback ta explicar-nos a historia pasada de Ponient. Ixo a tamás de que, en os libros, as referencias t'o pasau son continas y quasi tant importants como os feitos en o present. Dica agora s'ha recurriu a charrazos mientres a chent feba foriquetas u cosas parellanas. Quasi tot lo sexo d'as primers temporadas feban honra ta ixo. Pero bi ha qualques cosas que me fan pensar que ixo podría cambiar en a cinquena.

A primer ye que han anunciau que se son fendo castings ta Maggy la Rana. Isto podría estar que simplament a profecía que le fan a Cersei de chicorrona, en a serie le'n ferían d'adulta. Pero tamién podría estar un  suenio, u un flashback...

O feito de que s'haiga feito tant pocas referencias en zagueras a la historia pasada de Ponient ye prou raro. Todas as fans creyemos que tot lo que pasó en l'Anyo d'a Falsa Primavera y en a Rebelión de Robert tien prou influyencia en a historia actual y en a futura y d'ixo encara no s'ha charrau guaire. ¿Quantos no lectors saben qui son Rhaegar y Lyanna, por meter un eixemplo? ¿S'ha charrau sisquiá de personaches tant importants teoricament como Ashara Dayen u Howland Reed? Si Cersei remera a historia de Maggy la rana, puet estar que Barristan, Jaime, u qualsiquier atro prencipien a tener flashbacks.

Que no s'haiga feito garra referencia en zagueras a la historia pasada de Ponient tamién puede estar porque yeran aguardando a fer-lo quan Bran plegase en a espluca d'o Cuervo de tres uellos, y astí prencipiase a viyer o pasau a traviés d'os arcianos. Ya en a quarta tien ixa primer visión a on que apareixe Ned vivo, asinas que no sería sisquiá una novedat. Talment asinas conoixcamos tot ixe pasau.

A trama d'Arribada: Un d'os puestos a on que más medolla bi ha. No pueden fer que os chuicios de Cersei y Margaery pleguen d'un diya t'atro. Creigo que habrán de foter-se buena parte d'a temporada amostrando a Margaery fendo venir a plego a Tommen y a Cersei carranyando-se y fendo foriquetas con toda la nobleza. Antiparte, en toda ista parte d'a historia Cersei exerce de reina con lo que habrán de amostrar a suya inutilidat. Cuento que afundarán bell poquet en os conoiximientos de Qyburn, y muito, como ya se mormostía por astí, en tot lo tema d'os Guardians d'a Fe y os gurrions. Asinas que nos imos a fartar de viyer os corredors d'a Fortaleza Roya. Igual como con atras tramas, no creigo que les de como ta plegar en a famosa scena de Cersei en coritatis y que a mai d'o rei rematará a temporada en a garchola.

Trama nueva de tot: Un d'os castings que más m'ha trucau lo ficacio ye o que han feito ta Lollys Stokeworth (a muller que se casa con ser Bronn d'AuguasNegras, t'as espisguardadas). Bronn ye un personache que s'ha feito querer en a serie, asinas que pareixe que han decidiu que van a continar contando-nos cosas sobre ell. Pero ¿qué?. No se m'ocurre garra cosa intresant. Talment no faigan garra cosa intresant. ¿Ideyas?

Nota: Tot isto lo escribié fa tiempos y encara no se conoixeban as nuevas noticias d'os castings y as zaguers declaracions de George Martin. Dimpués d'ixo, y de saber que ni Quentyn ni Arianne salen y de que no bi haiga garra noticia d'os Greyjoy, me creigo qualsiquier cosa.