Mostrando entradas con la etiqueta Consello d'a Fabla. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Consello d'a Fabla. Mostrar todas las entradas

miércoles, 1 de agosto de 2018

L'aragonés, la fabla y normalizar las diferencias

No creyeba que en 2018 fese falta escribir sobre la necesidat d'un standard pa l'aragonés, u pa qualsiquier lengua que quiera sobrevivir en lo que clamamos Occident. Pero la publicación en Arainfo de dos articlos (de Gabriel Sanz y Ramón Lozano) metendo en dubda ixa necesidat fan que siga menester tornar a desfender una ferramienta que considero bien util como ye la d'una norma culta pa la nuestra lengua.

Totz dos articlos critican, no sin buena cosa de razón, un hipotetico modelo standard de l'aragonés que se gosa de calificar en zagueras como "fabla". Ixe modelo que todas tenemos en la ment, aluenyau d'as variedatz vivas, y que a muitas nos "suena raro". La solución proposada ye que no bi haiga un modelo standard d'aragonés común, sino que se charren las debantditas variedatz. "Si lo nuestro edificio tien gotilleras, en cuenta d'apanyar-las, espaldemos l'edificio y vivamos en cabanas". Bueno, ye una opción, pero talment quan arribe la creixida d'o riu se nos las leve ent'a mar. Ah, ¡y las cabanas tamién tienen gotilleras!

Una lengua no aprecisa standard. Ni grafia, autoridat, investigacions, normativización, .... pa existir. Prou que no. La mayoría de lenguas en la mayor parte d'a historia d'a humanidat han perviviu sin toda ixa parrafiquera d'institucions y ferramientas. Pa un rechistro coloquial, nian las lenguas modernas aprecisan de toda ixa furrufalla. Todas hemos visto cartels en la escalera d'os vecins que se pasan por l'arco d'o trunfo la sintaxi y toda la normativa grafica d'o castellano. Y no pasa cosa. Nos comunicamos igual y, fueras de bell caso extremo, lo mensache arriba a los receptors correctament. La lengua puet cumplir la suya función comunicativa perfectament sin tanta costodia.

Dito isto, cal parar cuenta de l'entorno a on que vivimos, a on que l'aragonés ha de sobrevivir. Daré por suposau que todas las lectoras quieren que l'aragonés contine vivo, y que, pa ixo, cal augmentar lo numero de fabladoras. Suposaré tamién, que no tendrán problema en que l'aragonés pueda recuperar territorio y ixamplar-se dillá d'as chiquetas buegas que l'acullen agora mesmo. Ixo significa amostrar l'aragonés a on que se parla encara, en zonas a on que se va deixar de parlar fa relativament poco, y mesmo en lugars y ciudatz a on que fa bell sieglo que va desapareixer como lengua vehicular.

Vivimos en una sociedat que ha sufriu un proceso d'aculturación prou grieu y fundo. D'una man s'ha convenciu a las aragonesas de que la suya lengua ye antiga, rural, inservible u mesmo que nian existe. D'atra, lo propio concepto de lengua ye de tot malinterpretau. La mayoría d'a ciudadanía espanyola y aragonesa no entiende que bi haiga variabilidat adintro d'una lengua. No entiende que la normativa pueda estar mas u menos flexible u que los dialectos sigan formas diferents de parlar lo mesmo. La sociedat identifica modelo normativo con lengua. "Si lo castellano ye lo que diga la RAE, l'aragonés ha d'estar lo que diga l'autoridat X" ye lo razonamiento que fa quasi toda la chent, en no tener guaires conoiximientos lingüisticos. Isto me l'he trobau en un porcentache altismo de todas las alumnas que ha pasau por las clases de Nogara en los zaguers quince anyos. No s'entiende que no tiengamos una normativa, u una autoridat, u que cada vegada que nos pregunten por una parola, haigamos de dar dos u tres u quince opcions.

En ixa sociedat, cal explicar que lo castellano, como l'aragonés, y como todas las lenguas d'a planeta, tien variación. Y muita. Se pueden meter eixemplos arrienda, fer isoglosas en un costau y l'atro de l'Atlantico, contar-les tot lo proceso que ye tenendo la RAE pa mirar de fer lo castellano mas inclusivo con lo lexico y las formas americanas, ... pero cambiar tot un proceso d'aprendizache de decadas ye de muit mal fer. Sobre tot si lo femos quatre voluntarias a pur de fotocopias.

La población aragonesa no entiende que l'aragonés no tienga norma culta porque, en la suya inmensa mayoría, no entiende que garra lengua no en tienga. Pa la mayoría la lengua ye la norma y la norma ye la lengua. Y encara que sigamos conscients de que ixo no ye asinas, cuesta muito de cambiar ixas mentalidatz. Aqui arribamos en una d'as primers utilidatz d'un estandar culto: lo prestichio. Pa yo la menor de todas, pero no podemos ixuplidar-la.

Si queremos, y doi por feito que queremos, que l'aragonés tienga una oficialidat real u lo menos de facto, caldrá que l'administración lo faiga servir. A totz los nivels. Ye claro que los concellos u mesmo bell organismo comarcal puet y ha de fer servir un modelo basau en la variedat referencial que siga. - Isto por cierto, presienta atros problemas que dimpués en parlaré. - , pero ¿qué modelo s'ha de fer servir en concellos que no tiengan variedat referencial? ¿U en nivels supracomarcals?

Quanto a la ensinyanza de l'aragonés nos trobamos con problemas pareixius. En zonas a on que se parla, no bi ha problema en amostrar la variedat referencial (bueno sí, ya i arribaremos), pero malas que baixamos t'o sur u tenemos un CRA que replega chent con diferents variedatz, hemos de fer bell modelo pa amostrar-lo. Atra cosa ye, claro, que nos tienga igual lo que pase a nivel supracomarcal u en zonas no aragonesofonas, u que mesmo no queramos que la lengua recupere territorios. Pero aspero de verdat que no siga ixe lo caso.

Mesmo en ixos nivels locals u subcomarcals de l'administración y la educación, fa falta un modelo lingüistico. Las variedatz tienen menos variación que lo conchunto d'a lengua, ye evident, pero en tienen. En lo caso de l'aragonés nos trobamos antimás con una influyencia d'o castellano salvache de tot, que ha feito desapareixer vocabulario arrienda en lo zaguer sieglo. Quan nos planteyamos como amostrar, u como fer servir en l'administración las variedatz, nos trobamos con una versión chiqueta d'os mesmos problemas. ¿Ye lechitimo recuperar parolas que ya no se fan servir pero dica fa poco sí? ¿Quanto ye, alavez, "fa poco"? Si en la mesma zona se fan servir dos, tres u quince maneras de decir lo mesmo, ¿qual en trigamos? ¿Todas? ¿Qué standard d'a variedat que siga femos servir en los organismos comarcals de Viello Aragón, Alta Galliguera, Sobrarbe, Ribagorza, Cinca Meya, etc...? ¿Quál en los CRA que reciben chent de diferents poblacions? Qualsiquier modelo que se faiga servir, por bueno que siga, será criticau por la chent que no quiere que l'aragonés contine vivo y qüestionau por qui tienga atra envista sobre la variedat que siga.

Bi ha qui proposa que las nuevas fablants d'aragonés aprendamos bella variedat referencial. De feito ye un fenomeno cutiano que qui leva a saber qué anyos aprendendo aragonés acabe fendo-lo en beluna d'ixas variedatz u en una versión cercana. En Nogara ne b'ha buena cosa d'eixemplos, igual como cuento que pasará en atras asociacions. Ye una opción que han preso librement y por los motivos que siga. Pero isto nos leva a la gran pregunta: ¿quál y por qué no pas atra?. Se critica ixe suposau standard por pareixer masiau occidental y haber amarguinau formas orientals, y de vez se proposa que en zonas no aragonesofonas se ensinye un modelo que amarguine todas las variedatz fueras d'una. ¿En cada asociación, instituto, colechio, ... una diferent? ¿Con qué criterio?

La propuesta d'aprender variedatz talment pueda fer honra en lo momento actual pa la ensinyanza d'adultas, feita por volutariau, y en casos que ya tiengan un conoiximiento basico d'a lengua y buena conciencia lingüistica. Ye decir, un numbro de casos muit radiu d'o total d'a chent que s'acerca a l'aragonés.

Se parla d'un hipotetico modelo que "ha fracasau de manera colosal". Ye fer historia ficción lo que hese pasau sin ixe modelo, y sin tot lo movimiento de recuperación d'a lengua, pero acumular la situación de l'aragonés a ixe modelo, siga lo que siga, me pareixe, como poco, faltar a la verdat. ¿Qué modelo alternativo creyen los autors que hese trunfau "aturando lo deterioro" y creyando una "comunidat prou gran de nuevas usuarias en Zaragoza"? ¿Cómo de gran ha d'estar ixa comunidat? ¿Qui los cuenta y con qué criterios?

Se parte, y isto ye una opinión talment entivocada, d'una falsedat, que ye que no bi ha que un standard y que ye lo reflexau, si fa u no fa, en lo diccionario d'Andolz y la gramatica de Nagore. Talment ixas acusacions tenesen sentiu en 1978, pero en 2018 la envista que podamos tener de l'aragonés y lo modelo que femos servir qui lo hemos aprendiu ye bien variau. Tot lo que se ha iu aprendendo istos anyos ha feito que lo modelo haiga iu evolucionando. Atra cosa ye que muitas personas no s'haigan iu actualizando, y no continen fendo-lo terne que terne. Yo mesmo me meto royo a ormino en veyer como escribiba en iste mesmo blog fa dotze anyos. Qualsiquier que prenga meya horeta en leyer Tierra de barrenaus puet trobar-se con la evolución d'o mio aprendizache a traviés d'o tiempo. De cómo he iu porgando formas en favor d'atras y de tot lo que he iu aprendendo. Ixe camín lo levamos fendo muitas personas muito tiempo. Belun se va quedar por lo camín, sí. Ye una d'as conseqüencias de no tener estandar, autoridat lingüistica ni emparo institucional, antiparte d'a posible galvana u irresponsabilidat de cadaún y cadaúna.

Pero no existe un aragonés standard. En tot caso en existen propuestas. Unas mas afortunadas, atras menos. Y cadaún d'os fabladors d'ixa hipotetica variedat artificial tenemos una serie de concietos y propuestas, de localismos y personas nativas favoritas y un corpus de obras referencials. 

Pensando en un scenario que pa yo sería ideyal, me trobaría d'aqui a cinco anyos con un Aragón a on que las nuestras lenguas son oficials en tot lo territorio. Con l'aragonés tenendo una autoridat lingüistica acceptada y reconoixida por fabladoras, asociacions, mundo academico y las autoridatz lingüisticas d'atras parlas. Con un standard que fa contentas a todas las fabladoras y con las variedatz vivas coexistindo perfectament. Con lo mundo de l'activismo lingüistico treballando de conchunta por la dignificación y revitalización d'a lengua. Con un país concienciau lingüisticament. Con campanyas de sensibilización funcionando, rotulación bilingüe u trilingüe por tot, y las mais y pais matriculando masivament a la suya mainada en las vías en aragonés. En iste scenario, tenendo-lo tot a favor, l'aragonés no lo tendría mica facil pa sobrevivir, debiu a la situación que ye sufrindo. Cadaúna d'as ferramientas que le saquemos, chitaremos un camatón de tierra mas sobre la suya fuesa.

¿Las propuestas de standard son millorables? Prou que sí. Unas mas y atras menos. L'aragonés ye encara por investigar. Prou que sí. Muito menos que fa quaranta anyos, pero toda lengua ha de vivir en un proceso contino de documentación y investigación, y en lo caso d'una tant maltractada como la nuestra, mesmo mas. Pero lo feito de que se descubran u documenten qüestions concretas, no puet meter en qüestion decadas de investigacions. En tot caso, anyaden información bien valiosa que ha de seguir, antimás, una metodolochía determinada pa que se pueda tener en cuenta.

Los problemas que han teniu las diferents propuestas de standard - u lo que s'ha interpretau por parte d'a chent que femos parte de l'activismo lingüistico como propuestas d'estandar -  tienen un orichen común: totz s'han feito por entidatz privadas. Basicament lo Consello Asesor de CFA u l'Academia de l'aragonés de EFA, encara que todas las asociacions y personas femos servir de facto una propuesta de standard dialectal u supradialectal. Un hipotetico standard pa l'aragonés habría de naixer d'un consenso scientifico y d'una autoridat reconoixida y acceptada por lo conchunto d'usuarias. Por las asociacions sinyaleras que s'adedican a l'aragonés y por la comunidat de fabladoras. Cuento que ixo nomás puet surtir dende una autoridat lingüistica con lo mesmo grau de reconoiximiento y acceptación. Plural, democratica, referencial, transparent y scientifica. Con un modelo que integre de manera eficient las variedatz y que pueda asumir-se por todas. Tanimientres cadaún habremos de fer servir lo modelo que consideremos mas adequau u la propuesta que creigamos millor. No cal que explique unatra vegada quál ye la mia opción, ni ye l'obchectivo d'iste post.

Lochicament construyir ixo ye imposible con l'actual DGPL, como ha contrimostrau en muitos atros procesos. La qüestión grafica no en ye que lo mas significativo, pero n'i hai a brozuecos. Manimenos no ye imposible. En atros momentos d'a historia bi ha habiu procesos de compleganza amplos. Será muit dificil de fer-ne uno nuevo evitando todas las suspicacias d'antes mas y las que s'han iu creyando en los zaguers tiempos, pero en bell momento habremos de planteyar-nos fer-lo.

Las que queremos y amamos ista lengua, viengamos d'a on que viengamos, la aprendemos por cada diya. Prebamos d'estudiar-la, de millorar lo nuestro modelo, de fer-lo flexible pa poder acercar-lo a lo modelo de la persona que tiengamos debant. A l'aragonés le sobra problemas y enemigas y le falta propuestas. Ye bueno criticar lo treballo d'otri. De feito, ye menester. Ye la sola forma de fer autocritica, de revisar los conceptos que a soben damos por suposaus. Pero cal fer unatro paso. Cal proposar solucions. Pa toda la lengua. U explicitar pa qui son las solucions proposadas. Hemos teniu tres anyos a on que nuevas y viellas activistas d'a luenga no hemos sabiu ni fer-nos venir a buenas mutuament ni construyir qualcosa de conchunta. S'ha malfurriau la primer oportunidat que l'aragonés ha teniu meya Dirección Cheneral en lo gubierno. Soi seguro, porque asinas lo he sentiu en conversas con muita chent de que i hai prous vimbres pa fer buen cesto. Nomás cal voluntat.

L'aragonés, como toda lengua viva, ye bien variau. Igual como las maneras que tenemos de vivir-lo la chent que nos acercamos a ell. L'aragonés, como todas las lenguas vivas, tien tamién toda una serie de puntos en común que precisament son los que fan que se le pueda clamar lengua. La chent que desfendemos l'aragonés, tamién tenemos toda ixa serie de puntos en común. A ormino desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents variedatz que constituyen l'aragonés, y a soben tamién desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents envistas que existen sobre la nuestra lengua. Talment, igual como nos fa falta investigar mas fundament las variedatz de l'aragonés pa fer un standard apropiau, nos calga conoixer-nos mas fundament a qui treballamos por la nuestra lengua pa que lo treballo de todas y totz realment le faiga honra.

PD. Como siempre foi en l'aragonés oral, he prebau d'acercar lo modelo que he feito servir en iste texto a la chent que cuento que recibe lo mensache. Ixo no significa que renuncie a denguna d'as parolas que no he emplegau. Aspero que dengún, a garra canto d'as linias que nos autoimposamos s'encarranye.

PPD. Las preguntas que foi, en tot lo texto, no son retoricas, ni tienen garra tono (¡ai las limitacions d'a lengua escrita!). Son sinceras y constructivas. Si beluna, tanto por ixo como por qualsiquier atro punto d'o texto se siente ofendida, demando disculpa y le convido a debatir con lo respeto que todas mereixemos.

domingo, 26 de noviembre de 2017

Un futuro grafico pa l'aragones?

Ya ha pasau nueu meses dende que se presentase en la Biblioteca d'Aragón de Zaragoza un documento clamau "Una grafía común para el aragonés y sus variedades". La historia de como se plegó en ixe documento ye larga y tenetz documentación arrienda, pero cal recordar que se prenió como partes d'o "conflicto", con buen criterio en la mia opinión, a las tres asociacions con propuesta grafica propia. Ye decir, Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA), Estudio de Filología Aragonesa (EFA) y Sociedad de Lingüística Aragonesa (SLA).

Lo debantdito documento pretendeba estar una grafía de consenso que fese toda la comunidat de fablants d'ista polida y maltractada luenga. Poco tiempo dimpués d'a suya presentación, tanto EFA como SLA anuncioron que no la farían servir. Por lo que sé, CFA tamién ha decidiu no fer-la servir como organización. De las grans asociacions adedicadas en exclusiva a l'aragonés, nomas Fablans, s'ha amostrau a favor d'ixa grafia. D'a chent que gosabanos (y gosamos) d'escribir en aragonés, una parte muit chiqueta la ha presa como propia. Lo mesmo Director Cheneral, "quitaba fierro" a la prebatina de grafía, aclarindo, en siede parlamentaria, que se tractaba nomas d'un "informe d'unos expertos". Asinas que ixe fullo y meyo publicau en lo BOA, con la suya corrección posterior, a la fin ni ye grafía, ni ye de consenso.

Ye una graniza pena que s'haiga deixau pasar unatra oportunidat de plegar en un alcuerdo grafico. Ye una d'as cosas mas urchents en la normalización d'a nuestra luenga. Pero pareixe que habremos d'asperar bell anyo mas. Tot lo que ha pasau en iste tiempo, creigo que mereixe bella reflexión.

La primera ye que cal aprender d'as errors. La ideya de prener a tres expertos independients pa que decidisen sobre l'afer grafico, a priori, yera buena. Lo desarrollo no pas tanto. Ye evident que no bi ha habiu comunicación, u a lo menos no prou, con las organizacions. Por lo que sabemos, ni entre lo expertos. La ideya d'a mediación externa yera innovadera y con gran potencial, pero pa mediar cal que i sigan presents las partes.

Tenemos atros temas rusients con envistas muit diferents entre las sensibilidatz presents en lo mundo de l'aragonés: autoridat lingüistica, marco europeu, ... La oportunidat de resolver lo conflicto grafico en ista lechislatura ya ha pasau, pero encara somos a tiempo de trobar solucions pa la resta. Si se torna a prener solucions sin contar con todas las sensibilidatz, tornaremos a trobar-nos con unatro fracaso. Qualsiquier mida que se prenga asinas tendrá de durada lo que la lechislatura, u nian ixo. Una autoridat lingüistica no reconoixida, tendrá la mesma utilidat que una grafia que no fa servir dengún. Se podrá vender como logro politico, y prou que tendrá la suya clica d'aplaudidors, pero honra, no le'n fará a l'aragonés.

D'a derogación d'a lei de no-luengas d'o LAPAPYP, ya no en charro mas. Una pena que, tot y tenendo mayoría parlamentaria los partius que levaban en lo programa fer-ne una nueva (PSOE, Podemos, CHA y IU), y fendo ixa reforma parte d'o programa de gubierno PSOE - CHA (punto 22), haigan decidiu continar con la discriminación lingüistica en iste país nuestro. Habrán d'explicar quan y por qué decidioron no cumplir con ixe punto d'o programa.

L'atra reflexión que cal fer, ye arredol de trobar una solución a lo conflicto grafico, que contina pendient. Si pa bella cosa ha serviu iste proceso empentau por la DGPL ye pa fixar bella posición y pa que la chent se significase publicament. ¿Queda espacio pa una futura negociación? Amplos sectors de EFA y SLA han amostrau que entre las dos grafías se puet trobar puents. Pero, ¿qué espacio ha deixau CFA? La grafía DGPL, como lo propio president de CFA reconoixió, ye basicament, la d'o 87 con v. (5) Manimenos, ixa organización no la ha presa como propia y contina fendo servir la d'o 87, ya quasi en solitario. Alavez, ¿en qué exactament yera disposau a reblar? U 87 u cosa? Qué ye negociable graficament pa CFA? No son preguntas retoricas, que conste.

Me niego a reblar y creyer que no bi ha solución, u que a sola solución ye la obediencia ciega y acritica a unas politicas que muitas entendemos que no resuelven, u mesmo agravan los problemas que ya tien a luenga. Somos a tiempo de aturar, reflexionar y empecipiar a trobar solucions de verdat, acceptadas por todas, u lo menos por una ampla mayoría. U, en iste tema, habremos perdiu unatra lechislatura.

lunes, 29 de mayo de 2017

Por una nueva lei de luengas y una academia ta l'aragonés

Quan en 2013 lo gubierno PP-PAR aprebó a conoixida como lei de no-luengas u lei d'o LAPAO y o LAPAPYP, pocas podebanos sisquiera esmachinar que bell diya, organizacions como CHA, REA, u Consello d'a Fabla la dasen por buena y se planteyasen desarrollar-la. Pero lo tiempo y as circunstancias sociopoliticas te fan viyer de tot y agora nos trobamos con que o decreto de creyación de la "Academia Aragonesa de la Lengua" (sic) lechitima t'a posteridat ixa lei que tanto y tantas critiquemos y que nos avergonyó debant d'o mundo.

Talment cal repetir-lo, ta qui no se'n faiga alcordanza: l'aragonés ye una luenga como qualsiquier atra d'iste cabo d'Europa. Y ta sobrevivir en iste entorno, le cal tener as mesmas ferramientas que a resta de luengas: un modelo culto, dreitos pa la suya comunidat de fablants, lechislación adequada, ... y una autoridat lingüistica independient. Deixar la independencia de l'autoridat lingüistica d'a luenga mas menazada d'Europa, a la buena voluntat d'o gubierno de turno u d'uns academicos que no son d'ixa luenga nomas puet levar a que ixa autoridat deixe d'estar funcional en qualsiquier momento.

borrador de decreto no creya una academia ta l'aragonés como se ye decindo. Contina con la zaborrería disenyada por una lei que no ye pensada ta las nuestras luengas, sino ta un lingüicidio. A intención d'o lechislador de 2013 yera precisament esborrar a identidat d'as luengas aragonesa y catalana y fer una barracha lechislativa que convertise ixa academia en un instrumento inutil.  Asinas creyaba una unica entidat ta las dos luengas. O decreto que previsiblement s'aprebe creya dos entidatz menors clamadas institutos, sin personalidat churidica, que se suposa funcionarán independientement. Tot pendendo d'ixa buena voluntat suposada a priori. Ye decir NO se creya una autoridat lingüistica ta l'aragonés, sino una sección d'atra entidat. ¿Por qué l'aragonés no tien dreito a tener una autoridat lingüistica como toda la resta de luengas d'o nuestro entorno?

As quince primers academicas d'ixa lei, habrán d'estar trigadas por as Cortz, lo Gubierno y a Universidat de Zaragoza, no establindo-se garra mecanismo que guarencie que haiga de trigar-se un numero minimo ta l'aragonés u lo catalán. Ixa primer academia podrá viyer ixamplau o suyo numero de academicas ixamplando-se os integrants d'os dos insitutos que se creya. Lo cómo no queda guaire claro, ni s'implementa un mecanismo de sustitución d'os suyos miembros. 

Tot y estando un decreto penible, que lechitima una lei penible, disenyada ta acotolar l'aragonés y o catalán, se podría argumentar que "ye la lei que tenemos" y no podemos fer atra cosa. Ya antes ha pasau, y mesmo con gubiernos d'o PP, as activistas por l'aragonés y o catalán, nos hemos habiu de fer o pre y buscar os foraus lechislativos ta ir tirando entabant y que no fesen guaire zancocho. 

Manimenos a situación ye prou diferent a la de 2013. Bi ha una mayoria parlamentaria a favor de derogar a lei de luengas. PSOE, Podemos, CHA y IU, lo menos en campanya electoral, yeran partidarios de vulcar-la y fer-ne una nueva. O pacto de lechislatura entre PSOE y CHA, que entre atras cosas levó a la creyación d'a DGPL y o nombramiento d'o suyo director, teneba en o 23eno punto "Aprebar una lei de luengas que guarencie os dreitos lingüisticos d'a ciudadania, con un amplo proceso participativo, buscando as formulas legals ta suspender l'aplicación de l'actual." Ni s'ha aprebau, ni a lei de luengas actual guarencia los nuestros dreitos, ni bi ha habiu un "amplo proceso participativo".

CHA, que levó la lei t'o constitucional, y que agora pareixe desfender las suyas bondatz, deciba tamién en o suyo programa (pachina 10) que quereba "suspender la lei 3/2013 (...) y presentar una nueva lei que se cumpla y siga lo primer paso enta la futura cooficialidat (...) en aplicación de la legalidat internacional en iste ambito y en igualdat de condicions con a resta de luengas d'Espanya, Europa y o mundo".  Continaba o suyo programa demandando "Constituir las academias de l'aragonés y lo catalán". 

Atras entidatz tamién amostroron o suyo refús t'a lei de luengas que agora celebran. Consello d'a fabla deciba en aquellas envueltas sobre a lei 3/2013 (Fuellas 215, pachina 3) que se consagraba "a creyazión d'una Academia unica  (denominata chenericamén Academia Aragonesa de la Lengua) en os terminos en los que lo fa te, por un costato, acrexentando a barafunda lingüistica e a indistinzión entre as luengas e, por atro ye politizando-la e rebaxando de bez o libel filolochico e zientifico d'a suya composición...". Mesmo lo propio actual director cheneral de politica lingüistica, Jose Ignacio López Susín, presentaba una comunicación titulada "Poniendo las bases para la desaparición del aragonés. La nueva regulación de las lenguas propias de Aragón".

¿Por qué dimpués de tanta chustificada hostilidat ent'a ixa lei de no-luengas que tanto mal feba, de bote y voleyo le pareixe un marco acceptable a los suyo criticos? ¿qué ha cambiau en istos quatro anyos.

Tenemos una oportunidat historica ta l'aragonés. Bi ha mayoria parlamentaria y social ta aprebar una nueva lei de luengas. Todas tenemos alto u baixo claras los minimos acceptable ta ixa lei. La de 2009 se quedaba curta, prou que sí, pero ye un punto de partida claro y referencial ta prencipiar a treballar. Ixo ye posibilismo y pragmatismo. Lechislar sobre a lei de 2013 lo que ye, ye una rendición y no ye en absoluto positivo ta l'aragonés. Hemos de parar cuenta de que lo que faigamos en istos anyos, con os suyos aciertos y errors, condicionará a l'aragonés probablement por decadas. 

Bi ha tiempo ta reendrezar o rumbo. Bi ha tiempo, ganas y chent ta treballar en una nueva lei de luengas. Si ye por miedo a la opinión publica, cal fer alcordanza de que afortunadament Aragón y as aragonesas no son como l'Heraldo quiere que sigamos. 

A l'aragonés le cal una lei de luengas que siga digna de ixe nombre, que le de una autoridat propia, independient y con funcionamiento autonomo, que guarencie los dreitos de toda la comunidat de fablants en tot lo territorio aragonés. Como demandabanos en 2013 y como hemos de continar demandando en 2017.

miércoles, 10 de septiembre de 2014

Sobre as grafías de l'aragonés moderno. Reflexions y opinions.

Pues buen catén m'ha saliu... A la fin bellas quantas pachinas sobre as grafias, un tema que sé que ye rusient y que, en cuentas d'amagar-lo, creigo que cal concarar antes con antes. Como leyer un post en un blog ye prou incomodo, y más si ye d'ista largaria, podetz descargar-tos o PDF en iste vinclo. Sin fotos, sin que calga estar conectada y t'as aimants d'o papel, de millor imprentar. Ta qui no leyió l'articlo sobre a (mía) histora d'as grafías, le'n recomiendo, porque bi ha prous referencias. Aspero criticas, reflexions, acusacions, crucifixions y, porqué no, afalagos.

Sobre as grafías de l’aragonés “moderno”:
Argumentos, contra-argumentos, reflexions, preguntas, respuestas y memoria.

Introducción:

Foi servir a grafía EFA por convicción y porque ye a millor opción ta yo. En istos diyas, se’n ye debatindo muito dimpués de que esclatase a bomba informativa de que CHA, a traviés d’a suya Fundación Gaspar Torrente, y d’o suyo ideyologo Martínez Tomey, aconseguise que o Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón aturase a implantación d’o Currículo aragonés y d’a luenga aragonesa, nomás porque caleba amostrar-lo con grafía EFA, mientres se nombraba una academia de man d’o gubierno que decidise sobre o tema.

Asinas que feré bellas consideracions que cal fer, más que más, t’a chent que no ye guaire embrecada en o mundet de l’aragonés u que leva poco tiempo y se fa cruces de viyer istas historias.

Qui soi yo ta charrar d’isto?
No soi filologo, ni lingüista, ni represento a dengún que no siga yo mesmo. No soi fablant patrimonial de l’aragonés. Naixié de Zaragoza, de familia monolingüe en castellano y no prencipié a aprender aragonés dica los 21 anyos.

Mientres muitas anyadas m’estimau más de no embrecar-me guaire en istos pleitos. Que se mullasen atros, a qui consideraba con más autoridatz, más representativos, etc… Manimenos me trobo con que chent que leva muito menos en isto, que tien muito menos ideya d’aragonés, u que mesmo tot isto se la bufa, pero tien atros intreses, no nomás en opina, sino que mesmo influye en o esdevenider de l’aragonés y d’a política lingüística. Y lo siento, pero dimpués de tantas anyadas de (malentendiu) respeto, ya me siento prou autorizau como ta expresar publicament a mia opinión. Ya poco mal puedo fer que no s’haiga feito antes. No tiengo más autoridat que dengún, pero tampoco no menos que muitas.

O diya que o “rudio” s’amorte y os saputos queden entre ells ta apanyar isto, tornaré t’o mio silencio si calese. Tanimientres no me’n callaré ni una, sentindo-lo muito.

Ye a grafía lo problema más grieu de l’aragonés?
No. O problema más grieu de l’aragonés ye la perda d’a transmisión cheneracional y l’ausencia quasi total de políticas de refirme a la luenga. A una parte muito important d’as fablants d’aragonés, a grafía se la bufa prou. Más que más, quan l’aragonés, t’a mayoría, ye una luenga d’oralidat y muitos pocos escriben qualcosa dillá de bell articlo t’a revista local u bella nota t’a nevera de casa suya. Y ta ixo, con qualsiquier grafía s’apanya una.

Pero prou que ye un problema. Y en ye uno bien gran. Entre atras razons que dimpués en charro, porque ta qualsiquier que quiera fer-la servir dillá d’ixos emplegos, se troba con o problema grafico. L’administración, u mesmo os chestors culturals, públicos y privaus, tienen una tramoria pefecta ta no impartir cursos, “porque si los fas en una grafía se carranyan uns, y sino los atros, y a yo la subvención me la da fulanico”. Lo mesmo ta qui quiere publicar un libro u doblar un video, etc…

¿Cal una sola grafía? ¿No sería millor que cadagún escriba como quiera?
En o espacio amanau a l’aragonés todas as luengas tienen una, y nomás una, grafía. Todas as luenas “de cultura” en tienen. Y en tienen una. Si l’aragonés quiere sobrevivir en l’entorno que tien agora le cal una grafía.

O feito, como pasa agora, de que cadagún escriba como quiera, no fa que fer más feble a ideya de que l’aragonés siga una luenga ta qui no ye “en o mundet” u tien prous conoiximientos filolochicos. A mayoría d’os aragoneses nomás conoixen luengas muito estandarizadas, tanto en lo grafico como en lo gramatical. No entienden, entre atras cosas porque nunca no les n’explican en as escuelas, lo que son os dialectos, u que una luenga pueda no tener una grafía.

Ta estar una luenga normal, a l’aragonés le cal una grafía. Y por qüestions más practicas de cada diya tamién. Cada vegada que nos chuntamos quatre personas en esfensa d’a luenga de diferents asociacions, decimos tot ixo de que deixamos a un costau o tema d’a grafía. Pero a escape nos trobamos con que si queremos fer publica a nuestra opinión, u simplament convocar a venient reunión u fer l’acta, lo hemos de fer escrito y, alavez, fendo servir bella grafía. Y prencipia lo pleito que habría d’estar a primer cosa que se charrase en todas as reunions d’ista mena. Porque deixar-lo ta más adebant ye de tot inutil.

Texto en aragonés medieval
L’aragonés, en as zaguers decadas, nunca no ha teniu una sola grafía
Cal remerar isto, porque pareixe que o problema grafico siga de fa quatre diyas, u un concieto de belun, y no ye asinas. No bi heba consenso grafico en os 80, 90, 2000 ni agora. Quan le decibas a belun que l’aragonés s’escribiba sin “v”, y viyeba os discos de Val d’Echo u leyeba articlos en L’Aigüeta, hebas d’explicar-le que en muitos puestos no feban servir ixe modelo grafico. Quan a SLA proposó atro modelo grafico, beluns lo adoptoron, u deixoron de fer servir a grafía d’o 87. Mesmo adintro d’o modelo d’o 87, y muito antes d’a propuesta grafica de l’Academia, bi habió bellas propuestas de cambios (p.e.: o caso paradigmatico d’as t zagueras) que se troboron con o refús frontal d’o Consello Asesor y d’o CFA.

Ixe feito, o de no tener una sola grafía, ye muito perchudicial ta l’aragonés. MUITO. A imachen de que una mesma parola s’escriba de diferents trazas da la ideya a qui no conoixe prou a situación, de que isto no ye una luenga, sino una risa y que cadagun fa lo que l’agana. No sin parte de razón. No tener una grafía ye toda una febleza. Y qui no lo comparta, pues que no contine leyendo, porque no l’alportará mica la resta d’o post.

¿Ye la grafía d’o 87 o diaple que ha causau totz os problemas de l’aragonés?
No. Os problemas de l’aragonés, que’n son muitos, vienen causaus por muitas razons. Por colonialismo cultural y nacional, lo primer. Pero tamién por muitas atras razons, derivadas u no, d’ixo.

Muitas hemos aprendiu aragonés en a grafía d’o 87. Ya no digo si “gracias a” u “tot y tenendo-la”. Pero lo feito ye que, ta qui hemos quiesto aprender aragonés, hemos puesto fer-lo en ixa grafía. No ha teniu tanto exito en as zonas patrimonials, ye verdat, pero tamién cal reconoixer que sí que ha teniu bella presencia, por radida que siga. Se han feito buens (y mals) libros y publicacions, con ixa grafía. Mesmo o fenomeno fablogger u a Wikipedia prencipioron con ixa grafía.

No soi mica d’alcuerdo con qui diz que totz ixos anyos no valioron ta cosa. Se facioron muitas cosas mal, prou que sí. A ideya perén de que “aprender aragonés ye facil”, en a mia opinión estió muito negativa ta l’aragonés, y tien mala solución agora. Pero se facioron cosas bien, y se facioron en ixa grafía. Mesmo continan fendo-se muitas cosas bien en G.87.

Qui causa os problemas no son as b’s y as z’s, que no son que letras. Son as políticas lingüísticas feitas por belun. Son meter entrepuces a lo treballo d’atros. Son as minerías y os boicots. Ye la manca de voluntat de poder reblar y plegar en alcuerdos amplos. Mientres contine ixa dinamica, ya podemos escribir como siga, que poco importará.

O II Congreso prebaba de solucionar un gran problema. ¿Qui decide como s’escribe?
O Consello Asesor heba preso, prou que sin consultar a dengún difuera d’o CFA, estar bella mena d’autoridat lingüística. A SLA heba fieto una atra propuesta grafica. A mayoría d’os fablants patrimonials no reconoixeban como propia a grafía d’o 87. Y en muitas asociacions, muitas personas qüestionaban totalment u parcial o modelo grafico (y tamién de estandar, pero ixo ye t’atro post) d’o 87.

Ixe II Congreso a on que participoron todas as asociacions fueras d’a SLA, heba de trigar una autoridat lingüística que solucionase o problema. Y chusto ixo ye lo que fació. Con un 80% de votos a favor y con a participación en o Congreso de CFA y REA, que no reconoixioron a l’Academia dimpués. No ixublidemos que Nagore y Nabarro, entre atros yeran en a lista de l’Academia y refusoron de dentrar-ie, ells sabrán porqué.

Por ixo, quan belun diz de fer una grafia de consenso que no siga ni SLA, ni CFA ni EFA, lo primer que cal preguntar-le ye que grau de consenso le cal. Faigamos bell poquet de ficción. Femos un nuevo congreso, u quedamos un diya qui siga, u con a técnica que más goyo tos faiga. Quedamos totz (quanto ye totz? 75%? 80%? 90?) en que femos servir a nueva grafía X, pero, como leva “v”, a l’atro’l diya d’o III Congreso, CFA diz que no le fa goyo, y moviliza l’aparato suyo y de CHA-REA ta luitar contra a implantación d’ixa grafía. ¿Tenemos consenso grafico? No. ¿Tenemos una mayoría? Talment. Como nunca no podemos representar a todas las aragonesofablants, y como siempre tendremos bella excusa absurda, siempre nos podremos atrubuyir a representación de qui quieramos.

Una academia no se triga en asambleya

Prou que no. Una academia caldría que la trigase o gubierno d’entre as estudiosas más formadas y tot ixo. D’alcuerdo.

Tornemos t’o 2006, y siento estar catén, pero a historia ye la que ye. Venibanos de decadas dende que s’heba dito de fer a lei de luengas y no yera feita ni pareixeba que se ise a fer. Promesas, todas las d’o mundo. Feitos, dengún. Venibanos de decadas sin autoridat lingüística tamién. Tot pareixeba indicar que podríanos foter-nos decadas y decadas y decadas sin lei de luengas ni autoridat lingüística.

Podebanos mirar de trobar una solución temporal u asperar a que nos lo solucionase lo gubierno aragonés. Un gubierno que iba por a tercer lechislatura y pactando con o PAR que a unica lei que votó en contra mientres tres lechislaturas estió chusto a lei de luengas y que leva tamién decadas en contra de l’aragonés.

A solución temporal no yera la millor, pero podeba ir treballando y, si todas la reconoixebanos, enantar en a normalización y normativización de l’aragonés. Yera, ta forro de bota, una traza de fer presión t’o Gubierno aragonés. Probablement si o II Congreso no s’hese feito, a lei de luengas d’o PSOE nunca no s’hese redactau.

A solución de l’autoridat trigada de traza asambleyaria no yera la millor. Ni de conya. Pero yera lo unico que podebanos fer, antiparte de protestar, que ya lo febanos, meter presión, que ya lo febanos, u no fer cosa.

Miedo me fa, que bell diya un gubierno trigue una academia ya de verdat, y bi haiga una parte d’o mundo de l’aragonés que no la reconoixca. Puede pasar perfectament y lo sabetz. Y sino pasó, estió entre atras cosas porque l’academia primera que se trigó quasi no tenió tiempo ni d’existir. O por qué, que lo cuenten atros, que yo no tiengo toda la información sobre ixe afer.

Una grafía propia (¿y independient?)
Si has plegau a leyer dica aquí cuento que yes d’alcuerdo con que a l’aragonés le cal una, y nomás una, grafía. Cuento tamién, que entiendes que l’aragonés ye una luenga independient y diferent alavez de castellano, catalán, francés y occitano, por nombrar-ne as quatre romanicas que tenemos arredol.

Como luenga diferenciada, le cal una grafía que siga propia ta poder adaptar-se a la luenga. Tenemos un soniu, por eixemplo, que no existe en castellano. Tenemos tamién o soniu /ñ/ que en castellano se representa con una letra que nomás se fa servir en ixa luenga y en bellas atras subordinadas, y que antimás, se fa servir como sinyal, ya no nomás d’a luenga, sino de un nacionalismo y imperialismo lingüístico. (A ÑBA, o tocho d’a ñ en o DNI, etc... tot muito banal, pero nacionalismo).

Fer servir una grafía castellana ye reconoixer de facto que ye una luenga subordinada. Como expresión d’ixe debantdito nacionalismo banal, muitas pocas reconoixen iste problema pero ye tant facil como preguntar-les porque no trigar o modelo grafico catalán, occitano u francés. Prou que cal parar cuenta d’a sociolingüística de l’aragonés y por ixo, creigo que escribir “chermán” ye millor que “germán” u “txermán”. Ye difícil de trobar solucions de compromís. Pero ye pior subordinar a nuestra luenga a unatra.

Cal recordar tamién, que l’aragonés tien una tradición grafica de sieglos. Aturada mientres sieglos tamién, ye verdat. Pero que tenemos una base dende a on que treballar. Escribir “A Espunya”, por muito que a belun le faiga mal a os uellos, no ye prener un modelo catalán, ye prener a solución más cutiana en l’aragonés medieval. Escribir “A Espuña”, manimenos, sí que ye prener una solución de tot forana como ye a castellana y espanyolisma letra Ñ.

L’aragonés ye, antimás, una luenga romanica. No nos cal inventar guaire. Todas as luengas latinas tienen solucions comuns t’os problemas comuns y solucions diferents t’as particularidatz que tienen cuanto a las luengas d’arredol. L’aragonés ye una luenga independient en o sentiu de que no ye un dialecto de garra atra luenga (bueno, en ye d’o latín), pero no ye mica independient en o sentiu de que ye bien acompanyada de muitas atras luengas chirmanas, de sobra normativizadas.

Enrestidas ent’a EFA y a grafía.
A l’EFA y a la propuesta grafica de 2010, se le puede y debe criticar, igual como a tot en iste mundo. Pero con razons, por favor. No con argumentos como beluns que he leyiu istos diyas y que me meten royo como un ababol de vergüenya allena.

Criticar a grafía porque ye de “mal entender” y que lo faiga una persona que escribe libros sobre textos medievals, manda pelotas. Más encara quan as nuestras fillas aprender a grafía castellana (y l’anglesa u a francesa si cal) sin mayors problemas. Por favor, as ninas aragonesas no son más fatas que as ninas catalanas, y ellas tienen una grafía prou más embolicada que la propuesta d’a EFA.

Enrestir a qui femos servir a grafía EFA, como a Wikipedia, relacionando-la con l’independentismo u con ETA, antimás de mentir (por favor, ¿conoixetz a los wikipedistas?) ye tirar de l’espanyolismo más rancio ta que l’Heraldo te publique a pachina completa. Resultau? Más refús a l’aragonés y más relacionar-lo con o “nacionalismo”. Muito bien Tomey fendo-le o “treballo puerco” a Heraldo.

O punto intermedio
“Ni con una, ni con l’atra. Yo escribo como m’agana.” Una opción bien de moda en zagueras. Politicament correcta. Y tant comoda como, a soben, falsa.

Ta forro de bota, a soben te trobas con chent que diz que rai la grafía, que a ells les importa igual, pero en que dices “bueno, pues como a yo no, escribimos en ista”, te montan un empandullo que ta qué.

Ta qui esfiende a “grafía de consenso” como bella cosa negociada d’entre todas, pero dimpués fa servir a grafía d’o 87, caldría que viese por do van os tiros, pues qualsiquier grafía de consenso tendrá a la castellana y a la EFA como referents necesarios. No pas a la d’o 87. Porque qui son por o consenso no son en ixas, y porque ye imposible fer consenso partindo de puestos diferents. As grafias basadas en a etimolochía (castellana, EFA, SLA, catalana, ...) pueden confluyir y trobar una solución, pero no bi ha que una opción pseudo-fonetica, que ye la d’o 87, y mala compleganza con atras le veigo.

Cuanto a considerar a castellana como una grafía neutra, cosa más luen d’a realidat. Como he dito antes, fer servir una grafía forana ye subordinar ixa luenga a l’atra. Y más quan se tracta d’a castellana, con tot lo que ixo leva.

Dito tot isto, prou que no he de decir yo como ha d’escribir cadagún. Como si lo fetz en cirilico u en runas, que deciban por astí. Pero a neutralidat, pocas vegadas ye neutra de verdat.


Miedo a lo debat.
Ya ye prou d’amagar os problemas de l’aragonés. En istos momentos l’aragonés morirá igual faigamos publicos os nuestros problemas u prebemos de solucionar-los a escuchetes.

Ya ye prou de “si yo te contase...”. Cuenta, ostias! Que tot lo mundo meta las cartas dencima d’a mesa, que salga toda la mierda que calga, que se digan as cosas con nombres, apellius y afiliación.

O debat ye bueno. Cal más debat. Deixar as cosas ta más adebant a vier si se solucionan solas u si las soluciona atro, ye una error. Probablement a más gran que hemos feito y que continamos fendo.

Cal tamién que o debat se faiga con valor, decindo tot lo que calga y prou de insinuar. No me pareixe brenca mal que istos diyas bellas miserias de muitos se haigan feito publicas. Sino nos conoixemos, sino sabemos de qué coda ye cadagún, qué opinions tien y, sobre tot, PORQUE las tien asinas, nunca no nos podremos ficar en a pelleta d’otri y entender porqué esfiende lo que esfiende. No podemos presuposar que qui esfiende a grafia d’o 87 ye a chornal de CHA, u que qui esfiende la d’a EFA, odia a Nagore.

Quan explicas razonadament a tuya opinión, quan dices os tuyos motivos, y quan ascuitas con as orellas bien ubiertas os de l’atra, ye muito más facil fer entender a la resta por qué cadagún esfiende lo que esfiende. La de mentiras que me he habiu d’ascuitar y la de verdatz que he habiu de recontar!

Refirmemos lo que refirmemos, faigamos-lo dende o conoiximiento d’os feitos, y no pas dende as ensundias y/u as rumors.

Autoridatz lingüísticas y porque trigué a EFA.
Quan eslixié a grafía EFA lo facié convenciu. Agora antiparte d’ixo, s’adhibe que toda la resta son opcions piors, en a mia opinión. No soi lingüista ni filólogo y os mios conoiximientos lingüísticos yeran mesmo más radius quan decidié prencipiar a fer-la servir. Pero sobre tot, ye una qüestión d’autoridat.

O II Congreso se fació, como he dito antes, ta prebar de apanyar a falta d’autoridat lingüística que bi heba alavez. O Consello Asesor se autonombró y autoproclamó autoridat, encara que ells mesmos deciban que yera nomás cara t’aintro. Asinas que tanto si de facto, funcionaban como academia, como sino yera asinas, no reconoixco a suya autoridat difuera de l’asociación que lo va creyar.

A SLA fació a suya grafía ta emplego interno y de qui querese. No soi d’alcuerdo en belunas d’as solucions trobadas y nian ells aspiran a que siga LA grafía de l’aragonés. Ixo sí, contrimostroron que se podeba escribir l’aragonés d’atras trazas que no fuesen a castellana ni a grafía d’o 87.

A grafía d’o 87 ye incompleta, pues no soluciona bells problemas graficos. Ye de tot politizada, pues un porcentache altismo de chent que la esfiende (muitos la fan servir sin mica pasión) ye de CHA u amanada. Ha contrimostrau a suya ineficacia en no plegar en más de trenta anyadas de historia a dentrar en as vals aragonesofonas. No ye mica facil, en contra d’o mito. De feito, de contino me trobo leyendo errors graficas en chent que la fa servir.

Talment haigan pesau más que todas istas (y atras) razons, l’actitut destructora d’os mainates de CHA-REA-CFA que han quiesto minar y estricallar tot lo treballo que fese a resta d’o mundo de l’aragonés que ells no controlan.

Sé que bi ha muita chent que fa servir a grafía d’o 87 que sí que se creye lo de l’aragonés y que lo mete por dencima de todas istas mierdas internas que tenemos. Sé que mesmo adintro de CHA, REA y CFA bi ha muita chent que luita por ficar-ie una mica de cordura en tot isto. Tos deseyo de verdat muita suerte, porque tenetz buena faina por debant y contatz con lo mio refirme en la mida que pueda.

L’academia de l’aragonés – EFA no son os salvadors de l’aragonés, ni lo fan tot bien, ni son talment os más polius d’o país. Pero tienen bella virtut. Ta prencipiar, a lechitimidat d’o II Congreso, un proceso en a mia opinión eixemplar y que, de no haber contau dimpués con a campanya de deslichitimación que fació CHA-REA-CFA, probablement hesenos plegau bien luen. Ta continar, que fan as cosas con rigor lingüística. A propuesta grafica de 2010 ye un treballo sobrebueno. Te podrá fer más u menos goyo, pero la faina ye incontestable. Tien, antimás bellas partes que me fan bien de goyo, y las que no me’n fan tanto, son asumibles.

Por tot isto, y por atras cosetas, eslixié de fer servir ista grafía.

Problema – propuesta
A soben en a mia vida cutiana me trobo con bloqueyos en asambleyas en criticar-se bella cosa que s’ha feito muito malament, pero en no alportar-se alternativas. Por ixo ya dende fa tiempos, siempre proposo que, de conchunta con a critica que siempre ye menister, vienga una propuesta ta solucionar o tema.

Muitos critican a grafía EFA, o II Congreso, o Currículo de l’aragonés, etc... pero pocos dan propuestas de cómo haber-lo feito millor u de cómo lo ferían ells. U de cómo apanyar-lo, agora que somos en ista situación y no podemos recular.

Asinas que, quan digatz que a grafía X ye una mierda, proposatz unatra grafía. Si todas tos pareixen una mierda, proposatz un proceso ta trigar-ne una. Y si deciditz asperar a que lo faiga lo gubierno, itz gravando a chent charrando en aragonés, que a la luenga le queda tres diyas.

Una solución (civilizada) t’o problema grafico

¿Creyebas que la teneba? Pues no. Pero talment sí bells trangos.

Un empecipiallo podría estar que o CFA y o REA declarasen PUBLICAMENT si reblarían una sola coma en o suyo modelo grafico en pro d’un alcuerdo común entre todas as “sensibilidatz graficas” de l’aragonés. Si ixo no ye posible, habremos de meter-nos a treballar la resta, ixublidando a tot qui considere inamovible a suya postura. Por lo que yo sé, en EFA, SLA y sectors “no alineaus” bi ha ixa voluntat.

En ixe caso, asumir que lo que se decidise en un hipotetico proceso de compleganza, cal cumplir-lo y levar-lo enta totz os firmants. Ha d’estar un proceso participau, prou que sí, por os representants d’os patrimonials y d’as asociacions en esfensa d’a luenga, a lo menos, tan representativo como lo II Congreso. En ista ocasión sin CFA y REA si esleixisen no negociar, ye claro.

Una solución (no civilizada) t’o problema grafico

Que ye la que ye pasando agora. Cadagún en a suya trinchera prebando de conseguir más puntos que no l’atro ta prebar de salir vivo d’istos Chuegos d’a fambre.

Bi habió en os tiempos de dimpués d’o II Congreso, bella mena de “pacto de no agresión” no escrito entre totz. Cadagún prebaba d’ixemenar a suya grafía sin minar ni estricallar o treballo d’otri. Ixe pacto fa tiempo que se crebó y, encara que tiengo la mia opinión, importa igual de man de qui.

A solución ye levar a “guerra grafica” dica las suyas zaguers conseqüencias y que sobreviva la más apta, como me deciba Florencio un diya de borina por asti, y como sé que opinan muitas. Por o camín, probablement desapareixca l’aragonés, pero tendremos uns libros y uns videos bien pinchos ta remerar-lo.

Con tot y con ixo, con que tornase ixe debantdito pacto de no agresión yo ya me feba bien contenta!

¿Solucionau lo problema grafico solucionau tot?
Tira! Prou que no. Qui creiga ixo, mal andamos. Pero sí ye un primer trango. As asociacions hemos perdiu muita chent en istas luitas y muito tiempo. As fablants patrimonials a soben son fartas de que les viengan con istas fateras. Y qui no son patrimonials tamién. En o tiempo que he estau escribindo isto, me podría haber leyiu bell libro y m’hese feito muita más honra probablement.

Toda ixa rasmia se puede adedicar a dar-le ferrete a lo gubierno. A fer frent común, una vegada que hemos salvau un d’os más grans entrepuces que tenemos. A salvar l’aragonés.

Dimpués nos cal charrar, prou que sí, de cómo impartir l’aragonés, d’a on, de qui, de políticas de refirme y d’espardidura, de milenta temas. Que podremos abordar con muita más tranquilidat, serenidat y rasmia, en que soluciónasenos isto.

Una zaguer reflexión:
Animo pues, a tot qui l’intrese l’aragonés y a suya supervivenvia a que conoixca bien a suya historia, a que se informe sobre a suya situación, a que conoixca lo movimiento es esfensa d’a luenga y tot lo que s’ha feito u prebau de fer mientres istas decadas.

Le animo a que, si no sabe aragonés, lo aprenda en bell puesto. Se faiga os dos anyos de cursos y contine toda la suya vida aprendendo con totz os materials que bi’n ha que no son pocos.

Animo a las diferents asociacions y organizacions que son en isto, a aturar-se dos minutos. Alentar fundo. Fer un trango entazaga. Mirar-se l’aragonés con perspectiva y pensar bien pensau, si lo que son fendo ye lo millor t’a luenga, y si no son metiendo los suyos intreses por debant d’os d’a luenga. Les convido a estar capables de ficar-se en a pelleta d’a resta, de asumir que talment les cal reblar en bellas cosas, y a entender que ixo no va en contra d’as suyas siglas, sino a favor de l’aragonés.

Bellas vegadas no nos mereixemos a luenga que (encara) tenemos.

(Breu nota:
Quan charro de CHA-REA-CFA soi conscient de que no son lo mesmo, de que as suyas militancias no son as mesmas y de que bi ha prou pluralidat aintro de cada organización. Manimenos, as posturas oficials d’as tres son bien coincidents, probablement porque os ideyologos d’as tres tamién son prou coincidents.)


miércoles, 20 de agosto de 2014

Aprender aragones ye dificil, pero apasionant

Levo dotze anyadas estudiando aragonés y contino sin tener-ne ni ideya. Con isto no quiero decir que tienga una intelichencia radida (que podría estar) u que l'haiga adedicau nomás un minuto diyario, sino que l'aragonés, como todas as luengas, ye dificil d'aprender.

Pior encara, porque a situación de l'aragonés no ye como a d'a resta de luengas que tenemos arredol. Si sisquiá tenemos una grafía que faiga servir o 80% d'os fablants! Ni autoridat lingüistica, ni "biblia" gramatical de verdat, ni estandar, .... y con atros problemas como una administración en contra mesmo de reconoixer a suya existencia u un numer de fablants amanau a desapareixer y con una conciencia lingüistica pobreta. No dentro en atros problemas, porque ixo daría ta muitos y muitos articlos.

O caso ye que tot ixo fa que l'aragonés siga encara más dificil d'aprender. Ta qualsiquier atra luenga, siempre tiens una guida gramatical que diz qué ye correcto y que no, y un diccionario que normativiza u no, tal u qual forma como estandat y tal u qual como local u como incorrecta. Ixo no pasa en aragonés y se nota.

Se nota en que bi ha bella mena de "tot vale" y te trobas verdaders zancochos lingüisticos. Isto zaguer ye normal en qualsiquier persona que siga aprendendo qualsiquier luenga. Pero se le corriche y au. Y a persona correchida accepta de camin a corrección porque a persona que corriche tien l'autoridat que l'ha dau l'autoridat lingüistica que pertoque. Manimenos, como en l'aragonés todas somos expertas, no acceptamos garra corrección y charramos zancocheando a luenga, y creyendo que lo femos bien.

No me molesta que a chent prebe de charrar. Ye, de feito,buena cosa ta l'aragonés y una d'as millors trazas d'aprender. Toda persona que siga aprendendo aragonés ha de fer-lo servir en a mida que sepa dende o primer diya de clase, en a mia opinión. Me molesta que creigan, sin razón que saben aragonés.

En a mia experiencia personal, dende fa muito tiempo yera prebando d'aprender catalán por a mia cuenta. Muitas d'as mias collas de mosica favoritas cantan en ista luenga. Leigo quasi totz os diyas bella noticia en catalán, en beluna d'as variedatz suyas. Mesmo m'he leyiu Histories del paradís y parte de Em dic Mireia. Y tot ixo dende fa anyos. Pero no por ixo digo que sepa catalán. He visto chent que, por sentir-se os discos de La Orquestina y Mallacán y leyer-se dos libros, diz que sabe aragonés. ¡Sin fer nian un curso!. En sentir que no podeba tirar enta debant sin aduya, he tirau de EOI y levo un anyo aprendendo catalán. He teniu unas notas bien buenas y, con tot y con ixo, he feito cada barbaridat lingüistica iste verano, de meter-me royo como un ababol. ¡Bien se vale que as catalanofablants yeran compresivas!


O feito de que Nogara, Fablans, Consello u l'asociación que siga no tienga que dos anyos de clases d'aragonés no ye porque en ixe tiempo se pueda aprender a luenga. Ye porque no bi ha capacidat economica, lochistica ni pedagochica ta fer sisquiá un tercer curso d'aragonés. Como ta fer-ne os seis anyos que calen en una Escuela Oficial d'Idiomas. Talment por ixo, muitas alumnas creyen que, en rematar as dos anyadas de clase saben aragonés. Cosa que prebo de deixar bien claro en clase. 

Cal una formación contina. Mientres no tiengamos academia, textos y estudios oficials, as estudiants d'aragonés habremos de fer-nos o pre con os libros que bi ha editaus, que no son pocos, y con lo que se va fendo por os retes, antimás d'as nuestras propias experiencias. Sabendo, ta forro de bota, deseparar "o trigo d'a palla" (no sé si bi ha expresión equivalent en castellano) y habendo de trigar os manuals buenos, os regulars y as blasfemias, que de tot bi ha.

Cal tamién que rematemos con ixa anvista de que l'aragonés ye "de muito facil aprender", u de que "ya conoixemos muitas parolas". Ye verdat que'n sabemos más que no'n creyemos quan prencipiamos a aprender-lo, pero lo más cutiano ye que no tiengamos que bell poco lexico y bella construcción como muito. Nos queda tot un mundo por descubrir y toda mena de vicios que sacar-nos. Fueras de bells poquetz casos, l'aragonés no ye "como charraba yaya", por muitas parolas aragonesas que fese servir. Ixe discurso, antimás de estar falaz, degrada a importancia de l'aragonés como luenga y subestima a capacidat d'as potencials neofablants.

Con tot isto no quiero que, qui s'amana ta l'aragonés por primer u segunda vegada se caiga de culo y renuncie a aprender a luenga. L'aragonés, con totz os problemas que tien, ye una luenga repolida, que mientres dotze anyadas m'ha dau muitos d'os millors momentos d'a vida mia. Ye a siguient luenga en morir d'Europa, si no lo empachamos ya, y conseguir ixo ye ta considerar-se una heroina. L'aragonés ye encara una luenga por descubrir, t'os aimants d'a filolochía. (Personalment no entiendo como bi ha filologos en Aragón que s'adedican a estudiar atras cosas, tenendo ista choya en casa nuestra.) Cal fer muitos poders y ocupar muito tiempo, pero cada minuto mereixe la pena.

Ta qui antimás d'a conciencia lingüistica en tien de nacional, aprender aragonés habría d'estar quasi un deber con o país suyo. Y malaprender-lo una falta de patriotismo. Amortando ya o modo somarda, l'aragonés ye un d'os tresoros d'a nuestra cultura y, a soben, se troba a faltar un emplego fluyiu entre as representants de l'independentismo u d'o nacionalismo y o rechionalismo aragonés. Preixinamos a un representant de Bildu u CUP que no sabese charrar vasco u catalán? U de PNV, ERC u CiU?


Atro fenomeno, que me'n foi cruces, ye o d'o "patrimonialismo". Bella mena d'encerrinamiento con dos cosas erronias: que estar patrimonial da autoridat lingüistica total y automatica y que qualsiquier que lo diga ye patrimonial.

Yo soi fablant patrimonial de castellano, lo que me da un conoiximiento fundo d'a mia luenga, pero no por ixo tiengo más autoridat que una lingüista anglesa, por muito que pueda charrar castellano "millor" que no ella. Probablement ella sepa muitismo más sobre y d'o castellano que no pas yo. Y ixo que soi una persona que tamién m'he intresau por o castellano. 

Estar neofablant tampoco no me fa estar menos ni mas esfensor d'a luenga que qualsiquier atra persona. Rai si ha teniu l'aragonés como luenga materna u no.

A segunda parte, a d'a omnipresencia de patrimonials ya ye ta risa, u ta ploro, seguntes te dé. Ye curioso como chent que tasament articula una frase correctament construyida en aragonés se proclama patrimonial por tener casa en bell lugar d'o Pirineu u Prepirineu, mesmo si en ixe lugar fa un sieglo que no charran ni os lolos... Pero mesmo si tienen conoiximientos amplos d'aragonés, que tamién bi'n ha, ¿que ganan mentindo? Un patrimonial, u un nativo de l'aragonés, lo entiendo como una persona que ha creixiu charrando ista luenga mientres una parte important y significativa d'a suya vida. Yo tiengo casa en Cambrils y pasaba dos meses totz os anyos, y ixo no me fa conoixedor d'o catalán. Qualsiquier nina que viyese Bola de Drac en a TV (a yo no me deixaban) ye más "patrimonial" que no pas yo.

No quiero rematar en negativo, asinas que torno a repetir. Aprendetz aragonés. Pero fetz-lo bien. Fetz-tos os dos cursos a on que quieratz. Y continatz mientres toda la resta d'a vuestra vida aprendendo-lo, porque ye a unica traza de que, bell diya, podatz tener una competencia razonable en ista luenga. Ye dificil. Costa rato. Pero as cosas que mereixen a pena son asinas.



martes, 15 de julio de 2014

Una historia sobre as grafias de l'aragonés

Ya van pasando bells quantos anyos dende o II Congreso por l'aragonés. Mesmo d'a publicación d'a Propuesta Ortografica de l'Estudio de Filolochía Aragonesa - Academia de l'aragonés. Muitas d'as mias alumnas y d'as personas d'o mio redol me preguntan a soben por iste afer. O tema grafico ye largo, espeso y muito subchetivo. Asinas que creigo que he de escribir iste post ta explicar cómo he viviu yo o tema grafico y bells datos historicos que creyeba que totz conoixeban, pero que pareixe que no ye asinas por lo que siento en clases, tabiernas y centros socials.

Ye una historia de tot subchetiva, pues ye como la vivié yo. Con tot y con ixo, he prebau de que no siga pasional y de documentar-lo tot con datos. Antiparte d'a mia propia memoria, he tirau basicament de Wikipedia, d'as actas d'o II Congreso, y d'as revistas O Espiello y Fuellas editadas por Nogara y Consello d'a Fabla, respectivament. Todas tenemos as nuestras opinions sobre iste afer, pero no trobaretz aquí garra mentira, aspero. Por tot isto, o post ye una (y no pas "a") historia sobre (y no pas "de") as grafías.

Lochicament, no puedo charrar d'a historia d'a grafía d'o 87, porque no teneba que 8 anyos. Podetz trobar documentación sobre a suya historia en as propias normas graficas, que son penchadas a la fin d'o post.

A grafía d'o 87, ¿"a de toda la vida".?
Antes d'o 87 s'escribiba en aragonés. Antes d'o 77, anyo que se publicó a Gramatica de Nagore y o Diccionario d'Andolz, s'escribiba en aragonés. Ye verdat que a producción yera radida, pero existiba.

A grafía d'o 87 se veniba fendo servir dende antes d'o 87, ye verdat. Libros editaus en os zaguers 70s ya feban servir, si fa u no fa, ixe modelo grafico. Totz de neofablants. Pero erroniament, bi ha chent que creye que yera a unica grafía y que tot lo mundo la feba servir. Pues lo siento por ellas, pero no.

Mientres os zaguers 70, toda la decada d'os 80 y buena parti d'os 90, practicament no bi heba guaires criticas ubiertas a lo modelo grafico d'o 87 que venisen dende os neofablants. Quasi totz, por no decir totz, la feban servir. Manimenos, entre os patrimonials, a realidat yera prou diferent. Os representants de l'aragonés cheso sisquiá sinyoron o I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés. Una parte muito important d'os escritors patrimonials nunca no la facioron servir. En as revistas locals y comarcals que publicaban bella cosa en aragonés, por un regular se feba servir una grafía castellana con bell cambio chicot.

Con isto nomás quiero dar dos ideyas que ta yo son indiscutibles. 1. A grafía d'o 87 tenió un emplego mayoritario entre os que aprendeban aragonés. 2. A grafía d'o 87 tenió un emplego minoritario entre os que charraban aragonés como luenga materna.

Por desgracia, l'aragonés entre os anyos 70 y agora nunca no ha teniu un modelo grafico universalment acceptau. Ye verdat que antes mas o disenso yera menor y que, dica la propuesta grafica d'a SLA, no bi heba garra alternativa grafica "ordenada" a la propuesta grafica d'o 87.


Quan yo prencipiaba en istas cosas....
Levo en isto de l'aragonés dende l'anyo 2000 y siempre, repito SIEMPRE, he sentiu a chent criticar o modelo grafico d'o 87. Con tot y con ixo, ixa mesma chent lo feba servir y lo esfendeba dica que se consensuase una alternativa. Bi heba prou debat sobre cambiar ya bellas cosas d'o modelo d'o 87, como meter as famosas -t zagueras (escribir chent, berdat, u mozet en cuenta de chen, verdá u mocé, como se feba dica alavez).

Ixe mesmo anyo que yo prencipiaba a aprender, se creyó, adintro d'o Consello d'a Fabla, o Consello Asesor de l'Aragonés, un organo que causó prou polemica. Teoricament, yera un organo ta ir fendo fainas de normalización y estandarización de l'aragonés. En a practica muitas la veyeban como una autoridat lingüistica (una proto academia?) baixo lo control unico y zarrau d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. As asociacions y muitas personas leyoron a creyación d'iste organo como una rebaixada d'o CFA. O Consello Asesor prencipió a fer informes con que bellas asociacions (a lo menos Nogara, que ye la que conoixco) no yeran d'alcuerdo.


Avienta la bomba....
Entre 2003 y 2004, esclató a bomba en o mundo de fablilandia. Bells miembros "con nombre" deixaban o Consello d'a Fabla Aragonesa y fundaban una nueva asociación: a Sociedat de Lingüistica Aragonesa. Entre ells, chent como Anchel Conte, Jose Antonio Saura, Xabier Tomas u Chuse Raul Usón. Ta forro de bota, prencipioron a fer servir una grafía en as suyas publicacions en aragonés de tot diferent a la grafía d'o 87. T's zagueras, b y v, as letras g y j t'o soniu "ch", a x tamién t'o soniu que en G.87 se escribiba cs (p.e. sexo / secso) y asinas asinas... Ista asociación, antimás, considera a lo benasqués de traza separada de l'aragonés.

Se "ubriba o melón" d'a disidencia. Nogara, t'a part d'alavez, teneba muita chent que, encara que yera contraria a lo modelo grafico d'o 87, creyeba que caleba continar fendo-lo servir por a unidat d'o movimiento en esfensa d'a luenga. Con tot y con ixo, ya meteba -t zaguera en bells articlos d'a revista O Espiello u conservaba os grupos cultos (dialecto en cuenta de dialeuto, dignificazión en cuenta de dinnificazión, ...). En o numer , d'hibierno de 2003, Nogara fació un Clamamiento a la unidat, que sería simient de Chuntos por l'aragonés. O texto deciba:
En os zaguers tiempos s'han escaiziu bels feitos importans dentro d'o mobimiento d'esfensa d'a luenga aragonesa, debán d'os cuals Nogará quiere fer publica a suya posizión.
En primerías, Nogará quiere aclarir per denzima de tot, que creye en a unidat d'a luenga aragonesa y que por ixo beyemos no solo posible sino tamién nezesario treballar en a creyazión d'un estándar que permita a la nuestra luenga como cualsiquier atra luenga normal d'o mundo. Con tot y con ixo, reconoxemos positiba la creyazión de sozestandars en ixos dialectos que por a suya situazión siga consellable, sozestandars que abrán d'estar comberchens y coderens con a irrenunziable unidat d'a luenga, sincronicamén y diacronica.
No renunziamos a tot lo que s'ha feito bien, en o lingüistico y en o sozial, por o mobimiento d'esfensa y dignificazión d'a luenga y espreisamos a nuestra intenzión de continar amillorando-lo.
Por atro costau, dende Nogará beyemos posible un cambio de grafía d'a luenga que, en cualsiquier caso, abría de fer-se dende o consenso. Ista grafía abría d'estar diasistemica y feita con criterios zientificos.
En zaguerías, nos fería goyo de treballar por a unidat d'aizión d'o mobimiento contando, ta ixo, con toz os achents implicaus, perque nomás de conchunta tendremos a capazidat de desichir debán d'os poders publicos o que l'aragonés mereix.
Agora nos pareixería una groma as barallas d'ixas envueltas. A SLA yera minoritaria, pero bi heba una voluntat de que no se crebase o consenso grafico u de que se plegase en unatro nuevo. O caso yera que bi heba masiaus problemas y caleba que nos chuntasenos. O naiximiento d'a SLA estió un sintoma d'a malotía que teneba l'aragonés y que s'expresaba de diferents trazas:

1. Quasi vinte anyadas dimpués d'a propuesta grafica d'o 87, un porcentache altismo d'os patrimonials continaban viyendo-la allena y no la feban servir.
2. O malestar provocau por a pretensión d'o Consello Asesor de funcionar como una Academia, sin a participación d'a resta d'asociacions y fablants de l'aragonés.
3. O naiximiento d'a SLA y a suya propuesta grafica, nueva y rupturista de tot (en ixas envueltas).
4. As furas criticas y refús a qualsiquier cambio, por chicot que estase, d'a grafía d'o 87, de man de qui la desfendeban (basicament CFA).

A prebatina de solución plegó con a iniciativa Chuntos por l'aragonés. Aquí cal fer un parentesi important.

Chuntos por l'aragonés.
Poco dimpués d'ixe Clamamiento por a unidat, prencipioron toda mena de contactos en fablilandia. Se metió firme ficacio en que en iste proceso participasen personas y asociacions representants d'o fabladors patrimonials, ta mirar de correchir a error historica de continar trestallaus.

Dimpués d'un tiempo se fació o conoixiu como Manifiesto por a unidat d'a luenga, en castellano ta privar-se problemas de modelos graficos, dialectals y mesmo lingüisticos. Iste manifiesto, que deciba bella cosa tant evident y de vez tant radical como que existiba una luenga que se deciba aragonés y que teneba unidat lingüistica expresada, como todas as luengas, en diferents dialectos, se prencipió a mover. Lo sinyoron millars de personas, asociacions de toda mena, y muitos concellos, comarcas y mesmo diputacions provincials.

En o proceso de Chuntos participoron todas as asociacions grans y chicotas de l'aragonés fueras d'a SLA que, dende o primer inte, dició que no iba con ells o proceso. Tamién bi habió una presencia important de fabladors patrimonials. O proceso fue evolucionando y se plegó en a conclusión de que caleba convocar un segundo Congreso de l'aragonés, hereu d'o I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés. Ixe II Congreso tendría como obchectivo esleixir una autoridat lingüistica que normativizase y prebase de ir normalizando l'aragonés.

Bells meses antes d'o Congreso, no bi heba guaires tensions entre as asociacions. Tot lo contrario. En o numer 170 de Fuellas, con calendata de noviembre-aviento de 2005, se deciba en a editorial
En l'auto [os representants de Chuntos, un d'ells Chuse Inazio Nabarro] esplicoron que o Congreso se zelebrará os días 13, 14 e 15 de chulio de 2006 en Zaragoza y en bels lugars de l'Alto Aragón, e que o suyo ochetibo ye creyar l'Academia d'a Luenga Aragonesa como autoridá lingüistica que complegue o consenso de toz os fabladors d'aragonés, de todas as suyas bariedaz, sin que dengún ziudadano se sienta amarguinato. Nabarro estacó que con l'Academia se preba de creyar una fuerza interior que dé codesión á os fabladors e que premita o refrendo instituzional por parti d'o Gubierno d'Aragón.
T'a part d'alavez, prencipioron as rumors sobre a posibilidat de que o Gubierno ise a fer una lei de luenga digna d'ixe nombre. O mesmo Juanjo Vázquez, qui yera viceconsellero d'Educación y Cultura d'o Gubierno de Marcelino Iglesias, dició en o suyo nombre, en a sesión de devantadera d'o Congreso:
Este Proyecto de Ley de Lenguas, en definitiva, no hará otra cosa que ratificar la realidad trilingüe de nuestra Comunidad, y tendrá como objetivos esenciales:
a) Hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón
b) Fomentar la recuperación y desarrollo de las lenguas propias de Aragón, impulsando las medidas precisas para ello
c) Garantizar la enseñanza del aragonés y del catalán en todas las etapas educativas
En definitiva, es necesaria una Ley de Lenguas en Aragón para integrar definitivamente a todos los aragoneses, igualando progresivamente los derechos de los que tienen el aragonés o el catalán como lengua materna con los derechos de los aragoneses de habla castellana, con el principio fundamental del respeto a la libertad de todos los aragoneses.
La Ley de Lenguas también dará respuesta a una de vuestras mayores preocupaciones, si tenemos en cuenta el programa del Congreso: la decisión sobre la autoridad lingüística del aragonés, una autoridad lingüística que no puede resolverse por  un método asambleario, sino que debe proceder de un sólido rigor científico y del respeto a las exigencias jurídicas y administrativas.

Amprau d'as Actas d'o II Congreso
Iste feito, y ixa predisposición teorica d'o Gubierno d'alavez, ta fer una lei de luengas, facioron que beluns planteyasen suspender o Congreso u cambiar a suya razón, ye decir, no trigar a una autoridat lingüistica. En l'atro canto yeranos qui no nos fiabanos de que o Gubierno ise a cumplir con ixe compromís y que no querebanos desaprofitar tot lo treballo que s'heba feito ta que dimpués nos fesen burro falso. Levabanos trenta anyadas quasi de promesas de Lei de Luengas y de prebatinas fracasadas. Tenebanos prous razons ta no confitar en o Gubierno.

Adhibiba Vázquez que
 La autoridad lingüística debe emanar de la Ley de Lenguas * y debe partir, como mínimo, del Gobierno de Aragón y de la Universidad de Zaragoza, pero a su lado pueden y deben existir otras entidades que, fundadas sobre los criterios de procurar hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón puedan colaborar y asesorar a los diferentes órganos encargados de desarrollar la política lingüística de nuestra Comunidad.
De este Congreso, estoy convencido, van a surgir este tipo de iniciativas, que van a ser atendidas con atención y respeto por el Gobierno, la misma atención y respeto qu eles va a prestar el conjunto de nuestra sociedad.
Deixando a puerta ubierta a un reconoiximiento de facto, dica que se nombrase una academia por o Gubierno, unico organismo que puede fer-lo legalment.

A tensión fue creixendo y o diya 11 de chulio, tres diyas antes d'o prencpio d'o Congreso, o Instituto d'Estudios Altoaragoneses, con Francho Nagore como vicepresident, se desvincló d'o mesmo. Con tot y con ixo, tanto Nagore, como REA y CFA estioron en o II Congreso. Tamién o mesmo Nagore estió proposau como miembro d'a futura Academia de l'aragonés.

Mientres os dos primers diyas d'o II Congreso, se facioron comunicacions sobre a luenga aragonesa, que son replegadas en as Actas que podetz leyer en a web de l'academia. O tercer diya yera o más important. L'academia s'heba d'esleixir. Francho Nagore y Chuse Inazio Nabarro anuncioron que no quereban fer-ne parte, en no estar d'alcuerdo con as trazas ta esleixir-la. Buena parte d'a sesión d'ixe maitin s'ocupó en una serie de recontamientos de arrienda personas fendo a rosca a Nagore y Nabarro, remerando tot lo bueno que heban feito por l'aragonés y como muitas hebanos creixiu leyendo y aprendendo d'a suya obra. Tot parolas ta prebar de fer-les venir a plego y que colaborasen en a formación d'ixa autoridat lingüistica que, dimpués de trenta anyadas de movimiento d'esfensa d'a luenga, yera tant amanada.


Amprau de Fuellas nº 170
Por primer vegada en muitismo tiempo, quasi tot lo movimiento en esfensa de l'aragonés yera chunto fendo un II Congreso, hereu d'ixe I Congreso d'o 87. Pero os alazetz pareixeban masiau febles y podeba esfer-se en un petén.

L'Academia se trigó, con 105 votos a favor, 23 en contra, un voto nulo y 5 abstencions. O nombre legal no podeba estar Academia de l'aragonés por dos razons. D'una man, nomás l'administración puede creyar una academia. D'atra, ixe nombre lo heban rechistrau ta fer una asociación os d'a FACAO. Asinas que l'Academia de l'aragonés pasó a decir-se Estudio de Filología Aragonesa  (EFA) - Academia de l'aragonés.

Si escribo tot isto de Chuntos por l'aragonés ye porque creigo que ye important conoixer un poquet como naixió l'EFA-Academia de l'aragonés. No estió una asociación que creyoron quatre "mataus" un diya que s'aburriban. Ye una asociación naixida de tot un proceso de participación ubierto y transparent. Con defectos, prou que sí, y regular que con muitas errors, como qualsiquier colectivo humano. Pero con una historia que cal que todas conoixcamos, a lo menos, un poquet.

A grafía d'o EFA- Academia de l'aragonés
O EFA prencipió a treballar en diferents arias. Una d'ellas una reflexión sobre o modelo grafico a emplegar en aragonés. A parte que esfendeba de trazas más furas mantener punto por agulla o modelo d'o 87 heba refusau u refusoron dimpués estar parte de l'Academia, asinas que pareixeba que os criterios iban a cambiar prou cuanto a ixe modelo. Asinas estió.

En febrero de 2010, se presentaba publicament o documento "Principios y criterios para una codificación normativa de l'aragonés", y un mes dimpués a Propuesta ortografica provisional de l'EFA, ubrindo un plazo ta presentar esmiendas a lo texto. Se'n presentoron 93 que se facioron publicas y, dimpués d'un tiempo de debat, se publicó a la fin, en Aviento de 2010 a Propuesta Ortografica de l'Academia de l'aragonés.

... y lo que vinió dimpués
En istas anyadas bi ha habiu temporadas con mayor y menor agresividat entre os diferents modelos graficos. Bi habió mientres tiempos una mena de "pacto de no agresión" crebau en diferents ocasions. En zagueras a virulencia d'as enrestidas ye encara mayor, por qüestions más politicas que no pas lingüisticas.

L'aragonés en istos zaguers trenta anyos s'ha escrito de muitas trazas. Hue (mal)conviven dos grans propuestas graficas, con una tercer (a d'a SLA) con menor refirme, y con qui escriben prenendo dreitament a grafía d'o castellano como modelo.



Por ixo,  Pepe Soro miente en Twitter (en castellano, of course) quan da como unica opción grafica ta l'aragonés la d'o 87 no aduyan precisament. L'aragonés, Sr Soro, lo escribimos cadagún como queremos y podemos. Lo han escrito cientos de personas, patrimonials y no patrimonials, como han quiesto y puesto mientres totz istos anyos. ¿Vas a decir-les, por eixemplo, a los chesos, que no escriben en aragonés? ¿U a Quino Villa u a Elena Chazal? ¿U a yo mesmo?

En l'atro cabo, tampoco no me fan guaire goyo bellas actitutz bambosas ent'as personas que continan fendo servir a grafía d'o 87, u a minusvaloración que se fa d'a historia d'a mesma. A la fin, cientos de neofablants aprendiemos aragonés con ixa grafía y mientres anyadas nos fació honra ta expresar-nos en ista luenga.

Dezaga d'a luita grafica bi'n ha muitas atras. Bi'n ha de politicas, prou que sí. Tamién bi ha prous diferencias entre os modelos de luenga que esfienden unas, atras y las de dillá (bi ha dos "bandos" grans y muitos atros chicotz....). Más u menos artificials, más u menos amanaus a lo castellano, más u menos flexibles, etc...

A guerra d'as grafías ha deixau muitos "muertos" por o camín. Chent muito cremada con iste afer, que ha deixau d'escribir u mesmo de charrar en aragonés. No ha creyau garra scisma que no existise ya, pero sí que ha afundau en ell. Ya soi estau en bellas quantas reunions y prebatinas de reendrezar a situación y me pareixe que ni agora ni en muito tiempo, ye posible una compleganza de todas as asociacions. Con que no nos faigamos boicot, ni nos metamos minas las unas a las atras m'aconortaría. Y entre que se tricolotían bells quantos, a resta, con tot en contra, habremos de fer más poders que no nunca ta continar treballando por l'aragonés.

Videos y referencias

Charrada de Fernando Sanchez sobre la grafía (2006)



Bibliografía:
I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés en a Enciclopedia Aragonesa
Actas d'o II Congreso de l'aragonés
Manifiesto por la unidad de la lengua aragonesa
Principios y criterios para una codificación normativa del aragonés
Propuesta ortográfica de l'Academia de l'aragonés
Normas graficas de l'aragonés (I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés)
Fuellas numer 170 (nobiembre - abiento 2005)
Academia de l'aragones
Consello d'a Fabla
Grafía SLA
Sociedat de Lingüistica Aragonesa
SLA en a Wikipedia
Revista O Espiello numer 8 (aviento 2003)