Mostrando entradas con la etiqueta EFA. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta EFA. Mostrar todas las entradas

martes, 8 de noviembre de 2022

Lo Diccionario ortografico de l'aragonés. Tierra de barrenaus 9x04

Lo Estudio de Filología Aragonesa empecipió en 2006 una fayena tant important como chigant y, quasi, inabracable. Lo primer paso yera lochico, alcordar una grafía pa poder codificar tot lo que vendría a l’arreu. Facioron una propuesta razonada y ampla que mira de solucionar todas las qüestions mas problematicas de l’aragonés. Contino vinió la Gramatica Basica de l’Aragonés, que publicoron en la suya web y dende fa poco podemos disfrutar y fer servir tamién en papel gracias a la edición de Prensas de la Universidad de Zaragoza. En istos días, han feito unatro important paso publicando a la fin lo suyo Diccionario Ortografico de l’Aragonés, con mas de dos mil pachinas. Una ferramienta que fará firme honra a qualsequier que treballe con la nuestra luenga. En iste quarto programa d’a temporada tendremos a Francho Rodés, director d’ista obra, charrando-nos-ne.

En la parte de resenyas, inauguramos una nueva sección de Libros varrenaus, a on que tos proposaré bella lectura. La que traigo en lo programa de hue ye Fuego frío, la zaguer novela de l’escritor belchitano Félix Teira

La mosica d’iste programa torna a tirar de recosiro. En la canción d’o programa tendremos a Los Enemigos con un tema de Nada, un d’os suyos millors discos. Ubrimos un nuevo calaixo de cancions: la canción movilizadera, que ubre Skalariak con un tema de 2001. Lo programa empecipia con un clasico d’Eskorbuto y acaba con ixe mesmo temazo versionau por La MODA.

Recuerda que los micros d’o programa son a la tuya disposición y que si quiers recontar u difundir qualsequier cosa, puetz contactar con yo a traviés d’os retz socials.

Programa #133

martes, 30 de marzo de 2021

Gramatica basica de l'aragonés y atros libros. Tierra de barrenaus 7x14

Fa quatre anyos que se publicaba, en la pachina web de l'Estudio de Filolochía Aragonesa, una primer versión d'a Gramatica basica de l'aragonés. Ixe treballo, fruito dreito d'o resultau d'o historico II Congreso de l'aragonés, fació firme honra pa todas las personas que estudiamos y femos servir ista luenga. Agora, antimás, podemos disfrutar-lo en papel, en un volumen de mas de 500 pachinas publicau por Prensas d'a Universidat de Zaragoza. Una obra bien completa que fa una descripción de toda la nuestra luenga y que ha conseguiu un buen compromís entre usabilidat y rigor. En lo programa entrevisto a Juan Pablo Martínez, una d'as personas que ha feito parte d'iste prochecto, que nos recuenta cómo estió lo proceso y que nos i trobaremos.

En istos meses, afortunadament, he teniu tiempo pa leyer cosas bien intresants y, como quiero compartir-las con vusatras, tos traigo cinco propuestas literarias. De beluna, ya tos n'he charrau, como Podem abolir les presons? u El golpe de estado del general Palafox. De l'auto d'atra, Juan Carlos Moreno Cabrera, tos recomiendo ascuitar los audios de dos charradas que fació en Zaragoza convidau por Nogara, en 2008 y 2017

Lo programa se completa, como de cutio, con buena mosica. En la canción d'o programa, sentiremos una colla que ya leva mas de vinte anyos fendo-nos bailar con los suyos ritmos y que acaba de fer un nuevo disco. En lo calaixo de cancions, ficaremos un nuevo tema sobre la garchola d'un grupo aragonés bien present en ista temporada. Y pa empecipiar y rematar lo programa la mosica d'una banda valenciana que nos visitará iste mayo pa presentar lo suyo nuevo disco. 

Programa #97

 

miércoles, 21 de agosto de 2019

Dividius y sin dar batalla (Lo inexistent MDA)

Quan digo que a l’aragonés le queda tasament bellas decadas de vida, gosan de decir-me pesimista y demandar-me lo porqué d’ixa afirmación. Las causas son variadas: la presión d’o castellano, la perda d’a transmisión cheneracional, la falta de refirme institucional... Pero todas ixas causas ya existen dende fa anyos arrienda. Lo que m’ha feito cambiar la mia previsión ye atro factor que ha arribau fa poco: lo feito de que no tiengamos un movimiento en defensa de l’aragonés (MDA entabant).

Pa que bi haiga qualcosa digna de clamar-se movimiento, creigo que cal que exista diferents asociacions y personas que, dende las suyas envistas, treballen por la causa común. L’aragonés, en iste caso. Y d’ixo, a diya de hue, no en tenemos. Fayena por l’aragonés, se'n fa, y no poca. Libros, radio, cursos, televisión, difusión... pero no bi ha garra reivindicación política. ¿La comunidat aragonesofona quiere la oficialidat? ¿Qué modelo d’amostranza queremos? ¿Qué dreitos han de tener las fablants a uno y atro canto d’a buega d'as famosas "zonas d’uso predominant"? Seguimos con l’activismo cultural, que no ye poco y ye un treballo necesario de tot, pero hemos perdiu tot l’activismo politico.

En lo MDA, historicament, no podemos charrar de guaire cohesión interna. En lo tiempo que levo en istos empandullos, siempre hemos teniu unas tensions prou furas. Pero con tot y con ixo, hemos adubiu a meter-nos d’alcuerdo bella vegada. Preba en ye las dos Coordinadoras Aragón Trilingüe, lo movimiento de Chuntos por l’aragonés, la PEA, lo II Congreso y mesmo bella iniciativa que achuntó a parte d’ixe MDA dica no en fa tanto. Siempre i ha faltau belún. Siempre hemos teniu las nuestras divisions internas. Pero s’ha conseguiu superar-las pa treballar por los nuestros obchectivos politicos. Siempre, con todas las tensions d’o mundo, bi ha habiu reunions multilaterals. Talment m’entivoque y m’haiga perdiu bell capitol, pero ixo fa tiempo que no se fa, y cuento que tardaremos prou a veyer-ne, de nuevas.

¿Belún puet esmachinar hue un acto conchunto de mas de dos asociacions (que no sían las "pantasma" d’a CHA) en defensa de bella reivindicación política de l’aragonés? Recuerdo quan empecipiaba en isto, quan nian heba prencipiau lo mio primer curso d’aragonés, una manifestación que se convocó en Plaza Aragón. Creigo que yera convocada por Ligallo de Fablans que, t’a part d’alavez, yera bien fuerte como asociación. Tasament i estiemos bella trentena de personas. La Coordinadora Aragón Trilingüe, en 2009, arroclaba a mils de personas por las carreras de Zaragoza. Una decada dimpués, probablement tiengamos la mesma capacidat movilizadera que aquella primera.

¿Ye porque bi ha menos intrés por l’aragonés? Cal que no. De feito, creigo que ye de revés. Los actos culturals que se fan, que n’i hai a embute, implen las salas. Las presentacions de libros, los teatros, los conciertos... tienen una asistencia prou digna pa lo que ye lo nuestro país. Manimenos, dengún no charra de modelo educativo, dreitos d’as fablants, autoridat lingüistica, lei de luengas, oficialidat... y tot lo listau de reivindicacions historicas.

La creación d'a DGPL de man de l'anterior gubierno Lambán fació mover-se muitas posicions. Una parte, aliniada de tot con Susín, a on que tendríanos a Fablans y quantas chiquetas asociacions con mayors u menors vinclos con CHA. Ixe sector ha deixau de tot qualsiquier reivindicación política que tenese. No charrarán de modificación d’a Lei de no-luengas, dreitos d’as fablants, oficialidat ni garra cosa que pueda molestar ni un sacre a lo suyo Director Cheneral. Son temas vedaus de tot y que han delegau las suyas reivindicacions historicas a la voluntat de l’administrador. CFA no s'ha amostrau critico que con bella decisión como la prebatina de grafía u la propuesta de pseudo-academia. En frent, nomás teneba a los entornos de EFA, Nogara y SLA como se scenificó en diferents actos y comunicaus entre 2015 y 2017. Ixo, que yera lo mas pareixiu a un MDA critico y independient, se trencó l'anyo pasau quan la SLA chiró la suya posición enta una serie d'enrestidas contra todas y tot lo que no siga la suya envista de l'aragonés.

¿Cómo d’important ye isto? En la mia opinión, vital. Sin MDA, totz los nuestros dreitos lingüisticos quedan a la voluntat de l’administración. Lo que, pa la DGPL y lo gubierno Lambán, ye un scenario perfecto, prou que sí. Un tema menos que preocupar-se-ne. Las fablants d’aragonés no daremos mica mal en toda la lechislatura. Sin los movimientos socials en defensa d’as suyas propias luengas, hue l’euskera y lo catalán no serían recuperando zonas, l’asturiano no sería a pocas de fer-se oficial u en Valencia y Navarra la ensenyanza en las suyas luengas sería prou mas radida.

¿Esmachinamos que porque bi hese un miembro de Podemos-Equo en la consellería de Medio Ambient las asociacions ecolochistas deixasen las suyas reivindicacions? ¿U las feministas, si fuese la consellería d'Igualdat?

Podremos seguir fendo los nuestros libros, obras de teatro, vocabularios locals, charradas y tallers, pero sin un movimiento asociativo fuerte, que arrocle las diferents sensibilidatz de l’aragonés, que siga independient d’os partius politicos y de l’administración, etc. somos perdidas. Y, quan escribo isto, en agosto de 2019, veigo de tot impossible que ixo cambie en, minimo, un lustro. Sisquiá m'entivoque.

domingo, 24 de febrero de 2019

Lo vedau de Penyaflor y la negación en aragonés. Tierra de barrenaus 5x06

Foto: Jesús Ángel Jiménez Herce
Por problemas tecnicos y d'achenda, lo nuevo Tierra de barrenaus radio s'ha feito asperar bell poquet y arriba mas curtet que de cutio. Pero no por ixo menos intresant.


Dimpués d'os comentarios sobre lo blog, la educadora medioambiental Tamara Marzo torna t'o programa pa charrar d'a naturaleza d'o país. En iste caso d'un puesto que las zaragozanas tenemos bien cerqueta como ye lo Vedau de Penyaflor y que la mayoría d'as ciudadanas desconoixemos.

Chabier Lozano, miembro de l'Estudio de Filolochía Aragonesa y autor de Felqueral, entre atras cosas, contina lo programa fendo la segunda edición d'ixe taller de luenga aragonesa que empecipiemos en octubre, quan Juan Pablo Martínez nos charró d'os quantificadors. En iste nuevo programa charraremos de bell aspecto que cal conoixer sobre la negación en aragonés y las parolas de polaridat negativa.

Antimás, en iste mes rebutient de novedatz mosicals, tos presiento dos nuevos discos. Lo primer, lo de Nuei, un nuevo grupo que fació la canción que trigó Nogara pa promocionar los suyos cursos, y que implió l'Arrebato en la presentación d'o suyo primer disco. Un conciertaz a on que contrimostroron tot lo futuro que tienen por debant. Lo segundo, los veteranos almugavars de Lurte, que trayen la suya rasmia guerrera en forma de un nuevo treballo. Lo suyo folk-metal estió bien protagonista en las Vodas d'Isabel d'estianyo, en haber-les esleixiu como pregoners y haber protagonizau parte d'a scena final. 

Pa lo siguient programa, tos he demandau por retz una miqueta de colaboración. Si yes d'os que nomás leye lo blog, aqui tiens lo video a on que te convido a participar.









lunes, 12 de noviembre de 2018

Pilar 18 y los quantificadors en aragonés. Tierra de barrenaus 5x02

Concierto de Milenrama en Pilars
Ha caliu asperar una miqueta, pero cuento que lo resultau bien lo vale. Arriba un nuevo Tierra de barrenaus, lo segundo d'a temporada, con mas de dos horas de programa de tot en aragonés. Iste mes, cal recordar que toca ración doble, ya que lo sabado 17, como no podría estar d'atra manera, seré participando en la chornada D'estrela a estrela, a on que femos tot un diya d'emisions en aragonés y catalán, con la colaboración de buena cosa de programas de Radio Topo y atras radios libres.



En iste programa empecipiamos fendo, Arale y yo, una cronica personalisma d'os Pilars d'iste anyo. Charramos d'as polemicas d'os espacios y d'os conciertos y actos que hemos puesto veyer y disfrutar. Unas fiestas que, como ye costumbre, nos han deixau momentos bien pinchos, muita mosica, y buenos capazos con a-saber-la chent.

En la segunda parte, estrenamos sección. Juan Pablo, de l'Estudio de Filología Aragonesa ye lo primer participant d'un espacio a on que iremos charrando de diferents aspectos d'a gramatica de l'aragonés. Queremos que ista sección faiga honra pa toda la chent que somos aprendendo aragonés, asinas que todas las dubdas, sucherencias, propuestas, etc... que nos faigatz arribar serán mas que bienvenidas. En iste primer programa, lo tema tractau son los quantificadors, una mena de parolas que tienen bella dificultat pa qui aprende aragonés dende lo castellano, ya que tienen prous diferencias con ixa luenga. Asperemos que cumpla lo suyo proposito, y tos recordamos que pa qualsiquier dudba, podetz consultar lo texto provisional d'a Gramatica Basica de l'Aragonés que publicó en marzo de 2017 l'EFA. 

En la parte mosical, tos convido a ascuitar beluna d'as cancions que fan parte de O zaguer chilo 2, lo disco editau por Nogara y presentau istos Pilars, y una nueva Canción blasfema. Aspero las vuestras opinions!

miércoles, 1 de agosto de 2018

L'aragonés, la fabla y normalizar las diferencias

No creyeba que en 2018 fese falta escribir sobre la necesidat d'un standard pa l'aragonés, u pa qualsiquier lengua que quiera sobrevivir en lo que clamamos Occident. Pero la publicación en Arainfo de dos articlos (de Gabriel Sanz y Ramón Lozano) metendo en dubda ixa necesidat fan que siga menester tornar a desfender una ferramienta que considero bien util como ye la d'una norma culta pa la nuestra lengua.

Totz dos articlos critican, no sin buena cosa de razón, un hipotetico modelo standard de l'aragonés que se gosa de calificar en zagueras como "fabla". Ixe modelo que todas tenemos en la ment, aluenyau d'as variedatz vivas, y que a muitas nos "suena raro". La solución proposada ye que no bi haiga un modelo standard d'aragonés común, sino que se charren las debantditas variedatz. "Si lo nuestro edificio tien gotilleras, en cuenta d'apanyar-las, espaldemos l'edificio y vivamos en cabanas". Bueno, ye una opción, pero talment quan arribe la creixida d'o riu se nos las leve ent'a mar. Ah, ¡y las cabanas tamién tienen gotilleras!

Una lengua no aprecisa standard. Ni grafia, autoridat, investigacions, normativización, .... pa existir. Prou que no. La mayoría de lenguas en la mayor parte d'a historia d'a humanidat han perviviu sin toda ixa parrafiquera d'institucions y ferramientas. Pa un rechistro coloquial, nian las lenguas modernas aprecisan de toda ixa furrufalla. Todas hemos visto cartels en la escalera d'os vecins que se pasan por l'arco d'o trunfo la sintaxi y toda la normativa grafica d'o castellano. Y no pasa cosa. Nos comunicamos igual y, fueras de bell caso extremo, lo mensache arriba a los receptors correctament. La lengua puet cumplir la suya función comunicativa perfectament sin tanta costodia.

Dito isto, cal parar cuenta de l'entorno a on que vivimos, a on que l'aragonés ha de sobrevivir. Daré por suposau que todas las lectoras quieren que l'aragonés contine vivo, y que, pa ixo, cal augmentar lo numero de fabladoras. Suposaré tamién, que no tendrán problema en que l'aragonés pueda recuperar territorio y ixamplar-se dillá d'as chiquetas buegas que l'acullen agora mesmo. Ixo significa amostrar l'aragonés a on que se parla encara, en zonas a on que se va deixar de parlar fa relativament poco, y mesmo en lugars y ciudatz a on que fa bell sieglo que va desapareixer como lengua vehicular.

Vivimos en una sociedat que ha sufriu un proceso d'aculturación prou grieu y fundo. D'una man s'ha convenciu a las aragonesas de que la suya lengua ye antiga, rural, inservible u mesmo que nian existe. D'atra, lo propio concepto de lengua ye de tot malinterpretau. La mayoría d'a ciudadanía espanyola y aragonesa no entiende que bi haiga variabilidat adintro d'una lengua. No entiende que la normativa pueda estar mas u menos flexible u que los dialectos sigan formas diferents de parlar lo mesmo. La sociedat identifica modelo normativo con lengua. "Si lo castellano ye lo que diga la RAE, l'aragonés ha d'estar lo que diga l'autoridat X" ye lo razonamiento que fa quasi toda la chent, en no tener guaires conoiximientos lingüisticos. Isto me l'he trobau en un porcentache altismo de todas las alumnas que ha pasau por las clases de Nogara en los zaguers quince anyos. No s'entiende que no tiengamos una normativa, u una autoridat, u que cada vegada que nos pregunten por una parola, haigamos de dar dos u tres u quince opcions.

En ixa sociedat, cal explicar que lo castellano, como l'aragonés, y como todas las lenguas d'a planeta, tien variación. Y muita. Se pueden meter eixemplos arrienda, fer isoglosas en un costau y l'atro de l'Atlantico, contar-les tot lo proceso que ye tenendo la RAE pa mirar de fer lo castellano mas inclusivo con lo lexico y las formas americanas, ... pero cambiar tot un proceso d'aprendizache de decadas ye de muit mal fer. Sobre tot si lo femos quatre voluntarias a pur de fotocopias.

La población aragonesa no entiende que l'aragonés no tienga norma culta porque, en la suya inmensa mayoría, no entiende que garra lengua no en tienga. Pa la mayoría la lengua ye la norma y la norma ye la lengua. Y encara que sigamos conscients de que ixo no ye asinas, cuesta muito de cambiar ixas mentalidatz. Aqui arribamos en una d'as primers utilidatz d'un estandar culto: lo prestichio. Pa yo la menor de todas, pero no podemos ixuplidar-la.

Si queremos, y doi por feito que queremos, que l'aragonés tienga una oficialidat real u lo menos de facto, caldrá que l'administración lo faiga servir. A totz los nivels. Ye claro que los concellos u mesmo bell organismo comarcal puet y ha de fer servir un modelo basau en la variedat referencial que siga. - Isto por cierto, presienta atros problemas que dimpués en parlaré. - , pero ¿qué modelo s'ha de fer servir en concellos que no tiengan variedat referencial? ¿U en nivels supracomarcals?

Quanto a la ensinyanza de l'aragonés nos trobamos con problemas pareixius. En zonas a on que se parla, no bi ha problema en amostrar la variedat referencial (bueno sí, ya i arribaremos), pero malas que baixamos t'o sur u tenemos un CRA que replega chent con diferents variedatz, hemos de fer bell modelo pa amostrar-lo. Atra cosa ye, claro, que nos tienga igual lo que pase a nivel supracomarcal u en zonas no aragonesofonas, u que mesmo no queramos que la lengua recupere territorios. Pero aspero de verdat que no siga ixe lo caso.

Mesmo en ixos nivels locals u subcomarcals de l'administración y la educación, fa falta un modelo lingüistico. Las variedatz tienen menos variación que lo conchunto d'a lengua, ye evident, pero en tienen. En lo caso de l'aragonés nos trobamos antimás con una influyencia d'o castellano salvache de tot, que ha feito desapareixer vocabulario arrienda en lo zaguer sieglo. Quan nos planteyamos como amostrar, u como fer servir en l'administración las variedatz, nos trobamos con una versión chiqueta d'os mesmos problemas. ¿Ye lechitimo recuperar parolas que ya no se fan servir pero dica fa poco sí? ¿Quanto ye, alavez, "fa poco"? Si en la mesma zona se fan servir dos, tres u quince maneras de decir lo mesmo, ¿qual en trigamos? ¿Todas? ¿Qué standard d'a variedat que siga femos servir en los organismos comarcals de Viello Aragón, Alta Galliguera, Sobrarbe, Ribagorza, Cinca Meya, etc...? ¿Quál en los CRA que reciben chent de diferents poblacions? Qualsiquier modelo que se faiga servir, por bueno que siga, será criticau por la chent que no quiere que l'aragonés contine vivo y qüestionau por qui tienga atra envista sobre la variedat que siga.

Bi ha qui proposa que las nuevas fablants d'aragonés aprendamos bella variedat referencial. De feito ye un fenomeno cutiano que qui leva a saber qué anyos aprendendo aragonés acabe fendo-lo en beluna d'ixas variedatz u en una versión cercana. En Nogara ne b'ha buena cosa d'eixemplos, igual como cuento que pasará en atras asociacions. Ye una opción que han preso librement y por los motivos que siga. Pero isto nos leva a la gran pregunta: ¿quál y por qué no pas atra?. Se critica ixe suposau standard por pareixer masiau occidental y haber amarguinau formas orientals, y de vez se proposa que en zonas no aragonesofonas se ensinye un modelo que amarguine todas las variedatz fueras d'una. ¿En cada asociación, instituto, colechio, ... una diferent? ¿Con qué criterio?

La propuesta d'aprender variedatz talment pueda fer honra en lo momento actual pa la ensinyanza d'adultas, feita por volutariau, y en casos que ya tiengan un conoiximiento basico d'a lengua y buena conciencia lingüistica. Ye decir, un numbro de casos muit radiu d'o total d'a chent que s'acerca a l'aragonés.

Se parla d'un hipotetico modelo que "ha fracasau de manera colosal". Ye fer historia ficción lo que hese pasau sin ixe modelo, y sin tot lo movimiento de recuperación d'a lengua, pero acumular la situación de l'aragonés a ixe modelo, siga lo que siga, me pareixe, como poco, faltar a la verdat. ¿Qué modelo alternativo creyen los autors que hese trunfau "aturando lo deterioro" y creyando una "comunidat prou gran de nuevas usuarias en Zaragoza"? ¿Cómo de gran ha d'estar ixa comunidat? ¿Qui los cuenta y con qué criterios?

Se parte, y isto ye una opinión talment entivocada, d'una falsedat, que ye que no bi ha que un standard y que ye lo reflexau, si fa u no fa, en lo diccionario d'Andolz y la gramatica de Nagore. Talment ixas acusacions tenesen sentiu en 1978, pero en 2018 la envista que podamos tener de l'aragonés y lo modelo que femos servir qui lo hemos aprendiu ye bien variau. Tot lo que se ha iu aprendendo istos anyos ha feito que lo modelo haiga iu evolucionando. Atra cosa ye que muitas personas no s'haigan iu actualizando, y no continen fendo-lo terne que terne. Yo mesmo me meto royo a ormino en veyer como escribiba en iste mesmo blog fa dotze anyos. Qualsiquier que prenga meya horeta en leyer Tierra de barrenaus puet trobar-se con la evolución d'o mio aprendizache a traviés d'o tiempo. De cómo he iu porgando formas en favor d'atras y de tot lo que he iu aprendendo. Ixe camín lo levamos fendo muitas personas muito tiempo. Belun se va quedar por lo camín, sí. Ye una d'as conseqüencias de no tener estandar, autoridat lingüistica ni emparo institucional, antiparte d'a posible galvana u irresponsabilidat de cadaún y cadaúna.

Pero no existe un aragonés standard. En tot caso en existen propuestas. Unas mas afortunadas, atras menos. Y cadaún d'os fabladors d'ixa hipotetica variedat artificial tenemos una serie de concietos y propuestas, de localismos y personas nativas favoritas y un corpus de obras referencials. 

Pensando en un scenario que pa yo sería ideyal, me trobaría d'aqui a cinco anyos con un Aragón a on que las nuestras lenguas son oficials en tot lo territorio. Con l'aragonés tenendo una autoridat lingüistica acceptada y reconoixida por fabladoras, asociacions, mundo academico y las autoridatz lingüisticas d'atras parlas. Con un standard que fa contentas a todas las fabladoras y con las variedatz vivas coexistindo perfectament. Con lo mundo de l'activismo lingüistico treballando de conchunta por la dignificación y revitalización d'a lengua. Con un país concienciau lingüisticament. Con campanyas de sensibilización funcionando, rotulación bilingüe u trilingüe por tot, y las mais y pais matriculando masivament a la suya mainada en las vías en aragonés. En iste scenario, tenendo-lo tot a favor, l'aragonés no lo tendría mica facil pa sobrevivir, debiu a la situación que ye sufrindo. Cadaúna d'as ferramientas que le saquemos, chitaremos un camatón de tierra mas sobre la suya fuesa.

¿Las propuestas de standard son millorables? Prou que sí. Unas mas y atras menos. L'aragonés ye encara por investigar. Prou que sí. Muito menos que fa quaranta anyos, pero toda lengua ha de vivir en un proceso contino de documentación y investigación, y en lo caso d'una tant maltractada como la nuestra, mesmo mas. Pero lo feito de que se descubran u documenten qüestions concretas, no puet meter en qüestion decadas de investigacions. En tot caso, anyaden información bien valiosa que ha de seguir, antimás, una metodolochía determinada pa que se pueda tener en cuenta.

Los problemas que han teniu las diferents propuestas de standard - u lo que s'ha interpretau por parte d'a chent que femos parte de l'activismo lingüistico como propuestas d'estandar -  tienen un orichen común: totz s'han feito por entidatz privadas. Basicament lo Consello Asesor de CFA u l'Academia de l'aragonés de EFA, encara que todas las asociacions y personas femos servir de facto una propuesta de standard dialectal u supradialectal. Un hipotetico standard pa l'aragonés habría de naixer d'un consenso scientifico y d'una autoridat reconoixida y acceptada por lo conchunto d'usuarias. Por las asociacions sinyaleras que s'adedican a l'aragonés y por la comunidat de fabladoras. Cuento que ixo nomás puet surtir dende una autoridat lingüistica con lo mesmo grau de reconoiximiento y acceptación. Plural, democratica, referencial, transparent y scientifica. Con un modelo que integre de manera eficient las variedatz y que pueda asumir-se por todas. Tanimientres cadaún habremos de fer servir lo modelo que consideremos mas adequau u la propuesta que creigamos millor. No cal que explique unatra vegada quál ye la mia opción, ni ye l'obchectivo d'iste post.

Lochicament construyir ixo ye imposible con l'actual DGPL, como ha contrimostrau en muitos atros procesos. La qüestión grafica no en ye que lo mas significativo, pero n'i hai a brozuecos. Manimenos no ye imposible. En atros momentos d'a historia bi ha habiu procesos de compleganza amplos. Será muit dificil de fer-ne uno nuevo evitando todas las suspicacias d'antes mas y las que s'han iu creyando en los zaguers tiempos, pero en bell momento habremos de planteyar-nos fer-lo.

Las que queremos y amamos ista lengua, viengamos d'a on que viengamos, la aprendemos por cada diya. Prebamos d'estudiar-la, de millorar lo nuestro modelo, de fer-lo flexible pa poder acercar-lo a lo modelo de la persona que tiengamos debant. A l'aragonés le sobra problemas y enemigas y le falta propuestas. Ye bueno criticar lo treballo d'otri. De feito, ye menester. Ye la sola forma de fer autocritica, de revisar los conceptos que a soben damos por suposaus. Pero cal fer unatro paso. Cal proposar solucions. Pa toda la lengua. U explicitar pa qui son las solucions proposadas. Hemos teniu tres anyos a on que nuevas y viellas activistas d'a luenga no hemos sabiu ni fer-nos venir a buenas mutuament ni construyir qualcosa de conchunta. S'ha malfurriau la primer oportunidat que l'aragonés ha teniu meya Dirección Cheneral en lo gubierno. Soi seguro, porque asinas lo he sentiu en conversas con muita chent de que i hai prous vimbres pa fer buen cesto. Nomás cal voluntat.

L'aragonés, como toda lengua viva, ye bien variau. Igual como las maneras que tenemos de vivir-lo la chent que nos acercamos a ell. L'aragonés, como todas las lenguas vivas, tien tamién toda una serie de puntos en común que precisament son los que fan que se le pueda clamar lengua. La chent que desfendemos l'aragonés, tamién tenemos toda ixa serie de puntos en común. A ormino desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents variedatz que constituyen l'aragonés, y a soben tamién desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents envistas que existen sobre la nuestra lengua. Talment, igual como nos fa falta investigar mas fundament las variedatz de l'aragonés pa fer un standard apropiau, nos calga conoixer-nos mas fundament a qui treballamos por la nuestra lengua pa que lo treballo de todas y totz realment le faiga honra.

PD. Como siempre foi en l'aragonés oral, he prebau d'acercar lo modelo que he feito servir en iste texto a la chent que cuento que recibe lo mensache. Ixo no significa que renuncie a denguna d'as parolas que no he emplegau. Aspero que dengún, a garra canto d'as linias que nos autoimposamos s'encarranye.

PPD. Las preguntas que foi, en tot lo texto, no son retoricas, ni tienen garra tono (¡ai las limitacions d'a lengua escrita!). Son sinceras y constructivas. Si beluna, tanto por ixo como por qualsiquier atro punto d'o texto se siente ofendida, demando disculpa y le convido a debatir con lo respeto que todas mereixemos.

domingo, 26 de noviembre de 2017

Un futuro grafico pa l'aragones?

Ya ha pasau nueu meses dende que se presentase en la Biblioteca d'Aragón de Zaragoza un documento clamau "Una grafía común para el aragonés y sus variedades". La historia de como se plegó en ixe documento ye larga y tenetz documentación arrienda, pero cal recordar que se prenió como partes d'o "conflicto", con buen criterio en la mia opinión, a las tres asociacions con propuesta grafica propia. Ye decir, Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA), Estudio de Filología Aragonesa (EFA) y Sociedad de Lingüística Aragonesa (SLA).

Lo debantdito documento pretendeba estar una grafía de consenso que fese toda la comunidat de fablants d'ista polida y maltractada luenga. Poco tiempo dimpués d'a suya presentación, tanto EFA como SLA anuncioron que no la farían servir. Por lo que sé, CFA tamién ha decidiu no fer-la servir como organización. De las grans asociacions adedicadas en exclusiva a l'aragonés, nomas Fablans, s'ha amostrau a favor d'ixa grafia. D'a chent que gosabanos (y gosamos) d'escribir en aragonés, una parte muit chiqueta la ha presa como propia. Lo mesmo Director Cheneral, "quitaba fierro" a la prebatina de grafía, aclarindo, en siede parlamentaria, que se tractaba nomas d'un "informe d'unos expertos". Asinas que ixe fullo y meyo publicau en lo BOA, con la suya corrección posterior, a la fin ni ye grafía, ni ye de consenso.

Ye una graniza pena que s'haiga deixau pasar unatra oportunidat de plegar en un alcuerdo grafico. Ye una d'as cosas mas urchents en la normalización d'a nuestra luenga. Pero pareixe que habremos d'asperar bell anyo mas. Tot lo que ha pasau en iste tiempo, creigo que mereixe bella reflexión.

La primera ye que cal aprender d'as errors. La ideya de prener a tres expertos independients pa que decidisen sobre l'afer grafico, a priori, yera buena. Lo desarrollo no pas tanto. Ye evident que no bi ha habiu comunicación, u a lo menos no prou, con las organizacions. Por lo que sabemos, ni entre lo expertos. La ideya d'a mediación externa yera innovadera y con gran potencial, pero pa mediar cal que i sigan presents las partes.

Tenemos atros temas rusients con envistas muit diferents entre las sensibilidatz presents en lo mundo de l'aragonés: autoridat lingüistica, marco europeu, ... La oportunidat de resolver lo conflicto grafico en ista lechislatura ya ha pasau, pero encara somos a tiempo de trobar solucions pa la resta. Si se torna a prener solucions sin contar con todas las sensibilidatz, tornaremos a trobar-nos con unatro fracaso. Qualsiquier mida que se prenga asinas tendrá de durada lo que la lechislatura, u nian ixo. Una autoridat lingüistica no reconoixida, tendrá la mesma utilidat que una grafia que no fa servir dengún. Se podrá vender como logro politico, y prou que tendrá la suya clica d'aplaudidors, pero honra, no le'n fará a l'aragonés.

D'a derogación d'a lei de no-luengas d'o LAPAPYP, ya no en charro mas. Una pena que, tot y tenendo mayoría parlamentaria los partius que levaban en lo programa fer-ne una nueva (PSOE, Podemos, CHA y IU), y fendo ixa reforma parte d'o programa de gubierno PSOE - CHA (punto 22), haigan decidiu continar con la discriminación lingüistica en iste país nuestro. Habrán d'explicar quan y por qué decidioron no cumplir con ixe punto d'o programa.

L'atra reflexión que cal fer, ye arredol de trobar una solución a lo conflicto grafico, que contina pendient. Si pa bella cosa ha serviu iste proceso empentau por la DGPL ye pa fixar bella posición y pa que la chent se significase publicament. ¿Queda espacio pa una futura negociación? Amplos sectors de EFA y SLA han amostrau que entre las dos grafías se puet trobar puents. Pero, ¿qué espacio ha deixau CFA? La grafía DGPL, como lo propio president de CFA reconoixió, ye basicament, la d'o 87 con v. (5) Manimenos, ixa organización no la ha presa como propia y contina fendo servir la d'o 87, ya quasi en solitario. Alavez, ¿en qué exactament yera disposau a reblar? U 87 u cosa? Qué ye negociable graficament pa CFA? No son preguntas retoricas, que conste.

Me niego a reblar y creyer que no bi ha solución, u que a sola solución ye la obediencia ciega y acritica a unas politicas que muitas entendemos que no resuelven, u mesmo agravan los problemas que ya tien a luenga. Somos a tiempo de aturar, reflexionar y empecipiar a trobar solucions de verdat, acceptadas por todas, u lo menos por una ampla mayoría. U, en iste tema, habremos perdiu unatra lechislatura.

miércoles, 2 de agosto de 2017

Sociolingüistica, grafias, y Moncayo en aragonés. Tierra de barrenaus radio 3x11

Que l'aragonés ye bien vivo lo contrimuestran muitas cosas. No son evidents, ni salen en las noticias terne que terne. Pero buena cosa de activistas treballamos por cada diya por fer reviscolar-se ista luenga nuestra tant morediza.

En Tierra de barrenaus siempre he prebau de no dar guaire mal con l'aragonés. La ideya d'o blog ye fer servir l'aragonés pa charrar d'as cosas que m'agane. Manimenos, ye quasi imposible no fer de cabo ta quan un programa con toda las cosas que pasan arredol d'a luenga. Sobre tot, si vusatras, quiestas lectoras y ascuitadoras, me lo demandatz. Asinas que aqui queda un programazo que en ye gracias a los quatro convidaus de luxo que he teniu.

Prencipio con una entrevista a Chabier Gimeno, que fa parte d'o Seminario Aragonés de Sociolingüistica. Ye ista una iniciativa que leva ya bell anyo funcionando y que ye fendo una fayena a saber que intresant, replegando datos importantismos pa tener en cuenta a la hora de fer politicas arredol d'as nuestras luengas, y fendo uns analisis que ya caleba. Lo suyo treballo podetz conoixer-lo en iste programa y leyer-lo en la suya web.

En la segunda parte, la mas larga, entrevisto a Juan Pablo Martínez y Chuse Raul Usón, representants respectivament d'a EFA y a SLA, qui charroron sobre la propuesta grafica d'a DGPL y lo comunicau que facioron istas dos entidatz refusando-la.

Pa rematar lo programa, Dabi Lahiguera charra d'o suyo libro recient publicau "A fabla de Moncayo. Estudio comparativo con a lengua aragonesa". Transiberiano edicions contina asinas con a suya linia editorial Selgua que empecipió con o diccionario de Fernando Romanos. Iste nuevo libro, antimás de replegar lo vocabulario d'a zona de Moncayo, charra de muitos aspectos historicos de l'aragonés. Una nueva obra imprescindible pa las amants d'a nuestra luenga.

Entre entrevista y entrevista, tot temazos, prou que sí. Y de fundo, sentiretz a Vegetal Jam que tienen nuevo disco publicau, y que si no lo tenetz, ya tardatz a fer-tos con ell.






domingo, 26 de febrero de 2017

Unatra grafia fracasada

A historia recient de l'aragonés ye plena de prebatinas de normativizar a luenga, de fer frent comuns, de mesas negociaderas, de plataformas de compleganza, .... fracasadas. No cal levar guaire tiempo en isto ta haber-ne visto quantas. Quan en presencio unatra d'ixas, me debato entre a rabia y a pena, entre ploramiquiar u encarranyar-me, y quasi como mecanismo defensivo, me'n foi a rialleta, y preto a trollear, u a fer-ne chanza como olvidando que somos chugando con os zaguers alientos d'a luenga en mayor periglo de desapareixer d'Europa. Que os memes, y as gracietas no enganyen a dengún: lo viviu en istas zaguers semanas me pareixe unatra desgracia ta l'aragonés y a suya conservación.

Quan se proposó as "estreudes normativas" ta mirar de solucionar lo conflicto grafico no me pareixió la millor solución. Creigo que ye una academia formada por chent experta en l'aragonés qui ha de prener ixas decisions. Con tot y con ixo, qualsiquier iniciativa que consigua que se supere o conflicto y que podamos prencipiar a treballar en atras historias, me pareixe bien. 

Baixando a lo mas terrenal, todas tenemos alto u baixo claro como habría d'estar a grafia finitiva de l'aragonés en treitos chenerals. Una grafia que fese contentas a las suyas usuarias. Tanto a qui la tienen como luenga materna y qui la hemos aprendida d'adultas, como a qui la fan servir en zonas an que encara ye viva como qui somos prebando de que impla nuevos espacios. Prou que bi ha diferencias quanto a bellas qüestions menors, pero en lo basico todas tenemos en ment as caracteristicas d'ixa grafia.

Ixe yera l'obchectivo d'o "proceso d'os tres foranos". Que fesen una grafia que, dende a neutralidat, y con criterios filolochicos, podese fer-se servir por a suya comunidat lingüistica. Y l'obchectivo no ha cumpliu garra d'ixos preceptos. No somos pocas las que tenemos la sensación de que a propuesta grafica presentada por a Dirección General de Política Lingüística fa bell diya yera escrita d'antes y que lo que s'ha feito ye chustificar, y malament, ixa decisión.

No ye neutra ya que privilechia clarament a una d'as grafias (la clamada "d'o 87", G.87 entadebant) a favor d'a resta. Os criterios son concieteros de tot, primando os foneticos en uns casos, os etimolochicos en atros, metendo-ne de politicos en o caso d'a NY, y dentrando en temas que s'heba dito que no se i tractarían. De todas as propuestas graficas que existen hue ta l'aragonés, ista zaguera ye la que menos criterio tien. Mesmo la G.87 yera millor en ixo. 

Pero lo pior de tot no ye ixo, sino que no cumple o gran obchectivo: que nos i veigamos reflectadas as usuarias. Si a G87 no consiguió trunfar entre qui tienen l'aragonés como luenga materna, ¿qué nos fa pensar que ista grafia (G.DGPL entadebant), que ye lo mesmo pero con "v" lo conseguiría? Cosa. Entre a resta d'usuarias tamién nos trobamos con que un numer importatn, y m'atrevería a decir que mayoritario, la refusa, asinas que continamos con o mesmo problema, pero con una grafia mas.

Caleba una grafia que complegase, que resultase de consenso, como dicen en a mesma introducción:

Así pues, entendemos que nuestro papel de mediadores nos lleva a intentar encontrar una ortografía de compromiso entre la racionalidad lingüística y las tradiciones socioculturales; una ortografía en la que se vean representadas todas las partes, lógicamente dotada de la necesaria bondad técnica y coherencia interna; una ortografía, en suma, que sea merecedora de consenso. Sin duda, en la práctica existe el riesgo de sumar una ortografía más a las precedentes, pero merecerá la pena si esa nueva ortografía goza del favor de todos. Como filólogos que apreciamos la lengua aragonesa y los esfuerzos de su comunidad de hablantes para dignificarla y darle un futuro viable, nada nos satisfaría más que contribuir positivamente a esa gran empresa colectiva. 

"Mereixedora de consenso", "gozar d'a favor de totz", "coherencia interna", ... son tres d'as faltas que tien ista nueva grafia que, manimenos, sí que "suma una ortografía mas a las precedents".

S'ubrió un plazo d'un mes ta fer definitiva la propuesta grafica. Encara se ye a tiempo de apanyar a situación. Si se ye intelichent, se puet salir d'isto con un prencipio d'alcuerdo. Si se contina con a torpeza contrimostrada, iremos por mal camín.

Bi ha qui diz que si ye a zaguer oportunidat, u que encara que no nos faya goyo nos la hemos de minchar. No sé si opinarían lo mesmo d'as muitas "zaguers oportunidatz" que he viviu en os anyos que levo en isto d'a defensa d'a luenga. En o proceso de Chuntos - II Congreso de l'aragonés muitos creyiemos que isto podeba reendrezar-se a la fin y no estió asinas. Bella cosa feríanos malament. Iste atro proceso, sin participación ni transparencia, tampoco no pareixe que vaiga a resolver o conflicto. De culpables, caldrá buscar-ne, porque sí que lo hese puesto conseguir. Caldrá viyer por qué s'ha preso a decisión de fer asinas una propuesta que a priori caleba que tenese consenso y que solucionase o conflicto.

Caleba intentar-lo, prou que sí. Como he dito antes, a solución no yera optima, pero si conseguiba apanyar o conflicto me valeba. Con ixe documento no nomás no se soluciona o conflicto sino que, ta yo a lo menos, se pierde a confianza en a DGPL y a suya necesaria neutralidat. Si se va a funcionar con tot igual, l'aragonés continará tenendo os mesmos problemas sin solucionar.

Caldrá, como levamos fendo decadas, continar treballando dende as asociacions y dende cadaguna de nusatras por dignificar a luenga, por fer-la servir, por mantener-la viva y que impla por cada diya mas espacios d'os que le han furtau en os zaguers sieglos. No somos pior que fa dos anyos. Vientos favorables habrán de plegar bell diya y sino, caldrá que bufemos. Tenemos una luenga que no nos la mereixemos. Faigamos porque contine viva.

Nota: Ista opinión ye mia y nomas que mia. No represento a garra asociación. No teneba pensau d'escribir guaire sobre o tema, pero visto que qualsiquier s'apunta a opinar (y me pareixe bien) y mesmo que belun m'ha demandau a mia opinión sobre o tema, pues he creyiu convenient fer istas pocas reflexions.

miércoles, 10 de septiembre de 2014

Sobre as grafías de l'aragonés moderno. Reflexions y opinions.

Pues buen catén m'ha saliu... A la fin bellas quantas pachinas sobre as grafias, un tema que sé que ye rusient y que, en cuentas d'amagar-lo, creigo que cal concarar antes con antes. Como leyer un post en un blog ye prou incomodo, y más si ye d'ista largaria, podetz descargar-tos o PDF en iste vinclo. Sin fotos, sin que calga estar conectada y t'as aimants d'o papel, de millor imprentar. Ta qui no leyió l'articlo sobre a (mía) histora d'as grafías, le'n recomiendo, porque bi ha prous referencias. Aspero criticas, reflexions, acusacions, crucifixions y, porqué no, afalagos.

Sobre as grafías de l’aragonés “moderno”:
Argumentos, contra-argumentos, reflexions, preguntas, respuestas y memoria.

Introducción:

Foi servir a grafía EFA por convicción y porque ye a millor opción ta yo. En istos diyas, se’n ye debatindo muito dimpués de que esclatase a bomba informativa de que CHA, a traviés d’a suya Fundación Gaspar Torrente, y d’o suyo ideyologo Martínez Tomey, aconseguise que o Tribunal Superior de Chusticia d’Aragón aturase a implantación d’o Currículo aragonés y d’a luenga aragonesa, nomás porque caleba amostrar-lo con grafía EFA, mientres se nombraba una academia de man d’o gubierno que decidise sobre o tema.

Asinas que feré bellas consideracions que cal fer, más que más, t’a chent que no ye guaire embrecada en o mundet de l’aragonés u que leva poco tiempo y se fa cruces de viyer istas historias.

Qui soi yo ta charrar d’isto?
No soi filologo, ni lingüista, ni represento a dengún que no siga yo mesmo. No soi fablant patrimonial de l’aragonés. Naixié de Zaragoza, de familia monolingüe en castellano y no prencipié a aprender aragonés dica los 21 anyos.

Mientres muitas anyadas m’estimau más de no embrecar-me guaire en istos pleitos. Que se mullasen atros, a qui consideraba con más autoridatz, más representativos, etc… Manimenos me trobo con que chent que leva muito menos en isto, que tien muito menos ideya d’aragonés, u que mesmo tot isto se la bufa, pero tien atros intreses, no nomás en opina, sino que mesmo influye en o esdevenider de l’aragonés y d’a política lingüística. Y lo siento, pero dimpués de tantas anyadas de (malentendiu) respeto, ya me siento prou autorizau como ta expresar publicament a mia opinión. Ya poco mal puedo fer que no s’haiga feito antes. No tiengo más autoridat que dengún, pero tampoco no menos que muitas.

O diya que o “rudio” s’amorte y os saputos queden entre ells ta apanyar isto, tornaré t’o mio silencio si calese. Tanimientres no me’n callaré ni una, sentindo-lo muito.

Ye a grafía lo problema más grieu de l’aragonés?
No. O problema más grieu de l’aragonés ye la perda d’a transmisión cheneracional y l’ausencia quasi total de políticas de refirme a la luenga. A una parte muito important d’as fablants d’aragonés, a grafía se la bufa prou. Más que más, quan l’aragonés, t’a mayoría, ye una luenga d’oralidat y muitos pocos escriben qualcosa dillá de bell articlo t’a revista local u bella nota t’a nevera de casa suya. Y ta ixo, con qualsiquier grafía s’apanya una.

Pero prou que ye un problema. Y en ye uno bien gran. Entre atras razons que dimpués en charro, porque ta qualsiquier que quiera fer-la servir dillá d’ixos emplegos, se troba con o problema grafico. L’administración, u mesmo os chestors culturals, públicos y privaus, tienen una tramoria pefecta ta no impartir cursos, “porque si los fas en una grafía se carranyan uns, y sino los atros, y a yo la subvención me la da fulanico”. Lo mesmo ta qui quiere publicar un libro u doblar un video, etc…

¿Cal una sola grafía? ¿No sería millor que cadagún escriba como quiera?
En o espacio amanau a l’aragonés todas as luengas tienen una, y nomás una, grafía. Todas as luenas “de cultura” en tienen. Y en tienen una. Si l’aragonés quiere sobrevivir en l’entorno que tien agora le cal una grafía.

O feito, como pasa agora, de que cadagún escriba como quiera, no fa que fer más feble a ideya de que l’aragonés siga una luenga ta qui no ye “en o mundet” u tien prous conoiximientos filolochicos. A mayoría d’os aragoneses nomás conoixen luengas muito estandarizadas, tanto en lo grafico como en lo gramatical. No entienden, entre atras cosas porque nunca no les n’explican en as escuelas, lo que son os dialectos, u que una luenga pueda no tener una grafía.

Ta estar una luenga normal, a l’aragonés le cal una grafía. Y por qüestions más practicas de cada diya tamién. Cada vegada que nos chuntamos quatre personas en esfensa d’a luenga de diferents asociacions, decimos tot ixo de que deixamos a un costau o tema d’a grafía. Pero a escape nos trobamos con que si queremos fer publica a nuestra opinión, u simplament convocar a venient reunión u fer l’acta, lo hemos de fer escrito y, alavez, fendo servir bella grafía. Y prencipia lo pleito que habría d’estar a primer cosa que se charrase en todas as reunions d’ista mena. Porque deixar-lo ta más adebant ye de tot inutil.

Texto en aragonés medieval
L’aragonés, en as zaguers decadas, nunca no ha teniu una sola grafía
Cal remerar isto, porque pareixe que o problema grafico siga de fa quatre diyas, u un concieto de belun, y no ye asinas. No bi heba consenso grafico en os 80, 90, 2000 ni agora. Quan le decibas a belun que l’aragonés s’escribiba sin “v”, y viyeba os discos de Val d’Echo u leyeba articlos en L’Aigüeta, hebas d’explicar-le que en muitos puestos no feban servir ixe modelo grafico. Quan a SLA proposó atro modelo grafico, beluns lo adoptoron, u deixoron de fer servir a grafía d’o 87. Mesmo adintro d’o modelo d’o 87, y muito antes d’a propuesta grafica de l’Academia, bi habió bellas propuestas de cambios (p.e.: o caso paradigmatico d’as t zagueras) que se troboron con o refús frontal d’o Consello Asesor y d’o CFA.

Ixe feito, o de no tener una sola grafía, ye muito perchudicial ta l’aragonés. MUITO. A imachen de que una mesma parola s’escriba de diferents trazas da la ideya a qui no conoixe prou a situación, de que isto no ye una luenga, sino una risa y que cadagun fa lo que l’agana. No sin parte de razón. No tener una grafía ye toda una febleza. Y qui no lo comparta, pues que no contine leyendo, porque no l’alportará mica la resta d’o post.

¿Ye la grafía d’o 87 o diaple que ha causau totz os problemas de l’aragonés?
No. Os problemas de l’aragonés, que’n son muitos, vienen causaus por muitas razons. Por colonialismo cultural y nacional, lo primer. Pero tamién por muitas atras razons, derivadas u no, d’ixo.

Muitas hemos aprendiu aragonés en a grafía d’o 87. Ya no digo si “gracias a” u “tot y tenendo-la”. Pero lo feito ye que, ta qui hemos quiesto aprender aragonés, hemos puesto fer-lo en ixa grafía. No ha teniu tanto exito en as zonas patrimonials, ye verdat, pero tamién cal reconoixer que sí que ha teniu bella presencia, por radida que siga. Se han feito buens (y mals) libros y publicacions, con ixa grafía. Mesmo o fenomeno fablogger u a Wikipedia prencipioron con ixa grafía.

No soi mica d’alcuerdo con qui diz que totz ixos anyos no valioron ta cosa. Se facioron muitas cosas mal, prou que sí. A ideya perén de que “aprender aragonés ye facil”, en a mia opinión estió muito negativa ta l’aragonés, y tien mala solución agora. Pero se facioron cosas bien, y se facioron en ixa grafía. Mesmo continan fendo-se muitas cosas bien en G.87.

Qui causa os problemas no son as b’s y as z’s, que no son que letras. Son as políticas lingüísticas feitas por belun. Son meter entrepuces a lo treballo d’atros. Son as minerías y os boicots. Ye la manca de voluntat de poder reblar y plegar en alcuerdos amplos. Mientres contine ixa dinamica, ya podemos escribir como siga, que poco importará.

O II Congreso prebaba de solucionar un gran problema. ¿Qui decide como s’escribe?
O Consello Asesor heba preso, prou que sin consultar a dengún difuera d’o CFA, estar bella mena d’autoridat lingüística. A SLA heba fieto una atra propuesta grafica. A mayoría d’os fablants patrimonials no reconoixeban como propia a grafía d’o 87. Y en muitas asociacions, muitas personas qüestionaban totalment u parcial o modelo grafico (y tamién de estandar, pero ixo ye t’atro post) d’o 87.

Ixe II Congreso a on que participoron todas as asociacions fueras d’a SLA, heba de trigar una autoridat lingüística que solucionase o problema. Y chusto ixo ye lo que fació. Con un 80% de votos a favor y con a participación en o Congreso de CFA y REA, que no reconoixioron a l’Academia dimpués. No ixublidemos que Nagore y Nabarro, entre atros yeran en a lista de l’Academia y refusoron de dentrar-ie, ells sabrán porqué.

Por ixo, quan belun diz de fer una grafia de consenso que no siga ni SLA, ni CFA ni EFA, lo primer que cal preguntar-le ye que grau de consenso le cal. Faigamos bell poquet de ficción. Femos un nuevo congreso, u quedamos un diya qui siga, u con a técnica que más goyo tos faiga. Quedamos totz (quanto ye totz? 75%? 80%? 90?) en que femos servir a nueva grafía X, pero, como leva “v”, a l’atro’l diya d’o III Congreso, CFA diz que no le fa goyo, y moviliza l’aparato suyo y de CHA-REA ta luitar contra a implantación d’ixa grafía. ¿Tenemos consenso grafico? No. ¿Tenemos una mayoría? Talment. Como nunca no podemos representar a todas las aragonesofablants, y como siempre tendremos bella excusa absurda, siempre nos podremos atrubuyir a representación de qui quieramos.

Una academia no se triga en asambleya

Prou que no. Una academia caldría que la trigase o gubierno d’entre as estudiosas más formadas y tot ixo. D’alcuerdo.

Tornemos t’o 2006, y siento estar catén, pero a historia ye la que ye. Venibanos de decadas dende que s’heba dito de fer a lei de luengas y no yera feita ni pareixeba que se ise a fer. Promesas, todas las d’o mundo. Feitos, dengún. Venibanos de decadas sin autoridat lingüística tamién. Tot pareixeba indicar que podríanos foter-nos decadas y decadas y decadas sin lei de luengas ni autoridat lingüística.

Podebanos mirar de trobar una solución temporal u asperar a que nos lo solucionase lo gubierno aragonés. Un gubierno que iba por a tercer lechislatura y pactando con o PAR que a unica lei que votó en contra mientres tres lechislaturas estió chusto a lei de luengas y que leva tamién decadas en contra de l’aragonés.

A solución temporal no yera la millor, pero podeba ir treballando y, si todas la reconoixebanos, enantar en a normalización y normativización de l’aragonés. Yera, ta forro de bota, una traza de fer presión t’o Gubierno aragonés. Probablement si o II Congreso no s’hese feito, a lei de luengas d’o PSOE nunca no s’hese redactau.

A solución de l’autoridat trigada de traza asambleyaria no yera la millor. Ni de conya. Pero yera lo unico que podebanos fer, antiparte de protestar, que ya lo febanos, meter presión, que ya lo febanos, u no fer cosa.

Miedo me fa, que bell diya un gubierno trigue una academia ya de verdat, y bi haiga una parte d’o mundo de l’aragonés que no la reconoixca. Puede pasar perfectament y lo sabetz. Y sino pasó, estió entre atras cosas porque l’academia primera que se trigó quasi no tenió tiempo ni d’existir. O por qué, que lo cuenten atros, que yo no tiengo toda la información sobre ixe afer.

Una grafía propia (¿y independient?)
Si has plegau a leyer dica aquí cuento que yes d’alcuerdo con que a l’aragonés le cal una, y nomás una, grafía. Cuento tamién, que entiendes que l’aragonés ye una luenga independient y diferent alavez de castellano, catalán, francés y occitano, por nombrar-ne as quatre romanicas que tenemos arredol.

Como luenga diferenciada, le cal una grafía que siga propia ta poder adaptar-se a la luenga. Tenemos un soniu, por eixemplo, que no existe en castellano. Tenemos tamién o soniu /ñ/ que en castellano se representa con una letra que nomás se fa servir en ixa luenga y en bellas atras subordinadas, y que antimás, se fa servir como sinyal, ya no nomás d’a luenga, sino de un nacionalismo y imperialismo lingüístico. (A ÑBA, o tocho d’a ñ en o DNI, etc... tot muito banal, pero nacionalismo).

Fer servir una grafía castellana ye reconoixer de facto que ye una luenga subordinada. Como expresión d’ixe debantdito nacionalismo banal, muitas pocas reconoixen iste problema pero ye tant facil como preguntar-les porque no trigar o modelo grafico catalán, occitano u francés. Prou que cal parar cuenta d’a sociolingüística de l’aragonés y por ixo, creigo que escribir “chermán” ye millor que “germán” u “txermán”. Ye difícil de trobar solucions de compromís. Pero ye pior subordinar a nuestra luenga a unatra.

Cal recordar tamién, que l’aragonés tien una tradición grafica de sieglos. Aturada mientres sieglos tamién, ye verdat. Pero que tenemos una base dende a on que treballar. Escribir “A Espunya”, por muito que a belun le faiga mal a os uellos, no ye prener un modelo catalán, ye prener a solución más cutiana en l’aragonés medieval. Escribir “A Espuña”, manimenos, sí que ye prener una solución de tot forana como ye a castellana y espanyolisma letra Ñ.

L’aragonés ye, antimás, una luenga romanica. No nos cal inventar guaire. Todas as luengas latinas tienen solucions comuns t’os problemas comuns y solucions diferents t’as particularidatz que tienen cuanto a las luengas d’arredol. L’aragonés ye una luenga independient en o sentiu de que no ye un dialecto de garra atra luenga (bueno, en ye d’o latín), pero no ye mica independient en o sentiu de que ye bien acompanyada de muitas atras luengas chirmanas, de sobra normativizadas.

Enrestidas ent’a EFA y a grafía.
A l’EFA y a la propuesta grafica de 2010, se le puede y debe criticar, igual como a tot en iste mundo. Pero con razons, por favor. No con argumentos como beluns que he leyiu istos diyas y que me meten royo como un ababol de vergüenya allena.

Criticar a grafía porque ye de “mal entender” y que lo faiga una persona que escribe libros sobre textos medievals, manda pelotas. Más encara quan as nuestras fillas aprender a grafía castellana (y l’anglesa u a francesa si cal) sin mayors problemas. Por favor, as ninas aragonesas no son más fatas que as ninas catalanas, y ellas tienen una grafía prou más embolicada que la propuesta d’a EFA.

Enrestir a qui femos servir a grafía EFA, como a Wikipedia, relacionando-la con l’independentismo u con ETA, antimás de mentir (por favor, ¿conoixetz a los wikipedistas?) ye tirar de l’espanyolismo más rancio ta que l’Heraldo te publique a pachina completa. Resultau? Más refús a l’aragonés y más relacionar-lo con o “nacionalismo”. Muito bien Tomey fendo-le o “treballo puerco” a Heraldo.

O punto intermedio
“Ni con una, ni con l’atra. Yo escribo como m’agana.” Una opción bien de moda en zagueras. Politicament correcta. Y tant comoda como, a soben, falsa.

Ta forro de bota, a soben te trobas con chent que diz que rai la grafía, que a ells les importa igual, pero en que dices “bueno, pues como a yo no, escribimos en ista”, te montan un empandullo que ta qué.

Ta qui esfiende a “grafía de consenso” como bella cosa negociada d’entre todas, pero dimpués fa servir a grafía d’o 87, caldría que viese por do van os tiros, pues qualsiquier grafía de consenso tendrá a la castellana y a la EFA como referents necesarios. No pas a la d’o 87. Porque qui son por o consenso no son en ixas, y porque ye imposible fer consenso partindo de puestos diferents. As grafias basadas en a etimolochía (castellana, EFA, SLA, catalana, ...) pueden confluyir y trobar una solución, pero no bi ha que una opción pseudo-fonetica, que ye la d’o 87, y mala compleganza con atras le veigo.

Cuanto a considerar a castellana como una grafía neutra, cosa más luen d’a realidat. Como he dito antes, fer servir una grafía forana ye subordinar ixa luenga a l’atra. Y más quan se tracta d’a castellana, con tot lo que ixo leva.

Dito tot isto, prou que no he de decir yo como ha d’escribir cadagún. Como si lo fetz en cirilico u en runas, que deciban por astí. Pero a neutralidat, pocas vegadas ye neutra de verdat.


Miedo a lo debat.
Ya ye prou d’amagar os problemas de l’aragonés. En istos momentos l’aragonés morirá igual faigamos publicos os nuestros problemas u prebemos de solucionar-los a escuchetes.

Ya ye prou de “si yo te contase...”. Cuenta, ostias! Que tot lo mundo meta las cartas dencima d’a mesa, que salga toda la mierda que calga, que se digan as cosas con nombres, apellius y afiliación.

O debat ye bueno. Cal más debat. Deixar as cosas ta más adebant a vier si se solucionan solas u si las soluciona atro, ye una error. Probablement a más gran que hemos feito y que continamos fendo.

Cal tamién que o debat se faiga con valor, decindo tot lo que calga y prou de insinuar. No me pareixe brenca mal que istos diyas bellas miserias de muitos se haigan feito publicas. Sino nos conoixemos, sino sabemos de qué coda ye cadagún, qué opinions tien y, sobre tot, PORQUE las tien asinas, nunca no nos podremos ficar en a pelleta d’otri y entender porqué esfiende lo que esfiende. No podemos presuposar que qui esfiende a grafia d’o 87 ye a chornal de CHA, u que qui esfiende la d’a EFA, odia a Nagore.

Quan explicas razonadament a tuya opinión, quan dices os tuyos motivos, y quan ascuitas con as orellas bien ubiertas os de l’atra, ye muito más facil fer entender a la resta por qué cadagún esfiende lo que esfiende. La de mentiras que me he habiu d’ascuitar y la de verdatz que he habiu de recontar!

Refirmemos lo que refirmemos, faigamos-lo dende o conoiximiento d’os feitos, y no pas dende as ensundias y/u as rumors.

Autoridatz lingüísticas y porque trigué a EFA.
Quan eslixié a grafía EFA lo facié convenciu. Agora antiparte d’ixo, s’adhibe que toda la resta son opcions piors, en a mia opinión. No soi lingüista ni filólogo y os mios conoiximientos lingüísticos yeran mesmo más radius quan decidié prencipiar a fer-la servir. Pero sobre tot, ye una qüestión d’autoridat.

O II Congreso se fació, como he dito antes, ta prebar de apanyar a falta d’autoridat lingüística que bi heba alavez. O Consello Asesor se autonombró y autoproclamó autoridat, encara que ells mesmos deciban que yera nomás cara t’aintro. Asinas que tanto si de facto, funcionaban como academia, como sino yera asinas, no reconoixco a suya autoridat difuera de l’asociación que lo va creyar.

A SLA fació a suya grafía ta emplego interno y de qui querese. No soi d’alcuerdo en belunas d’as solucions trobadas y nian ells aspiran a que siga LA grafía de l’aragonés. Ixo sí, contrimostroron que se podeba escribir l’aragonés d’atras trazas que no fuesen a castellana ni a grafía d’o 87.

A grafía d’o 87 ye incompleta, pues no soluciona bells problemas graficos. Ye de tot politizada, pues un porcentache altismo de chent que la esfiende (muitos la fan servir sin mica pasión) ye de CHA u amanada. Ha contrimostrau a suya ineficacia en no plegar en más de trenta anyadas de historia a dentrar en as vals aragonesofonas. No ye mica facil, en contra d’o mito. De feito, de contino me trobo leyendo errors graficas en chent que la fa servir.

Talment haigan pesau más que todas istas (y atras) razons, l’actitut destructora d’os mainates de CHA-REA-CFA que han quiesto minar y estricallar tot lo treballo que fese a resta d’o mundo de l’aragonés que ells no controlan.

Sé que bi ha muita chent que fa servir a grafía d’o 87 que sí que se creye lo de l’aragonés y que lo mete por dencima de todas istas mierdas internas que tenemos. Sé que mesmo adintro de CHA, REA y CFA bi ha muita chent que luita por ficar-ie una mica de cordura en tot isto. Tos deseyo de verdat muita suerte, porque tenetz buena faina por debant y contatz con lo mio refirme en la mida que pueda.

L’academia de l’aragonés – EFA no son os salvadors de l’aragonés, ni lo fan tot bien, ni son talment os más polius d’o país. Pero tienen bella virtut. Ta prencipiar, a lechitimidat d’o II Congreso, un proceso en a mia opinión eixemplar y que, de no haber contau dimpués con a campanya de deslichitimación que fació CHA-REA-CFA, probablement hesenos plegau bien luen. Ta continar, que fan as cosas con rigor lingüística. A propuesta grafica de 2010 ye un treballo sobrebueno. Te podrá fer más u menos goyo, pero la faina ye incontestable. Tien, antimás bellas partes que me fan bien de goyo, y las que no me’n fan tanto, son asumibles.

Por tot isto, y por atras cosetas, eslixié de fer servir ista grafía.

Problema – propuesta
A soben en a mia vida cutiana me trobo con bloqueyos en asambleyas en criticar-se bella cosa que s’ha feito muito malament, pero en no alportar-se alternativas. Por ixo ya dende fa tiempos, siempre proposo que, de conchunta con a critica que siempre ye menister, vienga una propuesta ta solucionar o tema.

Muitos critican a grafía EFA, o II Congreso, o Currículo de l’aragonés, etc... pero pocos dan propuestas de cómo haber-lo feito millor u de cómo lo ferían ells. U de cómo apanyar-lo, agora que somos en ista situación y no podemos recular.

Asinas que, quan digatz que a grafía X ye una mierda, proposatz unatra grafía. Si todas tos pareixen una mierda, proposatz un proceso ta trigar-ne una. Y si deciditz asperar a que lo faiga lo gubierno, itz gravando a chent charrando en aragonés, que a la luenga le queda tres diyas.

Una solución (civilizada) t’o problema grafico

¿Creyebas que la teneba? Pues no. Pero talment sí bells trangos.

Un empecipiallo podría estar que o CFA y o REA declarasen PUBLICAMENT si reblarían una sola coma en o suyo modelo grafico en pro d’un alcuerdo común entre todas as “sensibilidatz graficas” de l’aragonés. Si ixo no ye posible, habremos de meter-nos a treballar la resta, ixublidando a tot qui considere inamovible a suya postura. Por lo que yo sé, en EFA, SLA y sectors “no alineaus” bi ha ixa voluntat.

En ixe caso, asumir que lo que se decidise en un hipotetico proceso de compleganza, cal cumplir-lo y levar-lo enta totz os firmants. Ha d’estar un proceso participau, prou que sí, por os representants d’os patrimonials y d’as asociacions en esfensa d’a luenga, a lo menos, tan representativo como lo II Congreso. En ista ocasión sin CFA y REA si esleixisen no negociar, ye claro.

Una solución (no civilizada) t’o problema grafico

Que ye la que ye pasando agora. Cadagún en a suya trinchera prebando de conseguir más puntos que no l’atro ta prebar de salir vivo d’istos Chuegos d’a fambre.

Bi habió en os tiempos de dimpués d’o II Congreso, bella mena de “pacto de no agresión” no escrito entre totz. Cadagún prebaba d’ixemenar a suya grafía sin minar ni estricallar o treballo d’otri. Ixe pacto fa tiempo que se crebó y, encara que tiengo la mia opinión, importa igual de man de qui.

A solución ye levar a “guerra grafica” dica las suyas zaguers conseqüencias y que sobreviva la más apta, como me deciba Florencio un diya de borina por asti, y como sé que opinan muitas. Por o camín, probablement desapareixca l’aragonés, pero tendremos uns libros y uns videos bien pinchos ta remerar-lo.

Con tot y con ixo, con que tornase ixe debantdito pacto de no agresión yo ya me feba bien contenta!

¿Solucionau lo problema grafico solucionau tot?
Tira! Prou que no. Qui creiga ixo, mal andamos. Pero sí ye un primer trango. As asociacions hemos perdiu muita chent en istas luitas y muito tiempo. As fablants patrimonials a soben son fartas de que les viengan con istas fateras. Y qui no son patrimonials tamién. En o tiempo que he estau escribindo isto, me podría haber leyiu bell libro y m’hese feito muita más honra probablement.

Toda ixa rasmia se puede adedicar a dar-le ferrete a lo gubierno. A fer frent común, una vegada que hemos salvau un d’os más grans entrepuces que tenemos. A salvar l’aragonés.

Dimpués nos cal charrar, prou que sí, de cómo impartir l’aragonés, d’a on, de qui, de políticas de refirme y d’espardidura, de milenta temas. Que podremos abordar con muita más tranquilidat, serenidat y rasmia, en que soluciónasenos isto.

Una zaguer reflexión:
Animo pues, a tot qui l’intrese l’aragonés y a suya supervivenvia a que conoixca bien a suya historia, a que se informe sobre a suya situación, a que conoixca lo movimiento es esfensa d’a luenga y tot lo que s’ha feito u prebau de fer mientres istas decadas.

Le animo a que, si no sabe aragonés, lo aprenda en bell puesto. Se faiga os dos anyos de cursos y contine toda la suya vida aprendendo con totz os materials que bi’n ha que no son pocos.

Animo a las diferents asociacions y organizacions que son en isto, a aturar-se dos minutos. Alentar fundo. Fer un trango entazaga. Mirar-se l’aragonés con perspectiva y pensar bien pensau, si lo que son fendo ye lo millor t’a luenga, y si no son metiendo los suyos intreses por debant d’os d’a luenga. Les convido a estar capables de ficar-se en a pelleta d’a resta, de asumir que talment les cal reblar en bellas cosas, y a entender que ixo no va en contra d’as suyas siglas, sino a favor de l’aragonés.

Bellas vegadas no nos mereixemos a luenga que (encara) tenemos.

(Breu nota:
Quan charro de CHA-REA-CFA soi conscient de que no son lo mesmo, de que as suyas militancias no son as mesmas y de que bi ha prou pluralidat aintro de cada organización. Manimenos, as posturas oficials d’as tres son bien coincidents, probablement porque os ideyologos d’as tres tamién son prou coincidents.)