Diz que las luengas no son de dreitas ni de cuchas. Igual como l’ecolochismo u lo feminismo. Talment en un plano teorico se pueda chustificar ixa afirmación. No ye la mía opinión, pero ye prou popular. En tot caso, en la politica cutiana, la de feitos, la que modifica la realidat por cada día y tien efecto sobre nusatras, no ye asinas. Ye verdat que a buena parte d'a izquierda, a la mas espanyolista en concreto, se la bufa l'aragonés. Pero cada vegada que la dreita arriba a lo poder en las administracions aragonesas arrampla con cualsequier abance que s’haiga feito tocant a dreitos lingüisticos y chestión d’a nuestra riqueza y realidat cultural trilingüe.
Quedan luent los tiempos a on que lo PAR amostraba bella sensibilidat enta l’aragonés. Mas encara, los versos sueltos d’o PP como Domingo Buesa. Fueras de radius eixemplos, la politica oficial de toda la dreita en Aragón ye lo lingüicidio, la negación d’a nuestra realidat lingüistica y l’apuesta por acotolar l’aragonés antes con antes y que deixe asinas de fer estorbo. La Lei de luengas d’o zaguer gubierno presidiu por Marcelino Iglesias (PSOE) que, tot y que curteta en bel aspecto, estió buen paso entabant, la vulcó lo PP-PAR malas que podioron. Se sustituyó por la famosa lei d’o LAPAO-LAPAPYP, ixa monstruosidat que hue encara ye en vigor. Ixa que nos fació conoixius dillá d’as nuestras mugas por una vegada. Ixa que se’n rediban, alticamaban u ploraban las foranas con sensibilidat lingüistica u afición por los acronimos de chufla.
Lambán, que en lo d’a identidat lingüistica remeda punto por agulla las cazurradas d’a dreita en Aragón, arribó a lo poder. En lo primer gubierno suyo, toz los partius que i feban parte levaban en los suyos programas acabar con l’aberración lapapypera. Manimenos, dende lo primer momento se i renunció, a pesar d’estar la CHA en la Dirección Cheneral competent. Cuento que a Lambán ixa lei le feba firme goyo y que no modificar-la ni una coma estió una d’as condicions que le metería a una Chunta en horas baixas, que amenistaba perretas y poder, en un momento que se chugaba mesmo la suya existencia. Se fació, ixo sí, una modificación en la Lei de Patrimonio que diz que esmendaba la Lei d’o LAPAPYP y que se i agarraban pa plegar a decir que heban feito l’aragonés oficial de facto. Cada vegada que sentiba ixa retolica me’n esmelica como un Perro Sanxe en lo Cogreso sentindo a Feijoo decir que no yera president porque no quereba. Sisquiá que fuese tan facil fer l’aragonés oficial.
Dimpués d’a tornada d’a dreita a lo poder, todas sabebanos que yera cosa de tiempo que ixa Lei de Patrimonio se cambiase. Habendo vulcau antes la propia DGPL y reduciu lo presupuesto pa l’Academia Aragonesa d’a Luenga. La dreita, en istas cuestions, no ye remilgosa ni tien vergüenya, ni ubre procesos participativos pa ascuitar a las personas afectadas ni a los colectivos socials, ni costodias en vinagre. Fa y prou.
Los partius en lo poder y toz los que refirmen la modificación d’a Lei de Patrimonio y toda la resta d’accions en contra de l’aragonés son los culpables d’acelerar la muerte de l’aragonés y de seguir negando los dreitos d’as personas que lo charramos en tot lo país. Lo fan porque entienden que la realidat lingüistica aragonesa ye un entrepuz pa los suyos plans identitarios. Porque la diversidat nuestra ye inasumible pa la suya uniformización cultural y nacional. Pero ixo queda fiero de decir en publico.
Lo suyo manual d’estilo chira los conceptos y las parolas. La dreita s’ha feito experta en meter-les un lacet a las buenyas y vender-las como gustoso chicolate. No diga capitalismo salvache, chile ¡viva la libertad, carajo!. No i hai privatización de servicios publicos sino colaboración publico-privada. Y no diga acotolar l’aragonés, charre d’a “defensa d’as variedaz lingüisticas aragonesas”.
En ixe marco, s’oposa l’aragonés con las “variedaz lingüisticas aragonesas”. Un discurso que cumple muitas funcions. La primer, amagar lo nombre. Ya no i hai aragonés y catalán, tot lo que parlamos por aquí queda adintro d’un ixe nuevo sucheto indeterminau y borioso que son las “variedaz lingüisticas aragonesas” y que prou que nunca no se refieren a las variedaz que tien lo castellano. Asinas, se niega lo numbro de luengas. Ya no en son tres y, pa forro de bota, no se’n determina cuantas, cuals ni de qué son ixas variedaz. Se niega tamién la unidat lingüistica. No existe l’aragonés sino parlas locals, incomprensibles entre ellas. Igual como lo catalán que, misteriosament, cambea de tot en cosa de kilometros y fa que en Horta de Sant Joan, Herbers y Montroig, tot y fablar igual, lo faigan en tres idiomas diferents.
No i hai luengas ergo no fa falta autoridat lingüistica, ye la conclusión lochica d’ixe argumentario. Y sin autoridat lingüistica, ni i hai normativización. La ensenyanza dillá d’os territorios a on que dicen que se parla ye imposible porque astí no i hai variedat ni norma. Y adintro d’os territorios, en seguntes que puestos, talment les deixen fer ya que numericament son poco importants y, total, la transmisión cheneracional, sin refirme publico, saben que ye condenada. De presencia publica en medios u en l’administración, nian en fablamos. Pa ixo caldría una norma y no n’i hai, porque no i hai luenga que normativizar sino “variedaz”. Y antimás ye malfurriar diners que ya se sabe que las luengas que no son l'anglés y lo castellano no valen pa res. Las personas que lo fablan son libres de fer-lo, prou que sí, pero que no lo faigan en publico que a las foranas que i van a fer esquí u senderismo u lo que siga les puet molestar. Y tot isto diz que lo fan pa protecher a la chent de “l’alto Aragón” d’un hipotetico aragonés estandar que bel chuanralla les va a imposar de no sé qué manera. Aproveitando la chusta quimera que puedan sentir por Zaragoza pa decir que ixo ye "de ciudat", como si no bi hese chent d'as zonas a on que encara se conserva a favor y participando d'o proceso de normalización y normativización y como si los la metat d'os que s'autoproclaman guardians d'ixas variedaz no fuesen tan urbanitas u mas que qui escribe. Lo recurso a la eterna división entorno urbano - entorno rural.
La defensa d’as variedaz ye la eterna sincusa de qui quieren que no exista l’aragonés. Ni las suyas variedaz, tot y que digan defender-las. Cada vegada que se charra d’a normativización de l’aragonés como la creación d’un monstruo de Frankenstein u de fer un invento, lo que i hai dezaga ye la negación d’o dreito que tien la nuestra luenga a disfrutar d’as mesmas ferramientas que la resta de luengas occidentals. Ye la negación a las suyas fablants d’os dreitos reconoixius en toda la lechislación internacional, europea y mesmo en la Constitución espanyola. Defender las variedaz ye defender l’aragonés, y viceversa. Porque son lo mesmo. Sin variedaz no i hai aragonés y sin aragonés no i habrá variedaz. La norma no obliga, la norma ye una ferramienta pa qui quiera fer-la servir. La norma ubre nuevas posibilidaz. Sí, la norma ye un invento, como todas las normas, tamién la d’o castellano. Y no, la norma no ye una menaza pa garra persona que fable aragonés.
Perdón por repetir-me pero, con todas las ferramientas a man (autoridat, norma, ensenyanza, oficialidat, medios publicos, etc), l’aragonés lo tien prou dificil pa seguir existindo. Sin beluna d’ellas, imposible.
Acabo con atra parte fixa d’as mias estrolicaderas, que ye la situación - u simpla existencia - d’o movimiento en defensa de l’aragonés. Va dispareixer la oficina lingüistica de l’aragonés d’o concello de Zaragoza y ni se tartió. Bella nota de prensa y a fer las diez. Va dispareixer la DGPL y lo mesmo. Se foten ueito anyos sin tocar la lei d’o LAPAPYP y ni una movilización. Agora sacan la mención a l’aragonés y lo catalán en la Lei de Patrimonio y ni piu. Unatra noteta de prensa, que no se diga que no nos ne femos. Un change, que ixo siempre funciona de pistón. Una d’as piors cosas que le ha pasau a l’aragonés en la zaguer decada ye la breca en lo movimiento asociativo, la incapacidat movilizadera, la agresiva guerra ubierta entre entidaz pa la que dengún no pareixe querer buscar solución. Asinas, sin musclo asociativo, sin poder meter-les nian un chicorrón entrepuz, pueden fer lo que quieran. Dirán que lo fan “pa salvar las variedaz” y n’i habrá qui lo creiga.
Mostrando entradas con la etiqueta Normativización de l'aragonés. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Normativización de l'aragonés. Mostrar todas las entradas
miércoles, 31 de enero de 2024
miércoles, 1 de agosto de 2018
L'aragonés, la fabla y normalizar las diferencias
No creyeba que en 2018 fese falta escribir sobre la necesidat d'un standard pa l'aragonés, u pa qualsiquier lengua que quiera sobrevivir en lo que clamamos Occident. Pero la publicación en Arainfo de dos articlos (de Gabriel Sanz y Ramón Lozano) metendo en dubda ixa necesidat fan que siga menester tornar a desfender una ferramienta que considero bien util como ye la d'una norma culta pa la nuestra lengua.
Totz dos articlos critican, no sin buena cosa de razón, un hipotetico modelo standard de l'aragonés que se gosa de calificar en zagueras como "fabla". Ixe modelo que todas tenemos en la ment, aluenyau d'as variedatz vivas, y que a muitas nos "suena raro". La solución proposada ye que no bi haiga un modelo standard d'aragonés común, sino que se charren las debantditas variedatz. "Si lo nuestro edificio tien gotilleras, en cuenta d'apanyar-las, espaldemos l'edificio y vivamos en cabanas". Bueno, ye una opción, pero talment quan arribe la creixida d'o riu se nos las leve ent'a mar. Ah, ¡y las cabanas tamién tienen gotilleras!
Una lengua no aprecisa standard. Ni grafia, autoridat, investigacions, normativización, .... pa existir. Prou que no. La mayoría de lenguas en la mayor parte d'a historia d'a humanidat han perviviu sin toda ixa parrafiquera d'institucions y ferramientas. Pa un rechistro coloquial, nian las lenguas modernas aprecisan de toda ixa furrufalla. Todas hemos visto cartels en la escalera d'os vecins que se pasan por l'arco d'o trunfo la sintaxi y toda la normativa grafica d'o castellano. Y no pasa cosa. Nos comunicamos igual y, fueras de bell caso extremo, lo mensache arriba a los receptors correctament. La lengua puet cumplir la suya función comunicativa perfectament sin tanta costodia.
Dito isto, cal parar cuenta de l'entorno a on que vivimos, a on que l'aragonés ha de sobrevivir. Daré por suposau que todas las lectoras quieren que l'aragonés contine vivo, y que, pa ixo, cal augmentar lo numero de fabladoras. Suposaré tamién, que no tendrán problema en que l'aragonés pueda recuperar territorio y ixamplar-se dillá d'as chiquetas buegas que l'acullen agora mesmo. Ixo significa amostrar l'aragonés a on que se parla encara, en zonas a on que se va deixar de parlar fa relativament poco, y mesmo en lugars y ciudatz a on que fa bell sieglo que va desapareixer como lengua vehicular.
Vivimos en una sociedat que ha sufriu un proceso d'aculturación prou grieu y fundo. D'una man s'ha convenciu a las aragonesas de que la suya lengua ye antiga, rural, inservible u mesmo que nian existe. D'atra, lo propio concepto de lengua ye de tot malinterpretau. La mayoría d'a ciudadanía espanyola y aragonesa no entiende que bi haiga variabilidat adintro d'una lengua. No entiende que la normativa pueda estar mas u menos flexible u que los dialectos sigan formas diferents de parlar lo mesmo. La sociedat identifica modelo normativo con lengua. "Si lo castellano ye lo que diga la RAE, l'aragonés ha d'estar lo que diga l'autoridat X" ye lo razonamiento que fa quasi toda la chent, en no tener guaires conoiximientos lingüisticos. Isto me l'he trobau en un porcentache altismo de todas las alumnas que ha pasau por las clases de Nogara en los zaguers quince anyos. No s'entiende que no tiengamos una normativa, u una autoridat, u que cada vegada que nos pregunten por una parola, haigamos de dar dos u tres u quince opcions.
En ixa sociedat, cal explicar que lo castellano, como l'aragonés, y como todas las lenguas d'a planeta, tien variación. Y muita. Se pueden meter eixemplos arrienda, fer isoglosas en un costau y l'atro de l'Atlantico, contar-les tot lo proceso que ye tenendo la RAE pa mirar de fer lo castellano mas inclusivo con lo lexico y las formas americanas, ... pero cambiar tot un proceso d'aprendizache de decadas ye de muit mal fer. Sobre tot si lo femos quatre voluntarias a pur de fotocopias.
La población aragonesa no entiende que l'aragonés no tienga norma culta porque, en la suya inmensa mayoría, no entiende que garra lengua no en tienga. Pa la mayoría la lengua ye la norma y la norma ye la lengua. Y encara que sigamos conscients de que ixo no ye asinas, cuesta muito de cambiar ixas mentalidatz. Aqui arribamos en una d'as primers utilidatz d'un estandar culto: lo prestichio. Pa yo la menor de todas, pero no podemos ixuplidar-la.
Si queremos, y doi por feito que queremos, que l'aragonés tienga una oficialidat real u lo menos de facto, caldrá que l'administración lo faiga servir. A totz los nivels. Ye claro que los concellos u mesmo bell organismo comarcal puet y ha de fer servir un modelo basau en la variedat referencial que siga. - Isto por cierto, presienta atros problemas que dimpués en parlaré. - , pero ¿qué modelo s'ha de fer servir en concellos que no tiengan variedat referencial? ¿U en nivels supracomarcals?
Quanto a la ensinyanza de l'aragonés nos trobamos con problemas pareixius. En zonas a on que se parla, no bi ha problema en amostrar la variedat referencial (bueno sí, ya i arribaremos), pero malas que baixamos t'o sur u tenemos un CRA que replega chent con diferents variedatz, hemos de fer bell modelo pa amostrar-lo. Atra cosa ye, claro, que nos tienga igual lo que pase a nivel supracomarcal u en zonas no aragonesofonas, u que mesmo no queramos que la lengua recupere territorios. Pero aspero de verdat que no siga ixe lo caso.
Mesmo en ixos nivels locals u subcomarcals de l'administración y la educación, fa falta un modelo lingüistico. Las variedatz tienen menos variación que lo conchunto d'a lengua, ye evident, pero en tienen. En lo caso de l'aragonés nos trobamos antimás con una influyencia d'o castellano salvache de tot, que ha feito desapareixer vocabulario arrienda en lo zaguer sieglo. Quan nos planteyamos como amostrar, u como fer servir en l'administración las variedatz, nos trobamos con una versión chiqueta d'os mesmos problemas. ¿Ye lechitimo recuperar parolas que ya no se fan servir pero dica fa poco sí? ¿Quanto ye, alavez, "fa poco"? Si en la mesma zona se fan servir dos, tres u quince maneras de decir lo mesmo, ¿qual en trigamos? ¿Todas? ¿Qué standard d'a variedat que siga femos servir en los organismos comarcals de Viello Aragón, Alta Galliguera, Sobrarbe, Ribagorza, Cinca Meya, etc...? ¿Quál en los CRA que reciben chent de diferents poblacions? Qualsiquier modelo que se faiga servir, por bueno que siga, será criticau por la chent que no quiere que l'aragonés contine vivo y qüestionau por qui tienga atra envista sobre la variedat que siga.
Bi ha qui proposa que las nuevas fablants d'aragonés aprendamos bella variedat referencial. De feito ye un fenomeno cutiano que qui leva a saber qué anyos aprendendo aragonés acabe fendo-lo en beluna d'ixas variedatz u en una versión cercana. En Nogara ne b'ha buena cosa d'eixemplos, igual como cuento que pasará en atras asociacions. Ye una opción que han preso librement y por los motivos que siga. Pero isto nos leva a la gran pregunta: ¿quál y por qué no pas atra?. Se critica ixe suposau standard por pareixer masiau occidental y haber amarguinau formas orientals, y de vez se proposa que en zonas no aragonesofonas se ensinye un modelo que amarguine todas las variedatz fueras d'una. ¿En cada asociación, instituto, colechio, ... una diferent? ¿Con qué criterio?
La propuesta d'aprender variedatz talment pueda fer honra en lo momento actual pa la ensinyanza d'adultas, feita por volutariau, y en casos que ya tiengan un conoiximiento basico d'a lengua y buena conciencia lingüistica. Ye decir, un numbro de casos muit radiu d'o total d'a chent que s'acerca a l'aragonés.
Se parla d'un hipotetico modelo que "ha fracasau de manera colosal". Ye fer historia ficción lo que hese pasau sin ixe modelo, y sin tot lo movimiento de recuperación d'a lengua, pero acumular la situación de l'aragonés a ixe modelo, siga lo que siga, me pareixe, como poco, faltar a la verdat. ¿Qué modelo alternativo creyen los autors que hese trunfau "aturando lo deterioro" y creyando una "comunidat prou gran de nuevas usuarias en Zaragoza"? ¿Cómo de gran ha d'estar ixa comunidat? ¿Qui los cuenta y con qué criterios?
Se parte, y isto ye una opinión talment entivocada, d'una falsedat, que ye que no bi ha que un standard y que ye lo reflexau, si fa u no fa, en lo diccionario d'Andolz y la gramatica de Nagore. Talment ixas acusacions tenesen sentiu en 1978, pero en 2018 la envista que podamos tener de l'aragonés y lo modelo que femos servir qui lo hemos aprendiu ye bien variau. Tot lo que se ha iu aprendendo istos anyos ha feito que lo modelo haiga iu evolucionando. Atra cosa ye que muitas personas no s'haigan iu actualizando, y no continen fendo-lo terne que terne. Yo mesmo me meto royo a ormino en veyer como escribiba en iste mesmo blog fa dotze anyos. Qualsiquier que prenga meya horeta en leyer Tierra de barrenaus puet trobar-se con la evolución d'o mio aprendizache a traviés d'o tiempo. De cómo he iu porgando formas en favor d'atras y de tot lo que he iu aprendendo. Ixe camín lo levamos fendo muitas personas muito tiempo. Belun se va quedar por lo camín, sí. Ye una d'as conseqüencias de no tener estandar, autoridat lingüistica ni emparo institucional, antiparte d'a posible galvana u irresponsabilidat de cadaún y cadaúna.
Pero no existe un aragonés standard. En tot caso en existen propuestas. Unas mas afortunadas, atras menos. Y cadaún d'os fabladors d'ixa hipotetica variedat artificial tenemos una serie de concietos y propuestas, de localismos y personas nativas favoritas y un corpus de obras referencials.
Pensando en un scenario que pa yo sería ideyal, me trobaría d'aqui a cinco anyos con un Aragón a on que las nuestras lenguas son oficials en tot lo territorio. Con l'aragonés tenendo una autoridat lingüistica acceptada y reconoixida por fabladoras, asociacions, mundo academico y las autoridatz lingüisticas d'atras parlas. Con un standard que fa contentas a todas las fabladoras y con las variedatz vivas coexistindo perfectament. Con lo mundo de l'activismo lingüistico treballando de conchunta por la dignificación y revitalización d'a lengua. Con un país concienciau lingüisticament. Con campanyas de sensibilización funcionando, rotulación bilingüe u trilingüe por tot, y las mais y pais matriculando masivament a la suya mainada en las vías en aragonés. En iste scenario, tenendo-lo tot a favor, l'aragonés no lo tendría mica facil pa sobrevivir, debiu a la situación que ye sufrindo. Cadaúna d'as ferramientas que le saquemos, chitaremos un camatón de tierra mas sobre la suya fuesa.
¿Las propuestas de standard son millorables? Prou que sí. Unas mas y atras menos. L'aragonés ye encara por investigar. Prou que sí. Muito menos que fa quaranta anyos, pero toda lengua ha de vivir en un proceso contino de documentación y investigación, y en lo caso d'una tant maltractada como la nuestra, mesmo mas. Pero lo feito de que se descubran u documenten qüestions concretas, no puet meter en qüestion decadas de investigacions. En tot caso, anyaden información bien valiosa que ha de seguir, antimás, una metodolochía determinada pa que se pueda tener en cuenta.
Los problemas que han teniu las diferents propuestas de standard - u lo que s'ha interpretau por parte d'a chent que femos parte de l'activismo lingüistico como propuestas d'estandar - tienen un orichen común: totz s'han feito por entidatz privadas. Basicament lo Consello Asesor de CFA u l'Academia de l'aragonés de EFA, encara que todas las asociacions y personas femos servir de facto una propuesta de standard dialectal u supradialectal. Un hipotetico standard pa l'aragonés habría de naixer d'un consenso scientifico y d'una autoridat reconoixida y acceptada por lo conchunto d'usuarias. Por las asociacions sinyaleras que s'adedican a l'aragonés y por la comunidat de fabladoras. Cuento que ixo nomás puet surtir dende una autoridat lingüistica con lo mesmo grau de reconoiximiento y acceptación. Plural, democratica, referencial, transparent y scientifica. Con un modelo que integre de manera eficient las variedatz y que pueda asumir-se por todas. Tanimientres cadaún habremos de fer servir lo modelo que consideremos mas adequau u la propuesta que creigamos millor. No cal que explique unatra vegada quál ye la mia opción, ni ye l'obchectivo d'iste post.
Lochicament construyir ixo ye imposible con l'actual DGPL, como ha contrimostrau en muitos atros procesos. La qüestión grafica no en ye que lo mas significativo, pero n'i hai a brozuecos. Manimenos no ye imposible. En atros momentos d'a historia bi ha habiu procesos de compleganza amplos. Será muit dificil de fer-ne uno nuevo evitando todas las suspicacias d'antes mas y las que s'han iu creyando en los zaguers tiempos, pero en bell momento habremos de planteyar-nos fer-lo.
Las que queremos y amamos ista lengua, viengamos d'a on que viengamos, la aprendemos por cada diya. Prebamos d'estudiar-la, de millorar lo nuestro modelo, de fer-lo flexible pa poder acercar-lo a lo modelo de la persona que tiengamos debant. A l'aragonés le sobra problemas y enemigas y le falta propuestas. Ye bueno criticar lo treballo d'otri. De feito, ye menester. Ye la sola forma de fer autocritica, de revisar los conceptos que a soben damos por suposaus. Pero cal fer unatro paso. Cal proposar solucions. Pa toda la lengua. U explicitar pa qui son las solucions proposadas. Hemos teniu tres anyos a on que nuevas y viellas activistas d'a luenga no hemos sabiu ni fer-nos venir a buenas mutuament ni construyir qualcosa de conchunta. S'ha malfurriau la primer oportunidat que l'aragonés ha teniu meya Dirección Cheneral en lo gubierno. Soi seguro, porque asinas lo he sentiu en conversas con muita chent de que i hai prous vimbres pa fer buen cesto. Nomás cal voluntat.
L'aragonés, como toda lengua viva, ye bien variau. Igual como las maneras que tenemos de vivir-lo la chent que nos acercamos a ell. L'aragonés, como todas las lenguas vivas, tien tamién toda una serie de puntos en común que precisament son los que fan que se le pueda clamar lengua. La chent que desfendemos l'aragonés, tamién tenemos toda ixa serie de puntos en común. A ormino desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents variedatz que constituyen l'aragonés, y a soben tamién desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents envistas que existen sobre la nuestra lengua. Talment, igual como nos fa falta investigar mas fundament las variedatz de l'aragonés pa fer un standard apropiau, nos calga conoixer-nos mas fundament a qui treballamos por la nuestra lengua pa que lo treballo de todas y totz realment le faiga honra.
PD. Como siempre foi en l'aragonés oral, he prebau d'acercar lo modelo que he feito servir en iste texto a la chent que cuento que recibe lo mensache. Ixo no significa que renuncie a denguna d'as parolas que no he emplegau. Aspero que dengún, a garra canto d'as linias que nos autoimposamos s'encarranye.
PPD. Las preguntas que foi, en tot lo texto, no son retoricas, ni tienen garra tono (¡ai las limitacions d'a lengua escrita!). Son sinceras y constructivas. Si beluna, tanto por ixo como por qualsiquier atro punto d'o texto se siente ofendida, demando disculpa y le convido a debatir con lo respeto que todas mereixemos.
Totz dos articlos critican, no sin buena cosa de razón, un hipotetico modelo standard de l'aragonés que se gosa de calificar en zagueras como "fabla". Ixe modelo que todas tenemos en la ment, aluenyau d'as variedatz vivas, y que a muitas nos "suena raro". La solución proposada ye que no bi haiga un modelo standard d'aragonés común, sino que se charren las debantditas variedatz. "Si lo nuestro edificio tien gotilleras, en cuenta d'apanyar-las, espaldemos l'edificio y vivamos en cabanas". Bueno, ye una opción, pero talment quan arribe la creixida d'o riu se nos las leve ent'a mar. Ah, ¡y las cabanas tamién tienen gotilleras!
Una lengua no aprecisa standard. Ni grafia, autoridat, investigacions, normativización, .... pa existir. Prou que no. La mayoría de lenguas en la mayor parte d'a historia d'a humanidat han perviviu sin toda ixa parrafiquera d'institucions y ferramientas. Pa un rechistro coloquial, nian las lenguas modernas aprecisan de toda ixa furrufalla. Todas hemos visto cartels en la escalera d'os vecins que se pasan por l'arco d'o trunfo la sintaxi y toda la normativa grafica d'o castellano. Y no pasa cosa. Nos comunicamos igual y, fueras de bell caso extremo, lo mensache arriba a los receptors correctament. La lengua puet cumplir la suya función comunicativa perfectament sin tanta costodia.
Dito isto, cal parar cuenta de l'entorno a on que vivimos, a on que l'aragonés ha de sobrevivir. Daré por suposau que todas las lectoras quieren que l'aragonés contine vivo, y que, pa ixo, cal augmentar lo numero de fabladoras. Suposaré tamién, que no tendrán problema en que l'aragonés pueda recuperar territorio y ixamplar-se dillá d'as chiquetas buegas que l'acullen agora mesmo. Ixo significa amostrar l'aragonés a on que se parla encara, en zonas a on que se va deixar de parlar fa relativament poco, y mesmo en lugars y ciudatz a on que fa bell sieglo que va desapareixer como lengua vehicular.
Vivimos en una sociedat que ha sufriu un proceso d'aculturación prou grieu y fundo. D'una man s'ha convenciu a las aragonesas de que la suya lengua ye antiga, rural, inservible u mesmo que nian existe. D'atra, lo propio concepto de lengua ye de tot malinterpretau. La mayoría d'a ciudadanía espanyola y aragonesa no entiende que bi haiga variabilidat adintro d'una lengua. No entiende que la normativa pueda estar mas u menos flexible u que los dialectos sigan formas diferents de parlar lo mesmo. La sociedat identifica modelo normativo con lengua. "Si lo castellano ye lo que diga la RAE, l'aragonés ha d'estar lo que diga l'autoridat X" ye lo razonamiento que fa quasi toda la chent, en no tener guaires conoiximientos lingüisticos. Isto me l'he trobau en un porcentache altismo de todas las alumnas que ha pasau por las clases de Nogara en los zaguers quince anyos. No s'entiende que no tiengamos una normativa, u una autoridat, u que cada vegada que nos pregunten por una parola, haigamos de dar dos u tres u quince opcions.
En ixa sociedat, cal explicar que lo castellano, como l'aragonés, y como todas las lenguas d'a planeta, tien variación. Y muita. Se pueden meter eixemplos arrienda, fer isoglosas en un costau y l'atro de l'Atlantico, contar-les tot lo proceso que ye tenendo la RAE pa mirar de fer lo castellano mas inclusivo con lo lexico y las formas americanas, ... pero cambiar tot un proceso d'aprendizache de decadas ye de muit mal fer. Sobre tot si lo femos quatre voluntarias a pur de fotocopias.
La población aragonesa no entiende que l'aragonés no tienga norma culta porque, en la suya inmensa mayoría, no entiende que garra lengua no en tienga. Pa la mayoría la lengua ye la norma y la norma ye la lengua. Y encara que sigamos conscients de que ixo no ye asinas, cuesta muito de cambiar ixas mentalidatz. Aqui arribamos en una d'as primers utilidatz d'un estandar culto: lo prestichio. Pa yo la menor de todas, pero no podemos ixuplidar-la.
Si queremos, y doi por feito que queremos, que l'aragonés tienga una oficialidat real u lo menos de facto, caldrá que l'administración lo faiga servir. A totz los nivels. Ye claro que los concellos u mesmo bell organismo comarcal puet y ha de fer servir un modelo basau en la variedat referencial que siga. - Isto por cierto, presienta atros problemas que dimpués en parlaré. - , pero ¿qué modelo s'ha de fer servir en concellos que no tiengan variedat referencial? ¿U en nivels supracomarcals?
Quanto a la ensinyanza de l'aragonés nos trobamos con problemas pareixius. En zonas a on que se parla, no bi ha problema en amostrar la variedat referencial (bueno sí, ya i arribaremos), pero malas que baixamos t'o sur u tenemos un CRA que replega chent con diferents variedatz, hemos de fer bell modelo pa amostrar-lo. Atra cosa ye, claro, que nos tienga igual lo que pase a nivel supracomarcal u en zonas no aragonesofonas, u que mesmo no queramos que la lengua recupere territorios. Pero aspero de verdat que no siga ixe lo caso.
Mesmo en ixos nivels locals u subcomarcals de l'administración y la educación, fa falta un modelo lingüistico. Las variedatz tienen menos variación que lo conchunto d'a lengua, ye evident, pero en tienen. En lo caso de l'aragonés nos trobamos antimás con una influyencia d'o castellano salvache de tot, que ha feito desapareixer vocabulario arrienda en lo zaguer sieglo. Quan nos planteyamos como amostrar, u como fer servir en l'administración las variedatz, nos trobamos con una versión chiqueta d'os mesmos problemas. ¿Ye lechitimo recuperar parolas que ya no se fan servir pero dica fa poco sí? ¿Quanto ye, alavez, "fa poco"? Si en la mesma zona se fan servir dos, tres u quince maneras de decir lo mesmo, ¿qual en trigamos? ¿Todas? ¿Qué standard d'a variedat que siga femos servir en los organismos comarcals de Viello Aragón, Alta Galliguera, Sobrarbe, Ribagorza, Cinca Meya, etc...? ¿Quál en los CRA que reciben chent de diferents poblacions? Qualsiquier modelo que se faiga servir, por bueno que siga, será criticau por la chent que no quiere que l'aragonés contine vivo y qüestionau por qui tienga atra envista sobre la variedat que siga.
Bi ha qui proposa que las nuevas fablants d'aragonés aprendamos bella variedat referencial. De feito ye un fenomeno cutiano que qui leva a saber qué anyos aprendendo aragonés acabe fendo-lo en beluna d'ixas variedatz u en una versión cercana. En Nogara ne b'ha buena cosa d'eixemplos, igual como cuento que pasará en atras asociacions. Ye una opción que han preso librement y por los motivos que siga. Pero isto nos leva a la gran pregunta: ¿quál y por qué no pas atra?. Se critica ixe suposau standard por pareixer masiau occidental y haber amarguinau formas orientals, y de vez se proposa que en zonas no aragonesofonas se ensinye un modelo que amarguine todas las variedatz fueras d'una. ¿En cada asociación, instituto, colechio, ... una diferent? ¿Con qué criterio?
La propuesta d'aprender variedatz talment pueda fer honra en lo momento actual pa la ensinyanza d'adultas, feita por volutariau, y en casos que ya tiengan un conoiximiento basico d'a lengua y buena conciencia lingüistica. Ye decir, un numbro de casos muit radiu d'o total d'a chent que s'acerca a l'aragonés.
Se parla d'un hipotetico modelo que "ha fracasau de manera colosal". Ye fer historia ficción lo que hese pasau sin ixe modelo, y sin tot lo movimiento de recuperación d'a lengua, pero acumular la situación de l'aragonés a ixe modelo, siga lo que siga, me pareixe, como poco, faltar a la verdat. ¿Qué modelo alternativo creyen los autors que hese trunfau "aturando lo deterioro" y creyando una "comunidat prou gran de nuevas usuarias en Zaragoza"? ¿Cómo de gran ha d'estar ixa comunidat? ¿Qui los cuenta y con qué criterios?
Se parte, y isto ye una opinión talment entivocada, d'una falsedat, que ye que no bi ha que un standard y que ye lo reflexau, si fa u no fa, en lo diccionario d'Andolz y la gramatica de Nagore. Talment ixas acusacions tenesen sentiu en 1978, pero en 2018 la envista que podamos tener de l'aragonés y lo modelo que femos servir qui lo hemos aprendiu ye bien variau. Tot lo que se ha iu aprendendo istos anyos ha feito que lo modelo haiga iu evolucionando. Atra cosa ye que muitas personas no s'haigan iu actualizando, y no continen fendo-lo terne que terne. Yo mesmo me meto royo a ormino en veyer como escribiba en iste mesmo blog fa dotze anyos. Qualsiquier que prenga meya horeta en leyer Tierra de barrenaus puet trobar-se con la evolución d'o mio aprendizache a traviés d'o tiempo. De cómo he iu porgando formas en favor d'atras y de tot lo que he iu aprendendo. Ixe camín lo levamos fendo muitas personas muito tiempo. Belun se va quedar por lo camín, sí. Ye una d'as conseqüencias de no tener estandar, autoridat lingüistica ni emparo institucional, antiparte d'a posible galvana u irresponsabilidat de cadaún y cadaúna.
Pero no existe un aragonés standard. En tot caso en existen propuestas. Unas mas afortunadas, atras menos. Y cadaún d'os fabladors d'ixa hipotetica variedat artificial tenemos una serie de concietos y propuestas, de localismos y personas nativas favoritas y un corpus de obras referencials.
Pensando en un scenario que pa yo sería ideyal, me trobaría d'aqui a cinco anyos con un Aragón a on que las nuestras lenguas son oficials en tot lo territorio. Con l'aragonés tenendo una autoridat lingüistica acceptada y reconoixida por fabladoras, asociacions, mundo academico y las autoridatz lingüisticas d'atras parlas. Con un standard que fa contentas a todas las fabladoras y con las variedatz vivas coexistindo perfectament. Con lo mundo de l'activismo lingüistico treballando de conchunta por la dignificación y revitalización d'a lengua. Con un país concienciau lingüisticament. Con campanyas de sensibilización funcionando, rotulación bilingüe u trilingüe por tot, y las mais y pais matriculando masivament a la suya mainada en las vías en aragonés. En iste scenario, tenendo-lo tot a favor, l'aragonés no lo tendría mica facil pa sobrevivir, debiu a la situación que ye sufrindo. Cadaúna d'as ferramientas que le saquemos, chitaremos un camatón de tierra mas sobre la suya fuesa.
¿Las propuestas de standard son millorables? Prou que sí. Unas mas y atras menos. L'aragonés ye encara por investigar. Prou que sí. Muito menos que fa quaranta anyos, pero toda lengua ha de vivir en un proceso contino de documentación y investigación, y en lo caso d'una tant maltractada como la nuestra, mesmo mas. Pero lo feito de que se descubran u documenten qüestions concretas, no puet meter en qüestion decadas de investigacions. En tot caso, anyaden información bien valiosa que ha de seguir, antimás, una metodolochía determinada pa que se pueda tener en cuenta.
Los problemas que han teniu las diferents propuestas de standard - u lo que s'ha interpretau por parte d'a chent que femos parte de l'activismo lingüistico como propuestas d'estandar - tienen un orichen común: totz s'han feito por entidatz privadas. Basicament lo Consello Asesor de CFA u l'Academia de l'aragonés de EFA, encara que todas las asociacions y personas femos servir de facto una propuesta de standard dialectal u supradialectal. Un hipotetico standard pa l'aragonés habría de naixer d'un consenso scientifico y d'una autoridat reconoixida y acceptada por lo conchunto d'usuarias. Por las asociacions sinyaleras que s'adedican a l'aragonés y por la comunidat de fabladoras. Cuento que ixo nomás puet surtir dende una autoridat lingüistica con lo mesmo grau de reconoiximiento y acceptación. Plural, democratica, referencial, transparent y scientifica. Con un modelo que integre de manera eficient las variedatz y que pueda asumir-se por todas. Tanimientres cadaún habremos de fer servir lo modelo que consideremos mas adequau u la propuesta que creigamos millor. No cal que explique unatra vegada quál ye la mia opción, ni ye l'obchectivo d'iste post.
Lochicament construyir ixo ye imposible con l'actual DGPL, como ha contrimostrau en muitos atros procesos. La qüestión grafica no en ye que lo mas significativo, pero n'i hai a brozuecos. Manimenos no ye imposible. En atros momentos d'a historia bi ha habiu procesos de compleganza amplos. Será muit dificil de fer-ne uno nuevo evitando todas las suspicacias d'antes mas y las que s'han iu creyando en los zaguers tiempos, pero en bell momento habremos de planteyar-nos fer-lo.
Las que queremos y amamos ista lengua, viengamos d'a on que viengamos, la aprendemos por cada diya. Prebamos d'estudiar-la, de millorar lo nuestro modelo, de fer-lo flexible pa poder acercar-lo a lo modelo de la persona que tiengamos debant. A l'aragonés le sobra problemas y enemigas y le falta propuestas. Ye bueno criticar lo treballo d'otri. De feito, ye menester. Ye la sola forma de fer autocritica, de revisar los conceptos que a soben damos por suposaus. Pero cal fer unatro paso. Cal proposar solucions. Pa toda la lengua. U explicitar pa qui son las solucions proposadas. Hemos teniu tres anyos a on que nuevas y viellas activistas d'a luenga no hemos sabiu ni fer-nos venir a buenas mutuament ni construyir qualcosa de conchunta. S'ha malfurriau la primer oportunidat que l'aragonés ha teniu meya Dirección Cheneral en lo gubierno. Soi seguro, porque asinas lo he sentiu en conversas con muita chent de que i hai prous vimbres pa fer buen cesto. Nomás cal voluntat.
L'aragonés, como toda lengua viva, ye bien variau. Igual como las maneras que tenemos de vivir-lo la chent que nos acercamos a ell. L'aragonés, como todas las lenguas vivas, tien tamién toda una serie de puntos en común que precisament son los que fan que se le pueda clamar lengua. La chent que desfendemos l'aragonés, tamién tenemos toda ixa serie de puntos en común. A ormino desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents variedatz que constituyen l'aragonés, y a soben tamién desconoixemos las diferencias y los puntos en común d'as diferents envistas que existen sobre la nuestra lengua. Talment, igual como nos fa falta investigar mas fundament las variedatz de l'aragonés pa fer un standard apropiau, nos calga conoixer-nos mas fundament a qui treballamos por la nuestra lengua pa que lo treballo de todas y totz realment le faiga honra.
PD. Como siempre foi en l'aragonés oral, he prebau d'acercar lo modelo que he feito servir en iste texto a la chent que cuento que recibe lo mensache. Ixo no significa que renuncie a denguna d'as parolas que no he emplegau. Aspero que dengún, a garra canto d'as linias que nos autoimposamos s'encarranye.
PPD. Las preguntas que foi, en tot lo texto, no son retoricas, ni tienen garra tono (¡ai las limitacions d'a lengua escrita!). Son sinceras y constructivas. Si beluna, tanto por ixo como por qualsiquier atro punto d'o texto se siente ofendida, demando disculpa y le convido a debatir con lo respeto que todas mereixemos.
jueves, 11 de enero de 2018
Los problemas graficos d'un texto mica facil
Entre totz los problemas que presienta las recomendacions graficas publicadas por la DGPL, iste que en charraré hue no ye probablement lo pior, pero sí ye uno que no se gosa de parlar-ne guaire. En la propaganda d’os desfensors d’ista opción grafica, se fa referencia a un hipotetico consenso (de tot inexistent) u a lo caracter d’oficialidat que lo propio Director Cheneral ha negau en comparecencia en Cortes d’Aragón. Un tercer argumento resalta la facilidat d’emplego. No sé si creyendo que la comunidat d’usuarias somos una mica zampas y no sabríanos fer servir una grafía más embolicada como ben d’estar la castellana u la catalana, seguntes ixos argumentos. Ye iste un argumento que, por cierto, tamién se feba servir en las campanyas a favor d’a grafía d’o 87. (1)
Ta escribir isto faré referencia a lo documento titolau “Una grafía común para el aragonés y sus variedades”, que se presentó en febrero de 2017 y que a sola copia que he trobau ye ista, penchada en la web d’un particular, y feita d’un escaneo. Oficialment, lo documento de referencia ye iste publicau en lo BOA, que no ye que una fuella, sin eixemplos, y sin mas desembolique. (2)
L’eixemplo que meteré ye amprau d’una conversa en Facebook. Qui lo escribió ye un usuario firme desfensor d’ista grafía y con prou conoiximiento de l’aragonés. Quiero decir que no ye un “recient plegau” que pueda fer servir un mal emplego por simpla y lochica ignorancia.
Escribiba, ista persona “Ye subvenzionato? Ye actual u ye fuera de catalogo? Talmén tendríanos que fer un change-org pa que cambeasen ixos tecstos?” (sic).
La primer cosa que me trucó estió ixa conservación d’o grupo -bv- en “subvenzionato”, ya que la mayoría d’usuarios d’ixa grafía se “minchan” totz los grupos cultos. Manimenos mirando-me los documentos, l’entivocau yera yo, y entre los eixemplos, sí que i mete “subvenzión”, asinas que dica astí iba bien la cosa, y confirmaría antimás que ixe usuario d’a grafía sí que conoixe bien la propuesta.
La segunda, l’emplego de “actual”. Iste punto ye uno -no pas l’unico - d’os que ha desapareixiu en pasar d’o primer documento t’o que se publicó en BOA. Lo que sabemos ye lo siguient: “La idea fuerte de la presente propuesta consiste en la restitución de los grupos consonánticos cultos, dando opción a dobletes con simplificación o vocalización del grupo según los casos.” Contino da un listau an que se presientan eixemplos arrienda d’as solucions presas seguntes lo grupo culto orichinal. En concreto en lo grupo -CT- no apareixe ni “actual” ni “autual”. ¿Ye un simple ixupliu? ¿S’aplica la norma cheneral de “restitución” d’ixe grupo? ¿Todas dos solucions son validas? ¿Podemos mantener lo grupo culto (actual), vocalizar-lo (autual) u eliminar-lo (atual)? Recordemos que, ta prener ista decisión -y l’anterior- nos hemos de basar en lo documento oficioso, ya que en l’oficial ni se’n charra.
La tercera, ye “tecsto”, que en realidat ye la que mas me truco, porque, y isto ye una qüestion merament estetica, me pareixe una horror de solución. Ista me fació tornar a consultar la grafía y trobar-me con las atras dos. De nuevas, he de fer referencia a lo documento no oficial. Astí, en l’alpartau de grupos cultos “Adaptación de cultismos: X”, diz: “Siguiendo las pautas aplicadas antes [en l’eixemplo de “actual”] se puede llegar a la solución de admitir dobletes con X o su reducción a S, al menos en ciertos casos.” Entre los eixemplos listaus, i trobamos “X final de sílaba: -S testo, escusar, esplorar, estraterrestre”. Ixe usuario, experto en l’emplego d’a luenga comete, alavez, una error en ista grafia que se publicita como facil. Como minimo uno, ya que no sabemos lo de “actual” como quedaría. Error probablement procedent d’o costumbre d’a grafía d’o 87 -clarament la base d’ista como reconoixió lo president de Consello d’a Fabla - de fer servir ixa grafía -cs-.
Ye decir, que en un texto de tasament 20 parolas, escrito por un usuario con buen nivel d’aragonés, y apasionau desfensor d’a grafía, trobamos, como poco, tres problemas graficos. Garra d’os tres solucionable con lo documento oficial, y nomas uno (lo primer caso) con l’oficioso. Tres parolas (subvencionau, actual y texto) que, efectivament, son cultismos, pero no son precisament raras en un discurso “normal” y muito menos en textos administrativos.
Asinas que a los feitos de que no ye de consenso (3) ni oficial, cal anyadir que tampoco no ye facil. Se podrá argumentar que presienta dificultatz en los grupos cultos, que no se fan servir a soben en la parla cutiana, lo qual ye obviament falso. Pero ye mesmo mas grieu ya que ista opción grafica se desfiende precisament ta lo suyo emplego en administración y institucions que por pura lochica fan servir un luengache culto y tecnico en la suya documentación.
Ista situación crea una gran inseguridat lingüistica y grafica. Un texto en luengache no formal, feito por un experto en la grafia con buens conoiximientos contiene tres dubdas graficas. ¿Quantas en saldrá en un texto amplo de qualsiquier lei, u en una publicación oficial? Precisament por ixo, l’emplego d’ista grafia ye lo menos recomendable ta las institucions y l’admisnitración en cheneral. Qualsiquier d’as atras tres grans propuestas graficas tien muito millor fixadas las solucions a istos problemas.
NOTAS:
(1) Dezaga de tot isto bi ha una ideolochía de que l’aragonés ha d’estar “facil” ta que lo aprenda la chent. Antimás d’estar un enganyo (garra luenga no ye de buen aprender, y menos una no normativizada), creigo que ye un mal planteamiento que despresetichia la nuestra luenga. En charré en iste post bella mica
(2) Y que ta forro de bota, habió d’autoesmendar-se en iste anyadiu posterior.
(3) Como reconoixe lo Director Cheneral publicament.
domingo, 26 de noviembre de 2017
Un futuro grafico pa l'aragones?
Ya ha pasau nueu meses dende que se presentase en la Biblioteca d'Aragón de Zaragoza un documento clamau "Una grafía común para el aragonés y sus variedades". La historia de como se plegó en ixe documento ye larga y tenetz documentación arrienda, pero cal recordar que se prenió como partes d'o "conflicto", con buen criterio en la mia opinión, a las tres asociacions con propuesta grafica propia. Ye decir, Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA), Estudio de Filología Aragonesa (EFA) y Sociedad de Lingüística Aragonesa (SLA).
Lo debantdito documento pretendeba estar una grafía de consenso que fese toda la comunidat de fablants d'ista polida y maltractada luenga. Poco tiempo dimpués d'a suya presentación, tanto EFA como SLA anuncioron que no la farían servir. Por lo que sé, CFA tamién ha decidiu no fer-la servir como organización. De las grans asociacions adedicadas en exclusiva a l'aragonés, nomas Fablans, s'ha amostrau a favor d'ixa grafia. D'a chent que gosabanos (y gosamos) d'escribir en aragonés, una parte muit chiqueta la ha presa como propia. Lo mesmo Director Cheneral, "quitaba fierro" a la prebatina de grafía, aclarindo, en siede parlamentaria, que se tractaba nomas d'un "informe d'unos expertos". Asinas que ixe fullo y meyo publicau en lo BOA, con la suya corrección posterior, a la fin ni ye grafía, ni ye de consenso.
Ye una graniza pena que s'haiga deixau pasar unatra oportunidat de plegar en un alcuerdo grafico. Ye una d'as cosas mas urchents en la normalización d'a nuestra luenga. Pero pareixe que habremos d'asperar bell anyo mas. Tot lo que ha pasau en iste tiempo, creigo que mereixe bella reflexión.
La primera ye que cal aprender d'as errors. La ideya de prener a tres expertos independients pa que decidisen sobre l'afer grafico, a priori, yera buena. Lo desarrollo no pas tanto. Ye evident que no bi ha habiu comunicación, u a lo menos no prou, con las organizacions. Por lo que sabemos, ni entre lo expertos. La ideya d'a mediación externa yera innovadera y con gran potencial, pero pa mediar cal que i sigan presents las partes.
Tenemos atros temas rusients con envistas muit diferents entre las sensibilidatz presents en lo mundo de l'aragonés: autoridat lingüistica, marco europeu, ... La oportunidat de resolver lo conflicto grafico en ista lechislatura ya ha pasau, pero encara somos a tiempo de trobar solucions pa la resta. Si se torna a prener solucions sin contar con todas las sensibilidatz, tornaremos a trobar-nos con unatro fracaso. Qualsiquier mida que se prenga asinas tendrá de durada lo que la lechislatura, u nian ixo. Una autoridat lingüistica no reconoixida, tendrá la mesma utilidat que una grafia que no fa servir dengún. Se podrá vender como logro politico, y prou que tendrá la suya clica d'aplaudidors, pero honra, no le'n fará a l'aragonés.
D'a derogación d'a lei de no-luengas d'o LAPAPYP, ya no en charro mas. Una pena que, tot y tenendo mayoría parlamentaria los partius que levaban en lo programa fer-ne una nueva (PSOE, Podemos, CHA y IU), y fendo ixa reforma parte d'o programa de gubierno PSOE - CHA (punto 22), haigan decidiu continar con la discriminación lingüistica en iste país nuestro. Habrán d'explicar quan y por qué decidioron no cumplir con ixe punto d'o programa.
L'atra reflexión que cal fer, ye arredol de trobar una solución a lo conflicto grafico, que contina pendient. Si pa bella cosa ha serviu iste proceso empentau por la DGPL ye pa fixar bella posición y pa que la chent se significase publicament. ¿Queda espacio pa una futura negociación? Amplos sectors de EFA y SLA han amostrau que entre las dos grafías se puet trobar puents. Pero, ¿qué espacio ha deixau CFA? La grafía DGPL, como lo propio president de CFA reconoixió, ye basicament, la d'o 87 con v. (5) Manimenos, ixa organización no la ha presa como propia y contina fendo servir la d'o 87, ya quasi en solitario. Alavez, ¿en qué exactament yera disposau a reblar? U 87 u cosa? Qué ye negociable graficament pa CFA? No son preguntas retoricas, que conste.
Me niego a reblar y creyer que no bi ha solución, u que a sola solución ye la obediencia ciega y acritica a unas politicas que muitas entendemos que no resuelven, u mesmo agravan los problemas que ya tien a luenga. Somos a tiempo de aturar, reflexionar y empecipiar a trobar solucions de verdat, acceptadas por todas, u lo menos por una ampla mayoría. U, en iste tema, habremos perdiu unatra lechislatura.
Lo debantdito documento pretendeba estar una grafía de consenso que fese toda la comunidat de fablants d'ista polida y maltractada luenga. Poco tiempo dimpués d'a suya presentación, tanto EFA como SLA anuncioron que no la farían servir. Por lo que sé, CFA tamién ha decidiu no fer-la servir como organización. De las grans asociacions adedicadas en exclusiva a l'aragonés, nomas Fablans, s'ha amostrau a favor d'ixa grafia. D'a chent que gosabanos (y gosamos) d'escribir en aragonés, una parte muit chiqueta la ha presa como propia. Lo mesmo Director Cheneral, "quitaba fierro" a la prebatina de grafía, aclarindo, en siede parlamentaria, que se tractaba nomas d'un "informe d'unos expertos". Asinas que ixe fullo y meyo publicau en lo BOA, con la suya corrección posterior, a la fin ni ye grafía, ni ye de consenso.
Ye una graniza pena que s'haiga deixau pasar unatra oportunidat de plegar en un alcuerdo grafico. Ye una d'as cosas mas urchents en la normalización d'a nuestra luenga. Pero pareixe que habremos d'asperar bell anyo mas. Tot lo que ha pasau en iste tiempo, creigo que mereixe bella reflexión.
La primera ye que cal aprender d'as errors. La ideya de prener a tres expertos independients pa que decidisen sobre l'afer grafico, a priori, yera buena. Lo desarrollo no pas tanto. Ye evident que no bi ha habiu comunicación, u a lo menos no prou, con las organizacions. Por lo que sabemos, ni entre lo expertos. La ideya d'a mediación externa yera innovadera y con gran potencial, pero pa mediar cal que i sigan presents las partes.
Tenemos atros temas rusients con envistas muit diferents entre las sensibilidatz presents en lo mundo de l'aragonés: autoridat lingüistica, marco europeu, ... La oportunidat de resolver lo conflicto grafico en ista lechislatura ya ha pasau, pero encara somos a tiempo de trobar solucions pa la resta. Si se torna a prener solucions sin contar con todas las sensibilidatz, tornaremos a trobar-nos con unatro fracaso. Qualsiquier mida que se prenga asinas tendrá de durada lo que la lechislatura, u nian ixo. Una autoridat lingüistica no reconoixida, tendrá la mesma utilidat que una grafia que no fa servir dengún. Se podrá vender como logro politico, y prou que tendrá la suya clica d'aplaudidors, pero honra, no le'n fará a l'aragonés.
D'a derogación d'a lei de no-luengas d'o LAPAPYP, ya no en charro mas. Una pena que, tot y tenendo mayoría parlamentaria los partius que levaban en lo programa fer-ne una nueva (PSOE, Podemos, CHA y IU), y fendo ixa reforma parte d'o programa de gubierno PSOE - CHA (punto 22), haigan decidiu continar con la discriminación lingüistica en iste país nuestro. Habrán d'explicar quan y por qué decidioron no cumplir con ixe punto d'o programa.
L'atra reflexión que cal fer, ye arredol de trobar una solución a lo conflicto grafico, que contina pendient. Si pa bella cosa ha serviu iste proceso empentau por la DGPL ye pa fixar bella posición y pa que la chent se significase publicament. ¿Queda espacio pa una futura negociación? Amplos sectors de EFA y SLA han amostrau que entre las dos grafías se puet trobar puents. Pero, ¿qué espacio ha deixau CFA? La grafía DGPL, como lo propio president de CFA reconoixió, ye basicament, la d'o 87 con v. (5) Manimenos, ixa organización no la ha presa como propia y contina fendo servir la d'o 87, ya quasi en solitario. Alavez, ¿en qué exactament yera disposau a reblar? U 87 u cosa? Qué ye negociable graficament pa CFA? No son preguntas retoricas, que conste.
Me niego a reblar y creyer que no bi ha solución, u que a sola solución ye la obediencia ciega y acritica a unas politicas que muitas entendemos que no resuelven, u mesmo agravan los problemas que ya tien a luenga. Somos a tiempo de aturar, reflexionar y empecipiar a trobar solucions de verdat, acceptadas por todas, u lo menos por una ampla mayoría. U, en iste tema, habremos perdiu unatra lechislatura.
lunes, 20 de noviembre de 2017
La magnitut d'o problema grafico y las neutralidatz
Dica fa no guaire, bi heba dos discursos bien ixemenaus entre las activistas de l'aragonés que yo no compartiba mica, pero que trunfaban muito. La uno yera una relativización d'a importancia d'o modelo grafico. Pa entender-nos, toda ixa chent que deciba terne que terne que la grafía no importaba, que lo important yera la oralidat, que importaba igual si s'escribiba en cirilico u alchamiau y asinas asinas. Ye curioso que un porcentache significativo d'ixa chent, si sabeba aragonés, lo escribiba en una concreta propuesta grafica, pero ixo ye lo de menos. Podrianos considerar-lo casualidat.
L'atro discurso yera d'una suposada neutralidat, prenendo distancia sobre lo conflicto grafico. "A viyer si apanyatz ya isto los que tos tricolotiatz con la grafia", hemos leyiu todas un ciento vegadas. Igual como en lo caso anterior, los porcentaches d'emplego d'un modelo grafico u unatro tamién claman l'atención.
Totz dos discursos se complementaban perfectament, y feban ulor d'una pretendida altaria moral sobre qui yeranos y somos partidarias de belun d'os modelos graficos. Nusatras yeranos parte d'o problema y ellas se viyeban como espectadoras d'unas luitas que no iban con ellas. Les yeranos hodendo la luenga, pa entender-nos.
Belunas continan en ixas posturas, que contino sin compartir. Manimenos ye bien curioso, y ilustrativo, una serie de personas que, de bote y voleyo, han entendiu que lo modelo grafico ye important y han preso posicionamiento a favor d'a grafia DGPL. No en son guaires, pero si significativos, precisament por ixe cambio tant radical de opinión. Porque antimas d'haber decidiu refirmar ixe modelo grafico lo fan con una pasión que roza (u mesmo sobrece) lo hooliganismo.
No voi a qüestionar los motivos que le haiga levau a cadaun a cambiar d'opinión, pero les doi la bienvenida con toda la sinceridat. Lo modelo grafico ye una qüestion important. Prou que no la mas important, pero en ye. Pa poder concarar y solucionar los problemas, lo primero ye reconoixer que existen, entender la magnitut, saber que solucions se proposan y qui las proposa y debatir, con totz los datos, la posible solución. Agora ya tenemos a belun mas que reconoixe que lo problema grafico existe, ye important, y bi proposa una solución. Bienvenidas t'o debat.
L'atro discurso yera d'una suposada neutralidat, prenendo distancia sobre lo conflicto grafico. "A viyer si apanyatz ya isto los que tos tricolotiatz con la grafia", hemos leyiu todas un ciento vegadas. Igual como en lo caso anterior, los porcentaches d'emplego d'un modelo grafico u unatro tamién claman l'atención.
Totz dos discursos se complementaban perfectament, y feban ulor d'una pretendida altaria moral sobre qui yeranos y somos partidarias de belun d'os modelos graficos. Nusatras yeranos parte d'o problema y ellas se viyeban como espectadoras d'unas luitas que no iban con ellas. Les yeranos hodendo la luenga, pa entender-nos.
Belunas continan en ixas posturas, que contino sin compartir. Manimenos ye bien curioso, y ilustrativo, una serie de personas que, de bote y voleyo, han entendiu que lo modelo grafico ye important y han preso posicionamiento a favor d'a grafia DGPL. No en son guaires, pero si significativos, precisament por ixe cambio tant radical de opinión. Porque antimas d'haber decidiu refirmar ixe modelo grafico lo fan con una pasión que roza (u mesmo sobrece) lo hooliganismo.
No voi a qüestionar los motivos que le haiga levau a cadaun a cambiar d'opinión, pero les doi la bienvenida con toda la sinceridat. Lo modelo grafico ye una qüestion important. Prou que no la mas important, pero en ye. Pa poder concarar y solucionar los problemas, lo primero ye reconoixer que existen, entender la magnitut, saber que solucions se proposan y qui las proposa y debatir, con totz los datos, la posible solución. Agora ya tenemos a belun mas que reconoixe que lo problema grafico existe, ye important, y bi proposa una solución. Bienvenidas t'o debat.
viernes, 25 de agosto de 2017
A vispra d'a grafia DGPL
Si bell diya s’escribe la historia d’o proceso de normativización de l’aragonés, bi habrá datos a trompicuesco. Testimonios, actas, lechislación, … Pero creigo que tamién ye intresant escribir sobre las sensacions y las experiencias personals de qui vivimos u sufrimos istos procesos. Ya en he escrito muito y goso d’asperar a tener una mica de distancia temporal. Ista vez no asperaré tanto. Porque vivimos en un mundet an que toda la chent opina con una bamba graniza, asperando talment que a suya parola siga tenida como divina. La mia opinión no ye que una envista de tot personal, como quasi tot lo que escribo aqui. Hue quiero charrar sobre l’ambient que vivié en los diyas d'antes d’a presentación d’a grafia DGPL.
Quan la DGPL proposó lo proceso d’os tres expertos, todas sabebanos que no yera la millor solución. Manimenos, en la situación que ye l’aragonés, qualsiquier foradet por an que podamos viyer a luz a la fin d’o tunel, nos da a muitas l’asperanza de que se consiga solucionar lo conflicto. Costó de fer venir a plego a muita chent, ya lo sabemos. Porque bi ha muitas desconfianzas, y con muita razón, en iste mundet. Tamién porque hemos viviu procesos de compleganzas y consensos arrienda que totz han rematau malament.
Vencidas ixas primeras resistencias, lo proceso tiro enta debant. Ta febrero se dició que se presentaría ixa nueva grafía. Lo diya d’a presentación no podeba ir-ie, pero yera bien tranquilo, porque totz os barruntos que tenebanos yeran buenos. Pocas horas dimpués, no sentiba que decepción en sentir que l’aragonés tornaba a perder la oportunidat de concarar lo futuro con ferramientas adequadas y a posibilidat de nidat de buena parte d’o movimiento de desfensa d’a luenga.
¿Qué pasó en ixe tiempo? Bell diya lo sabremos, prou que sí, pero no será hue ni aqui.
Los diyas d’antes charré con chent partidaria de las tres propuestas graficas “grans”. Y mesmo con chent partidaria d’atras propuestas graficas. Beluna teneba mas información, belatra menos. Pero todas pensabanos que ixo acabaría bien. Tenebanos muito claro como iba a estar una propuesta de grafia asumible por las tres asociacions. Soi charrando de muita chent con sensibilidatz muit diferents y que s’ha fotiu muitos anyos chustificando la suya opcion. Pero todas tenebanos claro que podebanos renunciar a bella coseta por ixa grafia comun. Y todas entendebanos que habrianos de reblar en bell punto. Charrabanos ya nomas de bell detalle. Mas por una qüestion d’alparciar u de curiosidat que por atra cosa.
Lo diya d’a presentación, y los siguients, me plegoron mensaches de muitas d’ixas personas. De todas las tendencias. A todas les heba feito burro falso lo resultau. Las partidarias d’a G87, tot y que teneban una grafia muit cercana a la suya propuesta, tamién yera tristas, en entender perfectament, que ixo ya s’heba prebau antes y no heba funcionau. Y que garra grafia podeba tirar entabant con o refus d’un sector tant amplo entre la suya comunidat d’usuarias.
Todas coincidibanos en los aspectos principals d’una grafia viable ta l’aragonés. Cuento, y no creigo que m’entivoque, que los tres expertos que se suposa que han feito lo chandrío iste, tamién lo teneban claro. Tanto o director cheneral, como lo suyo equipo, lo tienen claro. Tot lo mundo en fablilandia sabe qué mena de grafia ye viable. Pero lo resultau estió unatro.
Si sabemos cómo solucionar un conflicto, y tenemos las ferramientas ta fer-lo, ¿por qué no se fa? Por qué se proposa una solución que se sabe fracasada d’antes d’aplicar-la y que se sabe que ye inasumible por una parte importantisma d’as afectadas? Ye irresponsabilidat? Incompetencia? S'ha teniu una vegada mas la oportunidat ta superar lo conflicto y s'ha deixau eslampar.
Tot isto pasará. Todas istas propuestas habrán de reblar en bella mida. Tot iste proceso tendrá una fin. Y habremos d’escribir a suya historia y conoixer qui, cómo y por qué se facioron las cosas como se han feito. Ye una pena haber deixau pasar unatra oportunidat.
miércoles, 2 de agosto de 2017
Sociolingüistica, grafias, y Moncayo en aragonés. Tierra de barrenaus radio 3x11
Que l'aragonés ye bien vivo lo contrimuestran muitas cosas. No son evidents, ni salen en las noticias terne que terne. Pero buena cosa de activistas treballamos por cada diya por fer reviscolar-se ista luenga nuestra tant morediza.
En Tierra de barrenaus siempre he prebau de no dar guaire mal con l'aragonés. La ideya d'o blog ye fer servir l'aragonés pa charrar d'as cosas que m'agane. Manimenos, ye quasi imposible no fer de cabo ta quan un programa con toda las cosas que pasan arredol d'a luenga. Sobre tot, si vusatras, quiestas lectoras y ascuitadoras, me lo demandatz. Asinas que aqui queda un programazo que en ye gracias a los quatro convidaus de luxo que he teniu.
Prencipio con una entrevista a Chabier Gimeno, que fa parte d'o Seminario Aragonés de Sociolingüistica. Ye ista una iniciativa que leva ya bell anyo funcionando y que ye fendo una fayena a saber que intresant, replegando datos importantismos pa tener en cuenta a la hora de fer politicas arredol d'as nuestras luengas, y fendo uns analisis que ya caleba. Lo suyo treballo podetz conoixer-lo en iste programa y leyer-lo en la suya web.
En la segunda parte, la mas larga, entrevisto a Juan Pablo Martínez y Chuse Raul Usón, representants respectivament d'a EFA y a SLA, qui charroron sobre la propuesta grafica d'a DGPL y lo comunicau que facioron istas dos entidatz refusando-la.
Pa rematar lo programa, Dabi Lahiguera charra d'o suyo libro recient publicau "A fabla de Moncayo. Estudio comparativo con a lengua aragonesa". Transiberiano edicions contina asinas con a suya linia editorial Selgua que empecipió con o diccionario de Fernando Romanos. Iste nuevo libro, antimás de replegar lo vocabulario d'a zona de Moncayo, charra de muitos aspectos historicos de l'aragonés. Una nueva obra imprescindible pa las amants d'a nuestra luenga.
Entre entrevista y entrevista, tot temazos, prou que sí. Y de fundo, sentiretz a Vegetal Jam que tienen nuevo disco publicau, y que si no lo tenetz, ya tardatz a fer-tos con ell.
En Tierra de barrenaus siempre he prebau de no dar guaire mal con l'aragonés. La ideya d'o blog ye fer servir l'aragonés pa charrar d'as cosas que m'agane. Manimenos, ye quasi imposible no fer de cabo ta quan un programa con toda las cosas que pasan arredol d'a luenga. Sobre tot, si vusatras, quiestas lectoras y ascuitadoras, me lo demandatz. Asinas que aqui queda un programazo que en ye gracias a los quatro convidaus de luxo que he teniu.
Prencipio con una entrevista a Chabier Gimeno, que fa parte d'o Seminario Aragonés de Sociolingüistica. Ye ista una iniciativa que leva ya bell anyo funcionando y que ye fendo una fayena a saber que intresant, replegando datos importantismos pa tener en cuenta a la hora de fer politicas arredol d'as nuestras luengas, y fendo uns analisis que ya caleba. Lo suyo treballo podetz conoixer-lo en iste programa y leyer-lo en la suya web.
En la segunda parte, la mas larga, entrevisto a Juan Pablo Martínez y Chuse Raul Usón, representants respectivament d'a EFA y a SLA, qui charroron sobre la propuesta grafica d'a DGPL y lo comunicau que facioron istas dos entidatz refusando-la.
Pa rematar lo programa, Dabi Lahiguera charra d'o suyo libro recient publicau "A fabla de Moncayo. Estudio comparativo con a lengua aragonesa". Transiberiano edicions contina asinas con a suya linia editorial Selgua que empecipió con o diccionario de Fernando Romanos. Iste nuevo libro, antimás de replegar lo vocabulario d'a zona de Moncayo, charra de muitos aspectos historicos de l'aragonés. Una nueva obra imprescindible pa las amants d'a nuestra luenga.
Entre entrevista y entrevista, tot temazos, prou que sí. Y de fundo, sentiretz a Vegetal Jam que tienen nuevo disco publicau, y que si no lo tenetz, ya tardatz a fer-tos con ell.
lunes, 29 de mayo de 2017
Por una nueva lei de luengas y una academia ta l'aragonés
Quan en 2013 lo gubierno PP-PAR aprebó a conoixida como lei de no-luengas u lei d'o LAPAO y o LAPAPYP, pocas podebanos sisquiera esmachinar que bell diya, organizacions como CHA, REA, u Consello d'a Fabla la dasen por buena y se planteyasen desarrollar-la. Pero lo tiempo y as circunstancias sociopoliticas te fan viyer de tot y agora nos trobamos con que o decreto de creyación de la "Academia Aragonesa de la Lengua" (sic) lechitima t'a posteridat ixa lei que tanto y tantas critiquemos y que nos avergonyó debant d'o mundo.
Talment cal repetir-lo, ta qui no se'n faiga alcordanza: l'aragonés ye una luenga como qualsiquier atra d'iste cabo d'Europa. Y ta sobrevivir en iste entorno, le cal tener as mesmas ferramientas que a resta de luengas: un modelo culto, dreitos pa la suya comunidat de fablants, lechislación adequada, ... y una autoridat lingüistica independient. Deixar la independencia de l'autoridat lingüistica d'a luenga mas menazada d'Europa, a la buena voluntat d'o gubierno de turno u d'uns academicos que no son d'ixa luenga nomas puet levar a que ixa autoridat deixe d'estar funcional en qualsiquier momento.
O borrador de decreto no creya una academia ta l'aragonés como se ye decindo. Contina con la zaborrería disenyada por una lei que no ye pensada ta las nuestras luengas, sino ta un lingüicidio. A intención d'o lechislador de 2013 yera precisament esborrar a identidat d'as luengas aragonesa y catalana y fer una barracha lechislativa que convertise ixa academia en un instrumento inutil. Asinas creyaba una unica entidat ta las dos luengas. O decreto que previsiblement s'aprebe creya dos entidatz menors clamadas institutos, sin personalidat churidica, que se suposa funcionarán independientement. Tot pendendo d'ixa buena voluntat suposada a priori. Ye decir NO se creya una autoridat lingüistica ta l'aragonés, sino una sección d'atra entidat. ¿Por qué l'aragonés no tien dreito a tener una autoridat lingüistica como toda la resta de luengas d'o nuestro entorno?
As quince primers academicas d'ixa lei, habrán d'estar trigadas por as Cortz, lo Gubierno y a Universidat de Zaragoza, no establindo-se garra mecanismo que guarencie que haiga de trigar-se un numero minimo ta l'aragonés u lo catalán. Ixa primer academia podrá viyer ixamplau o suyo numero de academicas ixamplando-se os integrants d'os dos insitutos que se creya. Lo cómo no queda guaire claro, ni s'implementa un mecanismo de sustitución d'os suyos miembros.
Tot y estando un decreto penible, que lechitima una lei penible, disenyada ta acotolar l'aragonés y o catalán, se podría argumentar que "ye la lei que tenemos" y no podemos fer atra cosa. Ya antes ha pasau, y mesmo con gubiernos d'o PP, as activistas por l'aragonés y o catalán, nos hemos habiu de fer o pre y buscar os foraus lechislativos ta ir tirando entabant y que no fesen guaire zancocho.
Manimenos a situación ye prou diferent a la de 2013. Bi ha una mayoria parlamentaria a favor de derogar a lei de luengas. PSOE, Podemos, CHA y IU, lo menos en campanya electoral, yeran partidarios de vulcar-la y fer-ne una nueva. O pacto de lechislatura entre PSOE y CHA, que entre atras cosas levó a la creyación d'a DGPL y o nombramiento d'o suyo director, teneba en o 23eno punto "Aprebar una lei de luengas que guarencie os dreitos lingüisticos d'a ciudadania, con un amplo proceso participativo, buscando as formulas legals ta suspender l'aplicación de l'actual." Ni s'ha aprebau, ni a lei de luengas actual guarencia los nuestros dreitos, ni bi ha habiu un "amplo proceso participativo".
CHA, que levó la lei t'o constitucional, y que agora pareixe desfender las suyas bondatz, deciba tamién en o suyo programa (pachina 10) que quereba "suspender la lei 3/2013 (...) y presentar una nueva lei que se cumpla y siga lo primer paso enta la futura cooficialidat (...) en aplicación de la legalidat internacional en iste ambito y en igualdat de condicions con a resta de luengas d'Espanya, Europa y o mundo". Continaba o suyo programa demandando "Constituir las academias de l'aragonés y lo catalán".
Atras entidatz tamién amostroron o suyo refús t'a lei de luengas que agora celebran. Consello d'a fabla deciba en aquellas envueltas sobre a lei 3/2013 (Fuellas 215, pachina 3) que se consagraba "a creyazión d'una Academia unica (denominata chenericamén Academia Aragonesa de la Lengua) en os terminos en los que lo fa te, por un costato, acrexentando a barafunda lingüistica e a indistinzión entre as luengas e, por atro ye politizando-la e rebaxando de bez o libel filolochico e zientifico d'a suya composición...". Mesmo lo propio actual director cheneral de politica lingüistica, Jose Ignacio López Susín, presentaba una comunicación titulada "Poniendo las bases para la desaparición del aragonés. La nueva regulación de las lenguas propias de Aragón".
¿Por qué dimpués de tanta chustificada hostilidat ent'a ixa lei de no-luengas que tanto mal feba, de bote y voleyo le pareixe un marco acceptable a los suyo criticos? ¿qué ha cambiau en istos quatro anyos.
Tenemos una oportunidat historica ta l'aragonés. Bi ha mayoria parlamentaria y social ta aprebar una nueva lei de luengas. Todas tenemos alto u baixo claras los minimos acceptable ta ixa lei. La de 2009 se quedaba curta, prou que sí, pero ye un punto de partida claro y referencial ta prencipiar a treballar. Ixo ye posibilismo y pragmatismo. Lechislar sobre a lei de 2013 lo que ye, ye una rendición y no ye en absoluto positivo ta l'aragonés. Hemos de parar cuenta de que lo que faigamos en istos anyos, con os suyos aciertos y errors, condicionará a l'aragonés probablement por decadas.
Bi ha tiempo ta reendrezar o rumbo. Bi ha tiempo, ganas y chent ta treballar en una nueva lei de luengas. Si ye por miedo a la opinión publica, cal fer alcordanza de que afortunadament Aragón y as aragonesas no son como l'Heraldo quiere que sigamos.
A l'aragonés le cal una lei de luengas que siga digna de ixe nombre, que le de una autoridat propia, independient y con funcionamiento autonomo, que guarencie los dreitos de toda la comunidat de fablants en tot lo territorio aragonés. Como demandabanos en 2013 y como hemos de continar demandando en 2017.
Talment cal repetir-lo, ta qui no se'n faiga alcordanza: l'aragonés ye una luenga como qualsiquier atra d'iste cabo d'Europa. Y ta sobrevivir en iste entorno, le cal tener as mesmas ferramientas que a resta de luengas: un modelo culto, dreitos pa la suya comunidat de fablants, lechislación adequada, ... y una autoridat lingüistica independient. Deixar la independencia de l'autoridat lingüistica d'a luenga mas menazada d'Europa, a la buena voluntat d'o gubierno de turno u d'uns academicos que no son d'ixa luenga nomas puet levar a que ixa autoridat deixe d'estar funcional en qualsiquier momento.
O borrador de decreto no creya una academia ta l'aragonés como se ye decindo. Contina con la zaborrería disenyada por una lei que no ye pensada ta las nuestras luengas, sino ta un lingüicidio. A intención d'o lechislador de 2013 yera precisament esborrar a identidat d'as luengas aragonesa y catalana y fer una barracha lechislativa que convertise ixa academia en un instrumento inutil. Asinas creyaba una unica entidat ta las dos luengas. O decreto que previsiblement s'aprebe creya dos entidatz menors clamadas institutos, sin personalidat churidica, que se suposa funcionarán independientement. Tot pendendo d'ixa buena voluntat suposada a priori. Ye decir NO se creya una autoridat lingüistica ta l'aragonés, sino una sección d'atra entidat. ¿Por qué l'aragonés no tien dreito a tener una autoridat lingüistica como toda la resta de luengas d'o nuestro entorno?
As quince primers academicas d'ixa lei, habrán d'estar trigadas por as Cortz, lo Gubierno y a Universidat de Zaragoza, no establindo-se garra mecanismo que guarencie que haiga de trigar-se un numero minimo ta l'aragonés u lo catalán. Ixa primer academia podrá viyer ixamplau o suyo numero de academicas ixamplando-se os integrants d'os dos insitutos que se creya. Lo cómo no queda guaire claro, ni s'implementa un mecanismo de sustitución d'os suyos miembros.
Tot y estando un decreto penible, que lechitima una lei penible, disenyada ta acotolar l'aragonés y o catalán, se podría argumentar que "ye la lei que tenemos" y no podemos fer atra cosa. Ya antes ha pasau, y mesmo con gubiernos d'o PP, as activistas por l'aragonés y o catalán, nos hemos habiu de fer o pre y buscar os foraus lechislativos ta ir tirando entabant y que no fesen guaire zancocho.
Manimenos a situación ye prou diferent a la de 2013. Bi ha una mayoria parlamentaria a favor de derogar a lei de luengas. PSOE, Podemos, CHA y IU, lo menos en campanya electoral, yeran partidarios de vulcar-la y fer-ne una nueva. O pacto de lechislatura entre PSOE y CHA, que entre atras cosas levó a la creyación d'a DGPL y o nombramiento d'o suyo director, teneba en o 23eno punto "Aprebar una lei de luengas que guarencie os dreitos lingüisticos d'a ciudadania, con un amplo proceso participativo, buscando as formulas legals ta suspender l'aplicación de l'actual." Ni s'ha aprebau, ni a lei de luengas actual guarencia los nuestros dreitos, ni bi ha habiu un "amplo proceso participativo".
CHA, que levó la lei t'o constitucional, y que agora pareixe desfender las suyas bondatz, deciba tamién en o suyo programa (pachina 10) que quereba "suspender la lei 3/2013 (...) y presentar una nueva lei que se cumpla y siga lo primer paso enta la futura cooficialidat (...) en aplicación de la legalidat internacional en iste ambito y en igualdat de condicions con a resta de luengas d'Espanya, Europa y o mundo". Continaba o suyo programa demandando "Constituir las academias de l'aragonés y lo catalán".
Atras entidatz tamién amostroron o suyo refús t'a lei de luengas que agora celebran. Consello d'a fabla deciba en aquellas envueltas sobre a lei 3/2013 (Fuellas 215, pachina 3) que se consagraba "a creyazión d'una Academia unica (denominata chenericamén Academia Aragonesa de la Lengua) en os terminos en los que lo fa te, por un costato, acrexentando a barafunda lingüistica e a indistinzión entre as luengas e, por atro ye politizando-la e rebaxando de bez o libel filolochico e zientifico d'a suya composición...". Mesmo lo propio actual director cheneral de politica lingüistica, Jose Ignacio López Susín, presentaba una comunicación titulada "Poniendo las bases para la desaparición del aragonés. La nueva regulación de las lenguas propias de Aragón".
¿Por qué dimpués de tanta chustificada hostilidat ent'a ixa lei de no-luengas que tanto mal feba, de bote y voleyo le pareixe un marco acceptable a los suyo criticos? ¿qué ha cambiau en istos quatro anyos.
Tenemos una oportunidat historica ta l'aragonés. Bi ha mayoria parlamentaria y social ta aprebar una nueva lei de luengas. Todas tenemos alto u baixo claras los minimos acceptable ta ixa lei. La de 2009 se quedaba curta, prou que sí, pero ye un punto de partida claro y referencial ta prencipiar a treballar. Ixo ye posibilismo y pragmatismo. Lechislar sobre a lei de 2013 lo que ye, ye una rendición y no ye en absoluto positivo ta l'aragonés. Hemos de parar cuenta de que lo que faigamos en istos anyos, con os suyos aciertos y errors, condicionará a l'aragonés probablement por decadas.
Bi ha tiempo ta reendrezar o rumbo. Bi ha tiempo, ganas y chent ta treballar en una nueva lei de luengas. Si ye por miedo a la opinión publica, cal fer alcordanza de que afortunadament Aragón y as aragonesas no son como l'Heraldo quiere que sigamos.
A l'aragonés le cal una lei de luengas que siga digna de ixe nombre, que le de una autoridat propia, independient y con funcionamiento autonomo, que guarencie los dreitos de toda la comunidat de fablants en tot lo territorio aragonés. Como demandabanos en 2013 y como hemos de continar demandando en 2017.
miércoles, 12 de abril de 2017
Recordar as reivindicacions de l'aragonés
As Chornadas d’as luengas d’Aragón, que organiza Nogara cada anyo, antimás de una semana d’actividatz y dinamización de l’aragonés, son un foro sobrebueno pa prener-le o pulso a la luenga y a la envista que en tienen a chent que lo femos servir, sobre tot en Zaragoza. Iste anyo, tamién s’ha encertau que o sabado se organizó a chornada Mullers e luenga en Samianigo, de man de la Comarca de l’Alto Galligo. Asinas que me he pretau ueito diyas vivindo l’aragonés. Tot un goyo.
Pero de vez bella mica de preocupación, en sentir seguntes que discursos, que uno creyeba albandonaus, desacreditaus u superaus fa tiempo. Quasi totz de man d’o publico, pero tamién belun dende as ponents, que ye pior en tener l’autoridat d’o “micro y a mesa”.
Me fa una mica de cansera tornar a escribir isto, porque tanto yo como atras lo hemos feito un ciento de vegadas. Pero mientres contine calendo, continaré dando ferrete con istos afers eternos, porque si no tenemos claros os alazetz d’o movimiento en desfensa de l’aragonés, y as demandas y obchectivos d’a suya comunidat de fablants, a la nuestra luenga le queda dos telediarios.
Oficialidat
A oficialidat de l’aragonés no ye l’obchectivo zaguero, ni l’horizont, ni qualcosa aleixada. Ye l’alazet an que construir-lo tot dimpués. Sin a oficialidat, tot lo que faigamos continará tenendo os pietz de bardo, podendo-se esboldregar siempre que l’administración de turno quiera.
A oficialidat ye una qüestion de chusticia. Ye o reconoiximiento legal de que una luenga existe y que, por lo tanto, a suya comunidat de usuarios tien una serie de dreitos. Y l’administración una serie de debers. Sin a oficialidat, tot lo tarabidau legal que se faiga (lei de luengas, ensenyanza de y en aragonés, etc…) no será un dreito reconoixiu, sino un concieto satisfeito u una concesión a un lobby.
A oficialidat no salvará a l’aragonés, como sabemos todas. Nomas cal viyer o caso d’o gaelico irlandés, que siempre meten d’eixemplo qui relativizan a importancia d’ista reivindicación. Pero no cal enganyar-se. Sin oficialidat, a comunidat de usuarias continaremos sin dreitos, y l’aragonés se’n irá t’a fuesa.
Unidat d’a luenga
Dende Benás dica Ansó se charra la mesma luenga. Con a variación propia de qualsiquier atra luenga y con variedatz perfectament intercomprensibles. Que a norma culta u estandar replegue millor u pior, u con mayor u menor intensidat, as particularidatz de una u atra variedat ye qualcosa que, prou que sí, cal debatir. Pero ixo no puet fer qüestionar a unidat lingüistica de l’aragonés.
O famoso articlo de Saura me preocupa relativament poco, porque sé que ye una opinión ultraminoritaria y de buen vulcar, en no aguantar qualsiquier analisi minimament serio. Nomás s'ha publicau porque a l'Heraldo le va bien pa malmeter contra l'aragonés. Manimenos, sí que me preocupa que no nos creigamos a intercomprensibilidat. Que una ponent encomience a suya intervención en una charrada decindo que “voi a charrar en a variedat X y as de tal val m’entenderán”, en un entorno an que todas charrabanos aragonés, ye l’eixemplo d’ixa imachen que muitas continan tenendo de l’aragonés como una luenga fragmentada. O diya que se dició ixo, estié sentindo dende benasquesas dica ansotanas. Bi heba chent que teneba a luenga transmitida en a familia, y atras que la hebanos aprendida ya d’adultas. Deguna teneba garra problema en seguir as charradas, ni en entender-nos entre nusatras. Encara que levabanos charrando todas en as nuestras respectivas variedatz y modelos, queda chent que contina con ixa ideya de que l’aragonés nomas vale pa charrar con las d’a val.
A voluntariedat de l’adopción d’o castellano
Atra d’as declaracions que se repite en zagueras y que torné a sentir desgraciadament, ye la de que as fablants, deciden, u decidioron, deixar de charrar aragonés voluntariament. Concretament en ista ocasion se charraba d’as mullers y d’a falta de transmisión d’a luenga a las fillas “por o suyo bien”.
Quan existe toda una presión social y institucional pa que no se faiga servir una luenga, ¿en qué momento podemos charrar de voluntariedat? Quan en Zaragoza no existiba carrils bici, y fer servir ixe vehiclo yera visto como un concieto, ¿quanta chent iba en bici? En que s’han meso os medios, a ciudat se han plenau de ciclistas. Quan se charra d’o control d’a natalidat, a soben se diz que bi ha paises que tienen muitos fillos “por a suya cultura”. Manimenos en que baixas a presión relichiosa, fomentas a cultura arredol d’a sexualidat y permites a entrada de metodos anticonceptivos, baixa la natalidat. En a mia familia, y en quasi tot lo mio entorno, logar un piso yera d’ababols. Ixa ideya nian se contemplaba. Asinas que, igual como mis pais, chirmanas, primas, amigas, etc.. nos emboliquemos con una hipoteca de trenta anyos.
¿As zaragozanas se moveban en auto voluntariament? ¿As africanas tiene fillas “por a suya cultura”? ¿Me merqué un piso porque yera la millor opción pa las mias necesidatz? Faltaba, -y falta- información, medios y capacidat de decisión. Qui ha continau charrando aragonés en l’entorno cultural y sociopolitico que bi ha habiu en o zaguer sieglo, ha feito, sabendo-lo u no, un acto de resistencia y mesmo d’heroicidat. Qui deixó de charrar aragonés lo fació a soben sin saber que yera una luenga igual como qualsiquier atra, sin tener os suyos dreitos reconoixius por l’administración y sin poder pa reivindicar-los, en un entorno an que charrar-lo yera salir-te-ne d’o prestichio social, an que no se amuestra en a escuela, sin fablants “referencials”, …
Pa poder decidir voluntariament albadonar l’aragonés, s'ha de poder decidir voluntariament conservar-lo. Y pa muitas personas, ixa no yera una posibilidat. Talment sigamos decindo lo mesmo, pero cal parar muita cuenta en como se diz. Porque a culpa caye en unas u en atras. Y cal deixar claro que a culpa de que se deixe de charrar en aragonés ye de qui practica la represión social, cultural y politica a qui charra ista luenga, no a victima d’ixa represión.
Rai la grafia
Atro d’os discurso que s’ixemena cada vegada que o conflicto grafico s’incrementa ye bella mena de pacifismo mal entendiu que diz que a grafia no ye important y que reduz o conflicto grafico a una cosa de quatre saputos. Ye innegable que os personalismos y intreses personals u politicos han afectau negativament a lo proceso de normalización y normativización de l’aragonés. Pero creyer que a causa d’o conflicto ye ixa, u que a suya solución pasa exclusivament por alpartar d’o proceso a tres, quatre u quince personas ye, como poco, de belulas.
A grafía sí que importa. O modelo sí que importa. ¿Como no va a importar? Y sobre tot, importa como se prenen as decisions y con qué criterios.
No bi ha garra luenga en occident que siga en condicions de sobrevivir sin un modelo culto, referencial y normativo y con una ortografia común y acceptada por a comunidat d’usuarias. Sin ixo, ya podemos treballar tot lo que queramos en as nuestras asociacions, lugars, vals y collas d’amigas, que nomas conseguiremos prolargar l’agonía d’a nuestra luenga. Isto cal tener-lo claro. Sin norma culta, todas y cadauna d’as variedatz morirán. Beluna durará diez anyos, belatra talment un sieglo. A sola posibilidat de salvación de l’aragonés pasa por un modelo estandar. Si tenemos isto claro, podemos debatir como fer-lo. Sino, a sola discusión ye de que color queremos l’atabul d’a luenga.
Entiendo que queda muit bien relativizar ixas luitas porque son la “parte fiera” de l’aragonés. Ye muito mas poliu de viyer os nuestros treballos. Os libros, os audiovisuals, as chornadas, … son una faina imprescindible y que facilita vivir y disfrutar a luenga. Pero pa que contine existindo una luenga que disfrutar, cal ixe atro treballo. Fosco, canso y impopular, pero imprescindible. Creyer que as cosas se solucionarán solas, que o modelo referencial no ye menester, u que vendrá solo dende una voluntat popular, ye fuyir d’un d’os mas grans problemas que tien l’aragonés hue.
Con voluntarias no se fa cosa
Si l’aragonés sobrevive hue, ye claro que ye gracias a toda la chent que ha decidiu en istas zaguers decadas luitar por a suya luenga. Con un emparo nulo por l’administración, qui mesmo bellas vegadas s’ha amostrau hostil con a luenga, o solo feito de continar charrando-lo ya ye activismo cultural, encara que siga de forma insconscient. Tot ixo, en chunto con o treballo asociativo por totz os cabos d’Aragón, ha feito honra a la luenga y gracias a ixo podemos charrar encara d’una luenga viva.
Pero la sola cosa que conseguimos ye aturar o proceso de perdua d’a luenga. Os datos de transmisión intercheneracional y mesmo de numer de fablants activos, igual como lo grau de conservación d’os rasgos aragoneses en a luenga charrada, debuixan un panorama prou negativo. Garra luenga occidental sobrevive a pur de voluntariau. Y muito menos en una sociedat con tant poquisma conciencia lingüistica como en ye l’aragonesa. Pa que l’aragonés contine vivo le cal prestichio social y emparo institucional. Pa conseguir as dos cosas cal personal treballando nomas en ixo y diners pa fer-lo posible.
Ye una toda una vergüenya que d’as 117 demandas d’actividatz d’o Programa Nieuz Luzía Dueso no bi haiga habiu financiación que ta 37. Cal recordar que ixe programa ye bien barato. Por un regular nomas se paga o desplazamiento d’as dinamizadoras de l’actividat. Si nian ixo, que ye una actividat educativa, que ye simplament un acercamiento de l’alumnau a la luenga, tien a minima financiación, ¿como podemos asperar que se prencipien a pagar politicas activas en desfensa d’os dreitos lingüisticos d’a comunidat d’usuarias de l’aragonés? L’aragonés va en una escalera mecanica de baixada y as actuals politicas de desfensa son pasos entabant en ixa escalera. Una ilusión nomas. Cal aturar a escalera pa poder prencipiar a abanzar.
L’actual lei de luengas no ye un marco acceptable
Tot y que todas somos d’alcuerdo en que a mal clamada lei de luengas d’o PP-PAR yera una barbaridat, no pareixe que o gubierno PSOE-CHA tienga prisa en cambiar-la. Sacar as denominacions de LAPAO y LAPAPYP, encara que imprescindible, se queda clarament curto. O punto de partida d’a nueva lei de luengas habría d’estar, como poco, l’anterior feita por o PSOE.
Me fa muito duelo viyer como, dende muitas personas de l’asociacionismo, se contina contemplando a lei actual como un marco an que treballar lechislativament. No ye acceptable que bi haiga una autoridat lingüistica unica ta catalán y aragonés, por meter un eixemplo, ni a zonificación, ni atros aspectos d’ixa lei. Aprofitar os suyos foraus, interpretar-la a la nuestra favor, nomas ha d’estar qualcosa circumstancial que no nos faiga aturar ni un momento en a nuestra reivindicación d’un marco lechislativo digno pa las nuestras luengas. Bi ha una mayoria parlamentaria en as Cortz más que suficient pa negociar una nueva lei, que faiga honra a la supervivencia d’as nuestras luengas, y que prencipie a reconoixer os nuestros dreitos. ¿Por qué sisquiera se ye treballando en ixe cambio lechislativo? ¿Por qué ha pasau quasi meya lechislatura, y continamos sin saber mica d’a intencions de l’executivo quanto a iste afer?
Cal una autoridat lingüistica pa l’aragonés, y nomas pa l’aragonés. A zonificación no ye admisible, ni sisquiera transitoriament. A comunidat lingüistica ye por tot Aragón y no podemos renunciar a os nuestros dreitos pendendo de do vivamos.
A endrecera d’a luita
L’aragonés contina estando a luenga con mayor periglo de desapareixer en Europa. Atras luengas han teniu problemas muit pareixius y son conseguindo revilcar. Garra no lo ha feito de manera espontania, ni gracias a asociacions de voluntarias, ni con “concesions graciosas” d’o poder politico. Totz os abances se han conseguiu gracias a una población concienciada que no ha reblau en as suyas reivindicacions y que teneban muito claras ideyas que en a nuestra tierra pareixe que encara faltan d’asumir-se. U que, si teoricament son asumidas, dimpués no se practican. Hemos de creyer-nos a desfensa d’a nuestra luenga y d’os dreitos d’as suyas usuarias. Y hemos de aprender que bi ha muitos camins pa conseguir ixos obchectivos, pero que totz, si fa u no fa, tienen una serie de caracteristicas comuns que le fan falta pa trunfar.
Oficialidat, unidat, modelo culto, profesionalización, marco lechislativo adequau, amostranza en y d’a luenga, visibilización d’a represión lingüistica, etc… son ideyas y reivindicacions que hemos de tener claras. Sino, ya somos redotadas
Suscribirse a:
Entradas (Atom)






