Ye una historia de tot subchetiva, pues ye como la vivié yo. Con tot y con ixo, he prebau de que no siga pasional y de documentar-lo tot con datos. Antiparte d'a mia propia memoria, he tirau basicament de Wikipedia, d'as actas d'o II Congreso, y d'as revistas O Espiello y Fuellas editadas por Nogara y Consello d'a Fabla, respectivament. Todas tenemos as nuestras opinions sobre iste afer, pero no trobaretz aquí garra mentira, aspero. Por tot isto, o post ye una (y no pas "a") historia sobre (y no pas "de") as grafías.
Lochicament, no puedo charrar d'a historia d'a grafía d'o 87, porque no teneba que 8 anyos. Podetz trobar documentación sobre a suya historia en as propias normas graficas, que son penchadas a la fin d'o post.
A grafía d'o 87, ¿"a de toda la vida".?
Antes d'o 87 s'escribiba en aragonés. Antes d'o 77, anyo que se publicó a Gramatica de Nagore y o Diccionario d'Andolz, s'escribiba en aragonés. Ye verdat que a producción yera radida, pero existiba.
A grafía d'o 87 se veniba fendo servir dende antes d'o 87, ye verdat. Libros editaus en os zaguers 70s ya feban servir, si fa u no fa, ixe modelo grafico. Totz de neofablants. Pero erroniament, bi ha chent que creye que yera a unica grafía y que tot lo mundo la feba servir. Pues lo siento por ellas, pero no.
Mientres os zaguers 70, toda la decada d'os 80 y buena parti d'os 90, practicament no bi heba guaires criticas ubiertas a lo modelo grafico d'o 87 que venisen dende os neofablants. Quasi totz, por no decir totz, la feban servir. Manimenos, entre os patrimonials, a realidat yera prou diferent. Os representants de l'aragonés cheso sisquiá sinyoron o I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés. Una parte muito important d'os escritors patrimonials nunca no la facioron servir. En as revistas locals y comarcals que publicaban bella cosa en aragonés, por un regular se feba servir una grafía castellana con bell cambio chicot.
Con isto nomás quiero dar dos ideyas que ta yo son indiscutibles. 1. A grafía d'o 87 tenió un emplego mayoritario entre os que aprendeban aragonés. 2. A grafía d'o 87 tenió un emplego minoritario entre os que charraban aragonés como luenga materna.
Por desgracia, l'aragonés entre os anyos 70 y agora nunca no ha teniu un modelo grafico universalment acceptau. Ye verdat que antes mas o disenso yera menor y que, dica la propuesta grafica d'a SLA, no bi heba garra alternativa grafica "ordenada" a la propuesta grafica d'o 87.
Quan yo prencipiaba en istas cosas....
Levo en isto de l'aragonés dende l'anyo 2000 y siempre, repito SIEMPRE, he sentiu a chent criticar o modelo grafico d'o 87. Con tot y con ixo, ixa mesma chent lo feba servir y lo esfendeba dica que se consensuase una alternativa. Bi heba prou debat sobre cambiar ya bellas cosas d'o modelo d'o 87, como meter as famosas -t zagueras (escribir chent, berdat, u mozet en cuenta de chen, verdá u mocé, como se feba dica alavez).
Ixe mesmo anyo que yo prencipiaba a aprender, se creyó, adintro d'o Consello d'a Fabla, o Consello Asesor de l'Aragonés, un organo que causó prou polemica. Teoricament, yera un organo ta ir fendo fainas de normalización y estandarización de l'aragonés. En a practica muitas la veyeban como una autoridat lingüistica (una proto academia?) baixo lo control unico y zarrau d'o Consello d'a Fabla Aragonesa. As asociacions y muitas personas leyoron a creyación d'iste organo como una rebaixada d'o CFA. O Consello Asesor prencipió a fer informes con que bellas asociacions (a lo menos Nogara, que ye la que conoixco) no yeran d'alcuerdo.
Avienta la bomba....
Entre 2003 y 2004, esclató a bomba en o mundo de fablilandia. Bells miembros "con nombre" deixaban o Consello d'a Fabla Aragonesa y fundaban una nueva asociación: a Sociedat de Lingüistica Aragonesa. Entre ells, chent como Anchel Conte, Jose Antonio Saura, Xabier Tomas u Chuse Raul Usón. Ta forro de bota, prencipioron a fer servir una grafía en as suyas publicacions en aragonés de tot diferent a la grafía d'o 87. T's zagueras, b y v, as letras g y j t'o soniu "ch", a x tamién t'o soniu que en G.87 se escribiba cs (p.e. sexo / secso) y asinas asinas... Ista asociación, antimás, considera a lo benasqués de traza separada de l'aragonés.
Se "ubriba o melón" d'a disidencia. Nogara, t'a part d'alavez, teneba muita chent que, encara que yera contraria a lo modelo grafico d'o 87, creyeba que caleba continar fendo-lo servir por a unidat d'o movimiento en esfensa d'a luenga. Con tot y con ixo, ya meteba -t zaguera en bells articlos d'a revista O Espiello u conservaba os grupos cultos (dialecto en cuenta de dialeuto, dignificazión en cuenta de dinnificazión, ...). En o numer , d'hibierno de 2003, Nogara fació un Clamamiento a la unidat, que sería simient de Chuntos por l'aragonés. O texto deciba:
En os zaguers tiempos s'han escaiziu bels feitos importans dentro d'o mobimiento d'esfensa d'a luenga aragonesa, debán d'os cuals Nogará quiere fer publica a suya posizión.Agora nos pareixería una groma as barallas d'ixas envueltas. A SLA yera minoritaria, pero bi heba una voluntat de que no se crebase o consenso grafico u de que se plegase en unatro nuevo. O caso yera que bi heba masiaus problemas y caleba que nos chuntasenos. O naiximiento d'a SLA estió un sintoma d'a malotía que teneba l'aragonés y que s'expresaba de diferents trazas:
En primerías, Nogará quiere aclarir per denzima de tot, que creye en a unidat d'a luenga aragonesa y que por ixo beyemos no solo posible sino tamién nezesario treballar en a creyazión d'un estándar que permita a la nuestra luenga como cualsiquier atra luenga normal d'o mundo. Con tot y con ixo, reconoxemos positiba la creyazión de sozestandars en ixos dialectos que por a suya situazión siga consellable, sozestandars que abrán d'estar comberchens y coderens con a irrenunziable unidat d'a luenga, sincronicamén y diacronica.
No renunziamos a tot lo que s'ha feito bien, en o lingüistico y en o sozial, por o mobimiento d'esfensa y dignificazión d'a luenga y espreisamos a nuestra intenzión de continar amillorando-lo.
Por atro costau, dende Nogará beyemos posible un cambio de grafía d'a luenga que, en cualsiquier caso, abría de fer-se dende o consenso. Ista grafía abría d'estar diasistemica y feita con criterios zientificos.
En zaguerías, nos fería goyo de treballar por a unidat d'aizión d'o mobimiento contando, ta ixo, con toz os achents implicaus, perque nomás de conchunta tendremos a capazidat de desichir debán d'os poders publicos o que l'aragonés mereix.
1. Quasi vinte anyadas dimpués d'a propuesta grafica d'o 87, un porcentache altismo d'os patrimonials continaban viyendo-la allena y no la feban servir.
2. O malestar provocau por a pretensión d'o Consello Asesor de funcionar como una Academia, sin a participación d'a resta d'asociacions y fablants de l'aragonés.
3. O naiximiento d'a SLA y a suya propuesta grafica, nueva y rupturista de tot (en ixas envueltas).
4. As furas criticas y refús a qualsiquier cambio, por chicot que estase, d'a grafía d'o 87, de man de qui la desfendeban (basicament CFA).
A prebatina de solución plegó con a iniciativa Chuntos por l'aragonés. Aquí cal fer un parentesi important.
Chuntos por l'aragonés.
Poco dimpués d'ixe Clamamiento por a unidat, prencipioron toda mena de contactos en fablilandia. Se metió firme ficacio en que en iste proceso participasen personas y asociacions representants d'o fabladors patrimonials, ta mirar de correchir a error historica de continar trestallaus.
Dimpués d'un tiempo se fació o conoixiu como Manifiesto por a unidat d'a luenga, en castellano ta privar-se problemas de modelos graficos, dialectals y mesmo lingüisticos. Iste manifiesto, que deciba bella cosa tant evident y de vez tant radical como que existiba una luenga que se deciba aragonés y que teneba unidat lingüistica expresada, como todas as luengas, en diferents dialectos, se prencipió a mover. Lo sinyoron millars de personas, asociacions de toda mena, y muitos concellos, comarcas y mesmo diputacions provincials.
En o proceso de Chuntos participoron todas as asociacions grans y chicotas de l'aragonés fueras d'a SLA que, dende o primer inte, dició que no iba con ells o proceso. Tamién bi habió una presencia important de fabladors patrimonials. O proceso fue evolucionando y se plegó en a conclusión de que caleba convocar un segundo Congreso de l'aragonés, hereu d'o I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés. Ixe II Congreso tendría como obchectivo esleixir una autoridat lingüistica que normativizase y prebase de ir normalizando l'aragonés.
Bells meses antes d'o Congreso, no bi heba guaires tensions entre as asociacions. Tot lo contrario. En o numer 170 de Fuellas, con calendata de noviembre-aviento de 2005, se deciba en a editorial
En l'auto [os representants de Chuntos, un d'ells Chuse Inazio Nabarro] esplicoron que o Congreso se zelebrará os días 13, 14 e 15 de chulio de 2006 en Zaragoza y en bels lugars de l'Alto Aragón, e que o suyo ochetibo ye creyar l'Academia d'a Luenga Aragonesa como autoridá lingüistica que complegue o consenso de toz os fabladors d'aragonés, de todas as suyas bariedaz, sin que dengún ziudadano se sienta amarguinato. Nabarro estacó que con l'Academia se preba de creyar una fuerza interior que dé codesión á os fabladors e que premita o refrendo instituzional por parti d'o Gubierno d'Aragón.T'a part d'alavez, prencipioron as rumors sobre a posibilidat de que o Gubierno ise a fer una lei de luenga digna d'ixe nombre. O mesmo Juanjo Vázquez, qui yera viceconsellero d'Educación y Cultura d'o Gubierno de Marcelino Iglesias, dició en o suyo nombre, en a sesión de devantadera d'o Congreso:
Este Proyecto de Ley de Lenguas, en definitiva, no hará otra cosa que ratificar la realidad trilingüe de nuestra Comunidad, y tendrá como objetivos esenciales:
a) Hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón
b) Fomentar la recuperación y desarrollo de las lenguas propias de Aragón, impulsando las medidas precisas para ello
c) Garantizar la enseñanza del aragonés y del catalán en todas las etapas educativas
En definitiva, es necesaria una Ley de Lenguas en Aragón para integrar definitivamente a todos los aragoneses, igualando progresivamente los derechos de los que tienen el aragonés o el catalán como lengua materna con los derechos de los aragoneses de habla castellana, con el principio fundamental del respeto a la libertad de todos los aragoneses.
La Ley de Lenguas también dará respuesta a una de vuestras mayores preocupaciones, si tenemos en cuenta el programa del Congreso: la decisión sobre la autoridad lingüística del aragonés, una autoridad lingüística que no puede resolverse por un método asambleario, sino que debe proceder de un sólido rigor científico y del respeto a las exigencias jurídicas y administrativas.
![]() |
| Amprau d'as Actas d'o II Congreso |
Adhibiba Vázquez que
La autoridad lingüística debe emanar de la Ley de Lenguas * y debe partir, como mínimo, del Gobierno de Aragón y de la Universidad de Zaragoza, pero a su lado pueden y deben existir otras entidades que, fundadas sobre los criterios de procurar hacer efectivo el derecho de los ciudadanos a conocer y usar las lenguas propias de Aragón puedan colaborar y asesorar a los diferentes órganos encargados de desarrollar la política lingüística de nuestra Comunidad.
De este Congreso, estoy convencido, van a surgir este tipo de iniciativas, que van a ser atendidas con atención y respeto por el Gobierno, la misma atención y respeto qu eles va a prestar el conjunto de nuestra sociedad.Deixando a puerta ubierta a un reconoiximiento de facto, dica que se nombrase una academia por o Gubierno, unico organismo que puede fer-lo legalment.
A tensión fue creixendo y o diya 11 de chulio, tres diyas antes d'o prencpio d'o Congreso, o Instituto d'Estudios Altoaragoneses, con Francho Nagore como vicepresident, se desvincló d'o mesmo. Con tot y con ixo, tanto Nagore, como REA y CFA estioron en o II Congreso. Tamién o mesmo Nagore estió proposau como miembro d'a futura Academia de l'aragonés.
Mientres os dos primers diyas d'o II Congreso, se facioron comunicacions sobre a luenga aragonesa, que son replegadas en as Actas que podetz leyer en a web de l'academia. O tercer diya yera o más important. L'academia s'heba d'esleixir. Francho Nagore y Chuse Inazio Nabarro anuncioron que no quereban fer-ne parte, en no estar d'alcuerdo con as trazas ta esleixir-la. Buena parte d'a sesión d'ixe maitin s'ocupó en una serie de recontamientos de arrienda personas fendo a rosca a Nagore y Nabarro, remerando tot lo bueno que heban feito por l'aragonés y como muitas hebanos creixiu leyendo y aprendendo d'a suya obra. Tot parolas ta prebar de fer-les venir a plego y que colaborasen en a formación d'ixa autoridat lingüistica que, dimpués de trenta anyadas de movimiento d'esfensa d'a luenga, yera tant amanada.
![]() |
| Amprau de Fuellas nº 170 |
L'Academia se trigó, con 105 votos a favor, 23 en contra, un voto nulo y 5 abstencions. O nombre legal no podeba estar Academia de l'aragonés por dos razons. D'una man, nomás l'administración puede creyar una academia. D'atra, ixe nombre lo heban rechistrau ta fer una asociación os d'a FACAO. Asinas que l'Academia de l'aragonés pasó a decir-se Estudio de Filología Aragonesa (EFA) - Academia de l'aragonés.
Si escribo tot isto de Chuntos por l'aragonés ye porque creigo que ye important conoixer un poquet como naixió l'EFA-Academia de l'aragonés. No estió una asociación que creyoron quatre "mataus" un diya que s'aburriban. Ye una asociación naixida de tot un proceso de participación ubierto y transparent. Con defectos, prou que sí, y regular que con muitas errors, como qualsiquier colectivo humano. Pero con una historia que cal que todas conoixcamos, a lo menos, un poquet.
A grafía d'o EFA- Academia de l'aragonés
O EFA prencipió a treballar en diferents arias. Una d'ellas una reflexión sobre o modelo grafico a emplegar en aragonés. A parte que esfendeba de trazas más furas mantener punto por agulla o modelo d'o 87 heba refusau u refusoron dimpués estar parte de l'Academia, asinas que pareixeba que os criterios iban a cambiar prou cuanto a ixe modelo. Asinas estió.
En febrero de 2010, se presentaba publicament o documento "Principios y criterios para una codificación normativa de l'aragonés", y un mes dimpués a Propuesta ortografica provisional de l'EFA, ubrindo un plazo ta presentar esmiendas a lo texto. Se'n presentoron 93 que se facioron publicas y, dimpués d'un tiempo de debat, se publicó a la fin, en Aviento de 2010 a Propuesta Ortografica de l'Academia de l'aragonés.
... y lo que vinió dimpués
En istas anyadas bi ha habiu temporadas con mayor y menor agresividat entre os diferents modelos graficos. Bi habió mientres tiempos una mena de "pacto de no agresión" crebau en diferents ocasions. En zagueras a virulencia d'as enrestidas ye encara mayor, por qüestions más politicas que no pas lingüisticas.
L'aragonés en istos zaguers trenta anyos s'ha escrito de muitas trazas. Hue (mal)conviven dos grans propuestas graficas, con una tercer (a d'a SLA) con menor refirme, y con qui escriben prenendo dreitament a grafía d'o castellano como modelo.
Por ixo, Pepe Soro miente en Twitter (en castellano, of course) quan da como unica opción grafica ta l'aragonés la d'o 87 no aduyan precisament. L'aragonés, Sr Soro, lo escribimos cadagún como queremos y podemos. Lo han escrito cientos de personas, patrimonials y no patrimonials, como han quiesto y puesto mientres totz istos anyos. ¿Vas a decir-les, por eixemplo, a los chesos, que no escriben en aragonés? ¿U a Quino Villa u a Elena Chazal? ¿U a yo mesmo?
En l'atro cabo, tampoco no me fan guaire goyo bellas actitutz bambosas ent'as personas que continan fendo servir a grafía d'o 87, u a minusvaloración que se fa d'a historia d'a mesma. A la fin, cientos de neofablants aprendiemos aragonés con ixa grafía y mientres anyadas nos fació honra ta expresar-nos en ista luenga.
Dezaga d'a luita grafica bi'n ha muitas atras. Bi'n ha de politicas, prou que sí. Tamién bi ha prous diferencias entre os modelos de luenga que esfienden unas, atras y las de dillá (bi ha dos "bandos" grans y muitos atros chicotz....). Más u menos artificials, más u menos amanaus a lo castellano, más u menos flexibles, etc...
A guerra d'as grafías ha deixau muitos "muertos" por o camín. Chent muito cremada con iste afer, que ha deixau d'escribir u mesmo de charrar en aragonés. No ha creyau garra scisma que no existise ya, pero sí que ha afundau en ell. Ya soi estau en bellas quantas reunions y prebatinas de reendrezar a situación y me pareixe que ni agora ni en muito tiempo, ye posible una compleganza de todas as asociacions. Con que no nos faigamos boicot, ni nos metamos minas las unas a las atras m'aconortaría. Y entre que se tricolotían bells quantos, a resta, con tot en contra, habremos de fer más poders que no nunca ta continar treballando por l'aragonés.
Videos y referencias
Charrada de Fernando Sanchez sobre la grafía (2006)
Bibliografía:
I Congreso ta ra normalizazion de l'aragonés en a Enciclopedia Aragonesa
Actas d'o II Congreso de l'aragonés
Manifiesto por la unidad de la lengua aragonesa
Principios y criterios para una codificación normativa del aragonés
Propuesta ortográfica de l'Academia de l'aragonés
Normas graficas de l'aragonés (I Congreso ta ra normalizazión de l'aragonés)
Fuellas numer 170 (nobiembre - abiento 2005)
Academia de l'aragones
Consello d'a Fabla
Grafía SLA
Sociedat de Lingüistica Aragonesa
SLA en a Wikipedia
Revista O Espiello numer 8 (aviento 2003)







+-+The+Watchers+on+the+Wall+4x09+MEME.jpg)





