No creyeba que en 2018 fese falta escribir sobre la necesidat d'un standard pa l'aragonés, u pa qualsiquier lengua que quiera sobrevivir en lo que clamamos Occident. Pero la publicación en Arainfo de dos articlos (de Gabriel Sanz y Ramón Lozano) metendo en dubda ixa necesidat fan que siga menester tornar a desfender una ferramienta que considero bien util como ye la d'una norma culta pa la nuestra lengua.
Totz dos articlos critican, no sin buena cosa de razón, un hipotetico modelo standard de l'aragonés que se gosa de calificar en zagueras como "fabla". Ixe modelo que todas tenemos en la ment, aluenyau d'as variedatz vivas, y que a muitas nos "suena raro". La solución proposada ye que no bi haiga un modelo standard d'aragonés común, sino que se charren las debantditas variedatz. "Si lo nuestro edificio tien gotilleras, en cuenta d'apanyar-las, espaldemos l'edificio y vivamos en cabanas". Bueno, ye una opción, pero talment quan arribe la creixida d'o riu se nos las leve ent'a mar. Ah, ¡y las cabanas tamién tienen gotilleras!
Una lengua no aprecisa standard. Ni grafia, autoridat, investigacions, normativización, .... pa existir. Prou que no. La mayoría de lenguas en la mayor parte d'a historia d'a humanidat han perviviu sin toda ixa parrafiquera d'institucions y ferramientas. Pa un rechistro coloquial, nian las lenguas modernas aprecisan de toda ixa furrufalla. Todas hemos visto cartels en la escalera d'os vecins que se pasan por l'arco d'o trunfo la sintaxi y toda la normativa grafica d'o castellano. Y no pasa cosa. Nos comunicamos igual y, fueras de bell caso extremo, lo mensache arriba a los receptors correctament. La lengua puet cumplir la suya función comunicativa perfectament sin tanta costodia.
Dito isto, cal parar cuenta de l'entorno a on que vivimos, a on que l'aragonés ha de sobrevivir. Daré por suposau que todas las lectoras quieren que l'aragonés contine vivo, y que, pa ixo, cal augmentar lo numero de fabladoras. Suposaré tamién, que no tendrán problema en que l'aragonés pueda recuperar territorio y ixamplar-se dillá d'as chiquetas buegas que l'acullen agora mesmo. Ixo significa amostrar l'aragonés a on que se parla encara, en zonas a on que se va deixar de parlar fa relativament poco, y mesmo en lugars y ciudatz a on que fa bell sieglo que va desapareixer como lengua vehicular.
Vivimos en una sociedat que ha sufriu un proceso d'aculturación prou grieu y fundo. D'una man s'ha convenciu a las aragonesas de que la suya lengua ye antiga, rural, inservible u mesmo que nian existe. D'atra, lo propio concepto de lengua ye de tot malinterpretau. La mayoría d'a ciudadanía espanyola y aragonesa no entiende que bi haiga variabilidat adintro d'una lengua. No entiende que la normativa pueda estar mas u menos flexible u que los dialectos sigan formas diferents de parlar lo mesmo. La sociedat identifica modelo normativo con lengua. "Si lo castellano ye lo que diga la RAE, l'aragonés ha d'estar lo que diga l'autoridat X" ye lo razonamiento que fa quasi toda la chent, en no tener guaires conoiximientos lingüisticos. Isto me l'he trobau en un porcentache altismo de todas las alumnas que ha pasau por las clases de Nogara en los zaguers quince anyos. No s'entiende que no tiengamos una normativa, u una autoridat, u que cada vegada que nos pregunten por una parola, haigamos de dar dos u tres u quince opcions.
En ixa sociedat, cal explicar que lo castellano, como l'aragonés, y como todas las lenguas d'a planeta, tien variación. Y muita. Se pueden meter eixemplos arrienda, fer isoglosas en un costau y l'atro de l'Atlantico, contar-les tot lo proceso que ye tenendo la RAE pa mirar de fer lo castellano mas inclusivo con lo lexico y las formas americanas, ... pero cambiar tot un proceso d'aprendizache de decadas ye de muit mal fer. Sobre tot si lo femos quatre voluntarias a pur de fotocopias.
La población aragonesa no entiende que l'aragonés no tienga norma culta porque, en la suya inmensa mayoría, no entiende que garra lengua no en tienga. Pa la mayoría la lengua ye la norma y la norma ye la lengua. Y encara que sigamos conscients de que ixo no ye asinas, cuesta muito de cambiar ixas mentalidatz. Aqui arribamos en una d'as primers utilidatz d'un estandar culto: lo prestichio. Pa yo la menor de todas, pero no podemos ixuplidar-la.
Si queremos, y doi por feito que queremos, que l'aragonés tienga una oficialidat real u lo menos de facto, caldrá que l'administración lo faiga servir. A totz los nivels. Ye claro que los concellos u mesmo bell organismo comarcal puet y ha de fer servir un modelo basau en la variedat referencial que siga. - Isto por cierto, presienta atros problemas que dimpués en parlaré. - , pero ¿qué modelo s'ha de fer servir en concellos que no tiengan variedat referencial? ¿U en nivels supracomarcals?
Quanto a la ensinyanza de l'aragonés nos trobamos con problemas pareixius. En zonas a on que se parla, no bi ha problema en amostrar la variedat referencial (bueno sí, ya i arribaremos), pero malas que baixamos t'o sur u tenemos un CRA que replega chent con diferents variedatz, hemos de fer bell modelo pa amostrar-lo. Atra cosa ye, claro, que nos tienga igual lo que pase a nivel supracomarcal u en zonas no aragonesofonas, u que mesmo no queramos que la lengua recupere territorios. Pero aspero de verdat que no siga ixe lo caso.
Mesmo en ixos nivels locals u subcomarcals de l'administración y la educación, fa falta un modelo lingüistico. Las variedatz tienen menos variación que lo conchunto d'a lengua, ye evident, pero en tienen. En lo caso de l'aragonés nos trobamos antimás con una influyencia d'o castellano salvache de tot, que ha feito desapareixer vocabulario arrienda en lo zaguer sieglo. Quan nos planteyamos como amostrar, u como fer servir en l'administración las variedatz, nos trobamos con una versión chiqueta d'os mesmos problemas. ¿Ye lechitimo recuperar parolas que ya no se fan servir pero dica fa poco sí? ¿Quanto ye, alavez, "fa poco"? Si en la mesma zona se fan servir dos, tres u quince maneras de decir lo mesmo, ¿qual en trigamos? ¿Todas? ¿Qué standard d'a variedat que siga femos servir en los organismos comarcals de Viello Aragón, Alta Galliguera, Sobrarbe, Ribagorza, Cinca Meya, etc...? ¿Quál en los CRA que reciben chent de diferents poblacions? Qualsiquier modelo que se faiga servir, por bueno que siga, será criticau por la chent que no quiere que l'aragonés contine vivo y qüestionau por qui tienga atra envista sobre la variedat que siga.
Bi ha qui proposa que las nuevas fablants d'aragonés aprendamos bella variedat referencial. De feito ye un fenomeno cutiano que qui leva a saber qué anyos aprendendo aragonés acabe fendo-lo en beluna d'ixas variedatz u en una versión cercana. En Nogara ne b'ha buena cosa d'eixemplos, igual como cuento que pasará en atras asociacions. Ye una opción que han preso librement y por los motivos que siga. Pero isto nos leva a la gran pregunta: ¿quál y por qué no pas atra?. Se critica ixe suposau standard por pareixer masiau occidental y haber amarguinau formas orientals, y de vez se proposa que en zonas no aragonesofonas se ensinye un modelo que amarguine todas las variedatz fueras d'una. ¿En cada asociación, instituto, colechio, ... una diferent? ¿Con qué criterio?
La propuesta d'aprender variedatz talment pueda fer honra en lo momento actual pa la ensinyanza d'adultas, feita por volutariau, y en casos que ya tiengan un conoiximiento basico d'a lengua y buena conciencia lingüistica. Ye decir, un numbro de casos muit radiu d'o total d'a chent que s'acerca a l'aragonés.
Se parla d'un hipotetico modelo que "ha fracasau de manera colosal". Ye fer historia ficción lo que hese pasau sin ixe modelo, y sin tot lo movimiento de recuperación d'a lengua, pero acumular la situación de l'aragonés a ixe modelo, siga lo que siga, me pareixe, como poco, faltar a la verdat. ¿Qué modelo alternativo creyen los autors que hese trunfau "aturando lo deterioro" y creyando una "comunidat prou gran de nuevas usuarias en Zaragoza"? ¿Cómo de gran ha d'estar ixa comunidat? ¿Qui los cuenta y con qué criterios?
Se parte, y isto ye una opinión talment entivocada, d'una falsedat, que ye que no bi ha que un standard y que ye lo reflexau, si fa u no fa, en lo diccionario d'Andolz y la gramatica de Nagore. Talment ixas acusacions tenesen sentiu en 1978, pero en 2018 la envista que podamos tener de l'aragonés y lo modelo que femos servir qui lo hemos aprendiu ye bien variau. Tot lo que se ha iu aprendendo istos anyos ha feito que lo modelo haiga iu evolucionando. Atra cosa ye que muitas personas no s'haigan iu actualizando, y no continen fendo-lo terne que terne. Yo mesmo me meto royo a ormino en veyer como escribiba en iste mesmo blog fa dotze anyos. Qualsiquier que prenga meya horeta en leyer Tierra de barrenaus puet trobar-se con la evolución d'o mio aprendizache a traviés d'o tiempo. De cómo he iu porgando formas en favor d'atras y de tot lo que he iu aprendendo. Ixe camín lo levamos fendo muitas personas muito tiempo. Belun se va quedar por lo camín, sí. Ye una d'as conseqüencias de no tener estandar, autoridat lingüistica ni emparo institucional, antiparte d'a posible galvana u irresponsabilidat de cadaún y cadaúna.
Pero no existe un aragonés standard. En tot caso en existen propuestas. Unas mas afortunadas, atras menos. Y cadaún d'os fabladors d'ixa hipotetica variedat artificial tenemos una serie de concietos y propuestas, de localismos y personas nativas favoritas y un corpus de obras referencials.
Pensando en un scenario que pa yo sería ideyal, me trobaría d'aqui a cinco anyos con un Aragón a on que las nuestras lenguas son oficials en tot lo territorio. Con l'aragonés tenendo una autoridat lingüistica acceptada y reconoixida por fabladoras, asociacions, mundo academico y las autoridatz lingüisticas d'atras parlas. Con un standard que fa contentas a todas las fabladoras y con las variedatz vivas coexistindo perfectament. Con lo mundo de l'activismo lingüistico treballando de conchunta por la dignificación y revitalización d'a lengua. Con un país concienciau lingüisticament. Con campanyas de sensibilización funcionando, rotulación bilingüe u trilingüe por tot, y las mais y pais matriculando masivament a la suya mainada en las vías en aragonés. En iste scenario, tenendo-lo tot a favor, l'aragonés no lo tendría mica facil pa sobrevivir, debiu a la situación que ye sufrindo. Cadaúna d'as ferramientas que le saquemos, chitaremos un camatón de tierra mas sobre la suya fuesa.
¿Las propuestas de standard son millorables? Prou que sí. Unas mas y atras menos. L'aragonés ye encara por investigar. Prou que sí. Muito menos que fa quaranta anyos, pero toda lengua ha de vivir en un proceso contino de documentación y investigación, y en lo caso d'una tant maltractada como la nuestra, mesmo mas. Pero lo feito de que se descubran u documenten qüestions concretas, no puet meter en qüestion decadas de investigacions. En tot caso, anyaden información bien valiosa que ha de seguir, antimás, una metodolochía determinada pa que se pueda tener en cuenta.
Los problemas que han teniu las diferents propuestas de standard - u lo que s'ha interpretau por parte d'a chent que femos parte de l'activismo lingüistico como propuestas d'estandar - tienen un orichen común: totz s'han feito por entidatz privadas. Basicament lo Consello Asesor de CFA u l'Academia de l'aragonés de EFA, encara que todas las asociacions y personas femos servir de facto una propuesta de standard dialectal u supradialectal. Un hipotetico standard pa l'aragonés habría de naixer d'un consenso scientifico y d'una autoridat reconoixida y acceptada por lo conchunto d'usuarias. Por las asociacions sinyaleras que s'adedican a l'aragonés y por la comunidat de fabladoras. Cuento que ixo nomás puet surtir dende una autoridat lingüistica con lo mesmo grau de reconoiximiento y acceptación. Plural, democratica, referencial, transparent y scientifica. Con un modelo que integre de manera eficient las variedatz y que pueda asumir-se por todas. Tanimientres cadaún habremos de fer servir lo modelo que consideremos mas adequau u la propuesta que creigamos millor. No cal que explique unatra vegada quál ye la mia opción, ni ye l'obchectivo d'iste post.
Lochicament construyir ixo ye imposible con l'actual DGPL, como ha contrimostrau en muitos atros procesos. La qüestión grafica no en ye que lo mas significativo, pero n'i hai a brozuecos. Manimenos no ye imposible. En atros momentos d'a historia bi ha habiu procesos de compleganza amplos. Será muit dificil de fer-ne uno nuevo evitando todas las suspicacias d'antes mas y las que s'han iu creyando en los zaguers tiempos, pero en bell momento habremos de planteyar-nos fer-lo.
Las que queremos y amamos ista lengua, viengamos d'a on que viengamos, la aprendemos por cada diya. Prebamos d'estudiar-la, de millorar lo nuestro modelo, de fer-lo flexible pa poder acercar-lo a lo modelo de la persona que tiengamos debant. A l'aragonés le sobra problemas y enemigas y le falta propuestas. Ye bueno criticar lo treballo d'otri. De feito, ye menester. Ye la sola forma de fer autocritica, de revisar los conceptos que a soben damos por suposaus. Pero cal fer unatro paso. Cal proposar solucions. Pa toda la lengua. U explicitar pa qui son las solucions proposadas. Hemos teniu tres anyos a on que nuevas y viellas activistas d'a luenga no hemos sabiu ni fer-nos venir a buenas mutuament ni construyir qualcosa de conchunta. S'ha malfurriau la primer oportunidat que l'aragonés ha teniu meya Dirección Cheneral en lo gubierno. Soi seguro, porque asinas lo he sentiu en conversas con muita chent de que i hai prous vimbres pa fer buen cesto. Nomás cal voluntat.
L'aragonés, como toda lengua viva, ye bien variau. Igual como las maneras que tenemos de vivir-lo la chent que nos acercamos a ell. L'aragonés, como todas las lenguas vivas, tien tamién toda una serie de puntos en común que precisament son los que fan que se le pueda clamar lengua. La chent que desfendemos l'aragonés, tamién tenemos toda ixa serie de puntos en común. A ormino desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents variedatz que constituyen l'aragonés, y a soben tamién desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents envistas que existen sobre la nuestra lengua. Talment, igual como nos fa falta investigar mas fundament las variedatz de l'aragonés pa fer un standard apropiau, nos calga conoixer-nos mas fundament a qui treballamos por la nuestra lengua pa que lo treballo de todas y totz realment le faiga honra.
PD. Como siempre foi en l'aragonés oral, he prebau d'acercar lo modelo que he feito servir en iste texto a la chent que cuento que recibe lo mensache. Ixo no significa que renuncie a denguna d'as parolas que no he emplegau. Aspero que dengún, a garra canto d'as linias que nos autoimposamos s'encarranye.
PPD. Las preguntas que foi, en tot lo texto, no son retoricas, ni tienen garra tono (¡ai las limitacions d'a lengua escrita!). Son sinceras y constructivas. Si beluna, tanto por ixo como por qualsiquier atro punto d'o texto se siente ofendida, demando disculpa y le convido a debatir con lo respeto que todas mereixemos.
Mostrando entradas con la etiqueta autoridat. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta autoridat. Mostrar todas las entradas
miércoles, 1 de agosto de 2018
lunes, 18 de enero de 2016
Correchindo
Aprender aragonés, torno a decir-lo, tien bella dificultat que lo fa de pior aprendizache que no atras lenguas. Ya dié mal con o tema d’o prestichio, a utilidat, l’amostranza, l’autoridat y a certificación. A todas ixas malotías que tien l’aragonés cal sumar-ie unatra que ye a pasa d’as correccions, engriviada por a existencia d’os retz socials informaticos.
Torno a fer alcordanza, porque de cabo ta quan pareixerá que lo ixublidamos, que en escribir isto, l’aragonés no tien garra autoridat reconoixida por toda u sisquiá una mayoría d’a suya comunidat de fablants. Qui aprendemos aragonés y muitas d’as personas que lo amostramos, no tenemos atra formación en lingüística u filolochica dillá d’o que haigamos aprendiu en a escuela y lo que haigamos quiesto formar-nos dimpués. Ta forro de bota, aprendemos a soben con libros de personas que tampoco no han teniu ixa formación.
Fueras de bell caso, y por un regular temporalment, somos voluntarias. Ye decir, tenemos un treballo u unos estudios, una vida personal y, en os ratos libres, hemos de fer clase, aprestar exercicios y formar-nos bell poquet. Quasi siempre aduyamos en bella atra faina d’as asociacions an que femos clase. Dende escoscar dica aprestar conciertos, lo que leva firme treballo. Ye imposible, en istas condicions, fer as cosas como s’habrían de fer. Ta ixo caldría una profesionalización y muitas atrás cosas que deixaré t’atro post.
En no haber teniu ni tener as ferramientas formativas adequadas, ni una autoridat ta la que endrezar-nos en caso de dubda,ni tiempo ta una adequada formación contina, ni una certificación que nos diga si sabemos aragonés y quanto en sabemos, ni que nos lo diga de tercers personas, hemos d’estableixer os nuestros propios criterios. No ya cuanto a la lengua, que ye quasi imposible en as debantditas condicions. Sino cuanto a los referents lingüisticos. Os estudiosos d’a lengua, por meter-les bell nombre.
Istos estudiosos, que ya sabemos todas de qui charramos, han preso dende fa un tiempo una serie de costumbres que poca honra fan a soben. Una d’ellas ye la d’as malas correccions. No malas por erronias,sino por os modos.
A primer error, en a mia opinión, son as correccions publicas. Qui aprendemos aragonés lo femos con una grandisma inseguridat. As mayestras tampoco no podemos transmitir-les guaires seguridatz por os problemas antes comentaus (autoridat, formación, etc, …). Pero siempre les animamos a, dende o primer diya, ir fendo-lo servir. Esmachinatz, que regular que tos ha pasau u lo hetz visto pasar, que l’alumna fulanica mete a suya primer frase en facebook en aragonés, charrando d’o suyo can (por decir bella cosa). En un petén, tien un primer comentario correchindo-le a frase. En dos horas, a foto d’o suyo can, tien 30 comentarios an que una patacada de chent se tricolotea por si ista parola ye más u menos local, ixe emplego ye mal, lo has escrito en grafía nosequé y “yo he feito una replega en Malgurguet”. Ella nomás quereba presumir de can, y s’ha trobau con “a mundial” y con que be-te-me que no puetz fer servir l’aragonés dica que no tiengas seiseno d’a EOI. Y como ixo no existe…
¿Qual ye l’obchectivo d’a corrección? ¿Amillorar o nivel lingüistico d’a correchida u l’autoestima u reputación d’o corrector? Si ye la primera, fe-la por privau, y antimás podrás establir una repolida relación “tú a tú” con ixa persona. Si ye a segunda, talment s’habría de mirar belatra actividat. “Fer-lo publico tien l’avantalla de que plega a más chent y de que se escusa que a error feita s’ixemene t’atrás fablants” se puede razonar. Y en soi d’alcuerdo. Faiga-se allora en o muro propio, como ya lo fa belun, con firme éxito. Asinas, a qui l’intrese, podremos leyer-lo, y viyer as reaccions y contrarazonamientos d’a resta de estudiosas. Muito más intresant, y deixas a fulanica que presuma d’o can suyo en paz y tranquilidat. Muitas queremos charrar EN aragonés, no DE l’aragonés. U no siempre, lo menos.
A desautorización contina d’as correccions ye atro d’os inconvenients. En no tener garra autoridat, ni certificación, etc… o “prestichio” ye a sola traza de que una persona que aprende aragonés se creiga lo que le dices. Si yo sé una cantidat X d’aragonés y o mio corrector en sabe 100 X u X/2 ye bella cosa que, a priori, no sabe a resta. Si o mio corrector de 100 X me corriche a yo, pero no pas a un que en sabe X/50, a resta se pensará que yo goso d’entivocar-me y que l’atro no pas. No sé porqué pero muitos d’os correctors han revlau de tot con seguntes qué personas que tienen un aragonés muit chustet, entre que encorren terne que terne qualsiquier fallo chicot que se cuele en os textos de chent con muit buen nivel.
D’a desautorización que tienen en casa suya, no’n son conscients. Qui hemos aprendiu aragonés lo hemos feito a soben con clases y/u libros d’as mesmas personas que s’encerrinan en correchir-nos. Asinas que os nuestros pecaus tamién son suyos. Pero antimás, se contradicen entre ells. Quan dos estudiosas, de igual prestichio ta yo, me dicen cosas diferents y mesmo contrarias, ¿qué foi? Pues fiar-me de yo mesmo, de os mios gustos u d’atros criterios más u menos peregrinos. Nos desautoriza chent que se desautorizan entre ells, asinas que malament.
L’ausencia ya no d’un estandar consensuau, sino sisquiá d’un consenso en criterios ta un estandar, fa que s’embolique mesmo más la cosa. Bi’n ha qui s’aluenya tot lo posible d’o castellano y qui s’aluenya tot lo posible d’o catalán. Os localismos son validos seguntes qui los diga, la moda d’a semana u lo concieto de l’estudioso. A soben sisquiá bi ha datos fiables d’a extensión u cheneralización de muitas parolas u emplegos. L’emplego de parolas “viellas” ta nuevos significaus ye una blasfemia ta uns y un esporte t’atros... Y en correchir, pocas vegadas especifican a qué se refieren con que bella cosa siga “mal”. Ixa cosa puet estar siga una error, lo que significa que garra persona en garra situación lo diría en aragonés, estandar u “dialectal” (por clamar-le de bella traza). Que va contra as “reglas” de l’aragonés. Pero tamién se refieren a soben a que no s’habría d’incluyir en un hipotetico estandar, a que no ye prou ixemenau, a que ye un localismo, u una excepción, ... u un ciento de cosas. Repito: no tenemos un estandar, ni sisquiá criterios consensuaus ta fer-ne uno. Asinas que belunas d’ixas correccions son más opinions ta un futuro estandar que no atra cosa.
Tamién bi ha bella mena d’inercia que me deixa de cabo ta quan percutiu. Ye verdat que bi ha errors y malos emplegos que se levan repetindo dende os anyos 70, pero cada vegada menos y por menos chent. Ixa evolución ha feito que qualsiquier alumna de segundo curso de Nogara charre muito millor agora de lo que yo lo feba quan rematé segundo. U mesmo quan prencipié a fer clase. Pero se contina dando ferrete con errors que ya fa tiempos que no fa quasi dengún. U a cosas que s’amuestran bien, pero que simplament cuesta d’aprender y, sobre tot, d’aplicar en a parla cutiana.
“¿A que no tos inventatz parolas en anglés?” preguntoron en Ciresa. Dengún no tartió, pero mentibanos. En anglés, en castellano y en todas as lenguas que he teniu bell poquet de traza m’invento parolas. Fa tiempos ascuité un maravilloso “bizcochable” en un podcast. En o programa “La ventana” de La SER fan totz os viernes una sección sobre emplegos d’o castellano. En ella, a FUNDEU (Fundación del Español Urgente) daba como bueno o verbo “fragilizar” porque, encara que existiba “debilitar”, reconoixiu por a RAE y d’emplego preferible, “yera un verbo bien construyiu”. A RAE, ixe dinosaurio pleno de chaquientos saputaces, pareixe en zagueras con más flexibilidat y millors estratechias ta conservar y ixemenar una lengua que no le cal, que no pas as “autoridatz” de l’aragonés. En anglés, a frikalla, nos hemos habiu d’inventar u adaptar toda una serie de parolas ta nuevos emplegos. Charro aragonés totz os diyas d’a mia vida dende fa prou tiempo y lo foi ta charrar de tot. Tamién de cosas y conceptos nuevos. Y tiengo dos opcions: amprar d’as atras lenguas que charro ixe vocabulario, u creyar-lo, fendo servir as ferramientas que me da l’aragonés, que’n tien y muitas. Belun s’estimará más de pillar o termen castellano. No ye o caso mio. Si a parola, como deciba la FUNDEU, ye “bien construyida”, ¿qué importa que no l’haiga feito servir dengún antes?. Si tien fortuna, y s’ixemena entre a comunidat de fablants, ¿deixa d’estar aragonés por estar “inventada”?. ¿Qual estió l’anyo exacto ta deixar d’inventar parolas?
Ni ixas parolas inventadas, ni os localismos, ni seguntes que cosas, son de buen emplego en seguntes qué contextos. Ixo lo sabemos y asinas lo amostramos. Dende fa tiempo. Yo no foi servir o mesmo rechistro en castellano quan soi en o treballo, quan soi con as mias amigas de borina, u as radidas vegadas que escribo en ixa lengua. Igual como no foi servir o mesmo aragonés quan charro con a mia parella, con as mias alumnas, con as estudiosas de l’aragonés, en a radio, u quan puyo t’o Pirineu. Bellas vegadas me sale más natural, belatras he de fer un poder, pero prou que cambeo de rechistro. Y prebo de transmitir ixe cambio necesario a lo mio alumnau.
A muitas personas les fa pampurria iste ambient “d’ultracorrección” que bi ha en fablilandia. Muitas s’han pensau de deixar de charrar y beluna lo ha feito temporalment u pa cutio. Tiengamos una mica d’empatía. Prou que cal amillorar l’aragonés. Y os modos, y as trazas. Cada vegada que corrichamos a una persona, pensemos en cómo nos fería goyo, d’estar ixa persona, que nos fesen ixa corrección. Razonemos bien as cosas. Tamién entre as correchidas bella vegada nos cal librar-nos d’ixa sensación d’estar de contino chuzgadas. Entre as correctoras, por un regular, bi ha buena voluntat. Unas y atras hemos de fer un poder t’apanyar-nos, ta cudiar-nos y, sobre tot, ta mirar entre todas por l’aragonés y no pas por nusatras u las nuestras pleitinas.
viernes, 6 de septiembre de 2013
Qüestions d'autoridat
¿D'a on surte l'autoridat? Siempre m'he pensau y prebo de funcionar asinas que l'autoridat ha de proceder de dos fuents. La una "academica", ye decir, de que tienga u no los conoiximientos sobre bella materia que a yo me'n falta. M'importa igual si tien un titol u no pas, encara que goso fiar-me más siempre d'a formación reglada. L'atra, ye l'autoridat por representación, ye decir, que bella colla de personas haigan esleixiu a una u varias como representants d'a suya voluntat.
Me trobo a soben con que tiengo una falta d'autoridat que me fa muito que pensar. No me siento autoridat en quasi cosa, pero sé más que muita chent sobre muitas cosas. Ixo lo tiengo claro. Y si tiengo bella cualidat ye que m'estimo más de callar quan no sé de bella cosa que de charrar-ne y entivocar-me. Asinas que, quan digo, quan afirmo, bella cosa, por un regular ye porque sé de qué charro. Por ixo no viyeretz que charre aquí, por eixemplo, de Siria, qüestión que me considero un iletrau de tot, encara que prou que tiengo la mia opinión.
A soben, mesmo as afirmacions sobre as cosas que'n sé, las foi con bella uembra de dubda, pues soi de naturaleza insegura, y talment siga por ixo por lo que me cuesta de fer venir a plego a la chent. Y quiero ilustrar-lo con dos casos, l'uno que me pasa totz os anyos y l'atro de fa poco.
En o treballo mío, a una companyera le plegó por FB o ferrete iste que surte cada bells meses de que en os tetrabriks bi ha abaixo uns numers que t'indican quantas vegadas han repasteurizau a leit que tien aintro. Ista historia data de 2007, creigo, y ya se ha desmentiu arrienda vegadas. Ixos numers no son que o numer d'a cinta que fa os tetrabriks. Cuento que ixolomo istas chorradas a kilometros, pero quan lo viyé por primer vegada, lo primero que pensé estió "isto fa más farcha d'estar una numeración industrial que una repasteurización".
Escandalizada por bella cosa que tampoco no entendeba, pues dubdo que sepa lo que ye la pasteurización, a mia companyera me lo amostró, y le dicié que yera una falordia que correba por internet dende 2007 y que ya se sabeba fa muito que ixo no yera asinas. Que heba seguiu o caso, dende fa muito y no bi heba garra preba a favor d'a "conspiración d'a repasteurización" y manimenos bi heba prous explicacions lochicas, consistents y comprebables. No tornemos a charrar-ne y pasoron os diyas. Bell par de semana dimpués, la sintié charrando con atro companyer, recontando-le, escandalizada prou que sí, a falordia d'a repasteurización. Un mensache de FB de un anonimo, basau en no cosa pesaba más que a mia parola. A mesma que le dició que a Power Balance yera una fatera y que no funcionaba meses antis que no se fese publico que yera una fatera y que no funcionaba.
Entiendo que a "conspiración repasteurizadera" ye prou más emocionant de contar que a marca d'un proceso industrial, y que te quedas un poco con cara d'ababol quan paras cuenta de que has malfurriau decenas d'euros en una pulsera de plastico que vale dos perras y que no tien garra machia en o suyo interior. ¿Tan dificil ye reconoixer que a vida ye más lochica y normal que no pareixe, u que t'han timau? A yo m'han timau arrienda vegadas y no por ixo soi más fato u menos. D'inocent, muito, lo reconoixco.
L'atra, la que he de aguantar-me todas las anyadas ye la de aqui-asti-alli. Todas las anyadas que foi clase, en a tercer u quartena sesión charramos d'os locativos y, foi especial ficacio en explicar prou bien l'emplego de aqui, asti y alli. Quan prencipié a amostrar aragonés simplament lo explicaba, l'alumnalla lo ascuitaba y dimpués buena parti lo feban servir bien... una semana. A escape, prencipiaban a fer servir astí como traducción dreita y unica de "aquí" en castellano. Como he dito, dubdo muito, asinas que me miré os manuals que tiengo por casa. Mesmo facié materials de propio ta explicar isto en clase. Y ta que dengún no viyese conspiracions u quimeras antinagorianas u anticonselleras, mesmo bi incluyié a explicación que fa o propio Nagore d'istas tres parolas en a suya "Gramatica de l'aragonés". Lo podetz consultar aquí (Lozano, Barcos, Nagore)
Ya no yera la mia autoridat. Agora yera l'autoridat de Lozano, Barcos y Nagore. Tres figuras de l'aragonés. Tres sinyalers estudiosos de l'aragonés que m'ampraban a suya autoridat ta espardir-la entre a mia alumnalla que, d'atra man, si ye en primer ran, habría de confitar en yo.
Manimenos, encara que o resultau amilloró, buena parti de l'alumnalla, sobre tot quan ya han rematau lo curso, tornan ta la "astifilia". Antismás creyeba que yera por aquella canta de Mallacán de "Astí y agora", u por l'asociación de vida breu "Astí l'aragonés", pero d'ixo en fa ya masiau como ta que a suya influyencia contine. ¿Por qué pasa isto? No tiengo respuesta.
Ye ta yo un misterio como funciona isto de l'autoridat t'a mas gran parti de chent. Como he dito en o prencipio, tiengo muito claras las mias fuents d'autoridat, pero no entiendo las d'a resta. ¿M'aduyatz?
Me trobo a soben con que tiengo una falta d'autoridat que me fa muito que pensar. No me siento autoridat en quasi cosa, pero sé más que muita chent sobre muitas cosas. Ixo lo tiengo claro. Y si tiengo bella cualidat ye que m'estimo más de callar quan no sé de bella cosa que de charrar-ne y entivocar-me. Asinas que, quan digo, quan afirmo, bella cosa, por un regular ye porque sé de qué charro. Por ixo no viyeretz que charre aquí, por eixemplo, de Siria, qüestión que me considero un iletrau de tot, encara que prou que tiengo la mia opinión.
A soben, mesmo as afirmacions sobre as cosas que'n sé, las foi con bella uembra de dubda, pues soi de naturaleza insegura, y talment siga por ixo por lo que me cuesta de fer venir a plego a la chent. Y quiero ilustrar-lo con dos casos, l'uno que me pasa totz os anyos y l'atro de fa poco.
En o treballo mío, a una companyera le plegó por FB o ferrete iste que surte cada bells meses de que en os tetrabriks bi ha abaixo uns numers que t'indican quantas vegadas han repasteurizau a leit que tien aintro. Ista historia data de 2007, creigo, y ya se ha desmentiu arrienda vegadas. Ixos numers no son que o numer d'a cinta que fa os tetrabriks. Cuento que ixolomo istas chorradas a kilometros, pero quan lo viyé por primer vegada, lo primero que pensé estió "isto fa más farcha d'estar una numeración industrial que una repasteurización".
Escandalizada por bella cosa que tampoco no entendeba, pues dubdo que sepa lo que ye la pasteurización, a mia companyera me lo amostró, y le dicié que yera una falordia que correba por internet dende 2007 y que ya se sabeba fa muito que ixo no yera asinas. Que heba seguiu o caso, dende fa muito y no bi heba garra preba a favor d'a "conspiración d'a repasteurización" y manimenos bi heba prous explicacions lochicas, consistents y comprebables. No tornemos a charrar-ne y pasoron os diyas. Bell par de semana dimpués, la sintié charrando con atro companyer, recontando-le, escandalizada prou que sí, a falordia d'a repasteurización. Un mensache de FB de un anonimo, basau en no cosa pesaba más que a mia parola. A mesma que le dició que a Power Balance yera una fatera y que no funcionaba meses antis que no se fese publico que yera una fatera y que no funcionaba.
Entiendo que a "conspiración repasteurizadera" ye prou más emocionant de contar que a marca d'un proceso industrial, y que te quedas un poco con cara d'ababol quan paras cuenta de que has malfurriau decenas d'euros en una pulsera de plastico que vale dos perras y que no tien garra machia en o suyo interior. ¿Tan dificil ye reconoixer que a vida ye más lochica y normal que no pareixe, u que t'han timau? A yo m'han timau arrienda vegadas y no por ixo soi más fato u menos. D'inocent, muito, lo reconoixco.
L'atra, la que he de aguantar-me todas las anyadas ye la de aqui-asti-alli. Todas las anyadas que foi clase, en a tercer u quartena sesión charramos d'os locativos y, foi especial ficacio en explicar prou bien l'emplego de aqui, asti y alli. Quan prencipié a amostrar aragonés simplament lo explicaba, l'alumnalla lo ascuitaba y dimpués buena parti lo feban servir bien... una semana. A escape, prencipiaban a fer servir astí como traducción dreita y unica de "aquí" en castellano. Como he dito, dubdo muito, asinas que me miré os manuals que tiengo por casa. Mesmo facié materials de propio ta explicar isto en clase. Y ta que dengún no viyese conspiracions u quimeras antinagorianas u anticonselleras, mesmo bi incluyié a explicación que fa o propio Nagore d'istas tres parolas en a suya "Gramatica de l'aragonés". Lo podetz consultar aquí (Lozano, Barcos, Nagore)
Ya no yera la mia autoridat. Agora yera l'autoridat de Lozano, Barcos y Nagore. Tres figuras de l'aragonés. Tres sinyalers estudiosos de l'aragonés que m'ampraban a suya autoridat ta espardir-la entre a mia alumnalla que, d'atra man, si ye en primer ran, habría de confitar en yo.
Manimenos, encara que o resultau amilloró, buena parti de l'alumnalla, sobre tot quan ya han rematau lo curso, tornan ta la "astifilia". Antismás creyeba que yera por aquella canta de Mallacán de "Astí y agora", u por l'asociación de vida breu "Astí l'aragonés", pero d'ixo en fa ya masiau como ta que a suya influyencia contine. ¿Por qué pasa isto? No tiengo respuesta.
Ye ta yo un misterio como funciona isto de l'autoridat t'a mas gran parti de chent. Como he dito en o prencipio, tiengo muito claras las mias fuents d'autoridat, pero no entiendo las d'a resta. ¿M'aduyatz?
Suscribirse a:
Entradas (Atom)



