jueves, 24 de diciembre de 2015

Consellos y más ta una #cenafacha

En fa ya bell anyo que levo fendo servir o hashtag #cenafacha ta contar as mias penas en ixas lifaras nadalencas que nos imposa o calendario gregoriano. Dende que empecipié o fenomeno s’ha ixemenau y en istos diyas son muitas as personas que comparten ista opinión y iste sufrimiento. Talment ye o momento de fer-ne bella reflexión, memoria y, por qué no, consello.

Conste que quiero muito a la mia familia. Pero no comparto con ellas muitas cosas. A ideyolochía en ye una. En a familia-familia, soi a sola persona d’izquierdas. Si ubrimos una miqueta o rolde familiar, a la parentalla de segundo y tercer grau, no me quedo tant solenco, pero continamos estando una chiqueta minoría, cargada de pacencia. 

L’atra ye lo que dica no fa guaire pensaba que yera simpla prudencia. Con a intención de no provocar pleitinas esterils an que dengún no ferá venir a plego a l’atro, gosaba d’esquivar habilidosament os temas punchudos en a mesa. Bella vegada, fendo verdaders malabarismos dialecticos ta pasar d’o “tema catalán” a “o zaguer programa de José Mota” con tasament bella paroleta acompanyada d’un “quiers más torrón?” a o polemizador que pertocase. Manimenos, en l’atro canto, pareixeba que bi heba un encerrinamiento en amargar-me a nueit. M’he maravillau d’as pingoletas argumentals que ha feito bell familiar ta conseguir vinclar o vin de Carinyena que yeranos bebendo con “a dictadura chavista que nos deixa sin mercar papel de cul y compresas”. Yo le deciba prudencia, pero una amiga y aguda politica le clama lenguache d’o poder a ixa seguridat y bamba con que enristen contra yo, u contra las mias ideyas.

Estar solet ye duro. Si tiens en frent a la familia tuya pior. Por ixo, y no por ganas de fer-me-ne a mofla, que deciba belun, creyé o hashtag. Ta poder aconhortar-me con os followers y friends d’o rete. T’afogar ixas penas entre os bits y no rematar a pur de chilos u de faltadas que ye a soben lo que te demanda o cuerpo. Ixa ye a estratechia que decidié de fer servir dende fa bell anyo. Pero la barracho con atras d’antes y beluna nueva. Tos las describo.

A riseta somarda. A soben no quieren que endizcar-te ta que blinques. Mas que más con os temas que sabes que yes más sensible. En o caso mio, Catalunya. Deixa-les charrar entre que fas un cenyo como de “no te voi a responder. Soi por dencima d’ixo”. Si te’n preguntan, un “ye muito más embolicau que no ixo que dices, y creigo que no bi ha prou tiempo ta charra-lo”, te salvará de horas de retolica sin sentiu que rematarán con argumentos d’a mena “pero ye que isto ye Espanya” y cosas parellanas.

A pregunta inocent. Una d’as más divertidas. Has de fer como que no tiens ni ideya d’o tema que se’n ye charrando y fer-les cayer en as suyas propias contradiccións. Funciona millor, lochicament, si en realidat controlas o tema. Un d’os afers que foi servir isto ye con as lenguas. Cada vegada que sentencian “en Echo no s’entienden con Ansó porque ye de tot diferent lo que i charran”, les preguntas “ah sí? Tú que diferencias i trobas?” Lo mesmo vale ta totz os topicos. Preguntas como “pero exactament que ye lo que fació Monedero?” deixan a o contrario en evidencia, farfallando respuestas que no tien o cunyau promedio. Recuerda que un “por qué?” a soben ye a millor respuesta a qualsiquier argumento.

Fer esbarrar o tema: Tornan a dar ferrete con Venezuela? Aprofeita qualsiquier enchaquia ta cambiar de tema. Puetz inventar-te cosas si cal. “Pues en Caracas bi ha un observatorio astronomico, que son estudiando os obchectos transneptunianos.” En a familia mia, o tema de l'astronomía funciona de bitibomba, pero cuento que no ye lo cutiano, asinas que adapta-lo a lo que funcione en la tuya. O cunyau furo gosa de resistir-se, pero si sabes re-endrezar-lo bien de tal traza que se sienta igual d'important, tiens obchectos transneptunianos dica que salga o torrón.

L'enemigo común. Cuento que en todas as familias bi ha bell tema que une. ¡Qué tiempos quan o trasvase, que todas charrabanos d'o mal que nos deixaban en a tele y d'o carnuz de Cañete!. Regular que trobarás bella cosa que tiengatz un odio común: os pingüinos, Maná, Pablo Motos, o queso, …. quemisió! Si no ye asinas, regular que lo tendrás con parte d'a familia. En o caso mío, funciona muit bien a relichión ya que buena parte somos ateus y, como ye normal, deixamos a o cristianamen sin argumentos en un petén. L'odio une más que qualsiquier atra cosa. Aprofeita-te-ne!

O mal menor: Como o mal tertuliano, tiengo opinión quasi de tot. Fallo muito en economía y esportes porque son temas que, basicament, me la bufan. Pero encara que tienga opinión de quasi tot, siempre bi ha cosas que me “tocan” más y atrás que menos. Esfenderé a mia posición sobre os entibos u a lengua, con firme rasmia, pero si se charra, por eixemplo, d'o tramvia, pues ni tant mal. Prou que soi a favor d'o tramvía en Zaragoza y creigo que ha feito honra pa amillorar a vida en a ciudat, pero no voi a tricolotiar-me con a familia por una basemia de l'Heraldo. Si denguna d'as anteriors no t'ha funcionau, siempre puetz fer esbarrar o tema de conversa a uno que t'importe menos. M'estimo más de sentir fateras sobre bicis por as aceras u lo ciento d'averías que tienen os tramvías, a toda la reuca cutiana de micro y macromasclismos, por eixemplo.

Y tot isto no significa que no respete a la mia parentalla. Tot lo contrario. Si no los respetase los encorrería, les chilaría y los ninviaría a escaparrar. Manimenos m'aguanto lo que puedo, contraargumento quan no me'n queda atra y prebo de ufrir-les unatra anvista, que por un regular replegan con ixe cenyo de “ai que choven yes, que no sabes lo que dices”. 

A lo menos tiengo ixa atra familia, ta aconhortar-me y compartir istas penas. No debo d'estar tant solo, quan por tot, salen hashtag parellanos u bingos como iste que publicó eldiario.es y que me pasó la gran Lucía!


miércoles, 16 de diciembre de 2015

De viache por Cambrils y redolada

Dende chiquet, y como muitas atras familias zaragozanas, he teniu casa en Cambrils. Pa belun, isto me convertiría automaticament en catalanoparlant nativo, pero no ye o caso. O caso ye que, como muitas atras familias zaragozanas, febanos servir Cambrils nomás t’a placha, chiringuito y gambadeta. Conoixer a lengua, o pueblo, os habitants, os costumbres, a redolada,.... yera qualcosa que ni se nos pasaba por l’esmo.

Cosas d’a vida, en iste puent prencipiemos a mirar destino prou tarde y ya no quedaba cosa barata por os Pirineus occitanos que yera a primer ideya que tenebanos. A la fin ni por os occitanos ni por dengún. Decidiemos, allora, de marchar ta Cambrils que, lo menos, nos escusabanos os diners de l’aloix. No asperabanos trobar guaires cosas a fer por a redolada, pero a la fin, rematemos conoixendo puestos que nos percutioron a-saber-lo, sobre tot, por o feito d’estar tant cerca d’un puesto tant turistico como Cambrils, pero an que a mayoría d’a chent nunca no s’aluenya más de trescientos metros d’a linia de placha.

O primer diya lo pasemos en Tortosa. Una ciudat plena d’historia. De feito decidiemos d’ir-ie, porque saliba a soben en os libros d’historia que m’habié de leyer t’o mio prochecto de cabo de carrera. Un Ebro bien amplo y tranquilo la talla por a metat, trestallando a parte antiga d’o eixample. En a oficina de turismo, an que nos atendioron rebien, nos explicoron que en a ciudat, pa la Guerra Civil, les heban chitau 80.000 bombas. En Gernika en chitoron 50.000, pa que tos faigatz una ideya. Y ixo se notaba prou. Con tot y con ixo, tanto a ilesia como o castiello - fortificación son de muit buen viyer. Nomás por ixo ya mereixe la pena d’ir-ie. 

Pero talment lo que más goyo nos fació estió Os Chardins d’o Principe. En os terrenos d’un antigo balneario decidioron de fer un museu escultorico a l’aire libre. As esculturas de Santiago de Santiago preban de charrar sobre a historia d’a humanidat. Tanto as propias esculturas como l’entorno an que son, forman un conchunto digno de viyer. Y de fer-lo antimás a moniquet, pa poder parar cuenta d’os chiquetz detalles de cada pieza. Una choya.

A parte más natural d’o viache la prencipiemos por a Serra de Llabería. A tasament 15 minutos de Cambrils, nian podeba preixinar yo que bi hese mont. Mont d’o de fer cursas y tal. Mont, mont!. Pues be-te-me que sí que n’i hai. Y bien pincho. En a oficina de turismo de Pratdip tornemos a estar muit bien atendius. Amás d’indicar-nos as cursas que se podeban fer dende o lugar, nos charroron d’os “Dips”, uns cans-vampiros d’a mitolochía catalana. Por o lugar, tienen dips amagaus ta fer un chuego de trobar-los. Una traza de conoixer o lugar chugando bien divertida. Dende astí sale bella ruta de diferents dificultatz. La que faciemos yera prou simpla, pero una mica exichent en una parte con firme costera. A variedat de arbols y plantas, y o buen orache que nos acompanyó, fació una cursa bien agradable.

A l’atro diya, decidiemos de fer una chornada mixta lugars-naturaleza. De maitins, y traviesando una d’as boiras más pretas que nunca heba visto, visitemos Horta de Sant Joan. En l’ecomuseu, un hombre que quasi le costaba d’alentar y sin mica gana de atender-nos, nos vomecó un plano que no feba honra pa cosa. Quan le preguntemos por cursas, nos ninvió ta un aria de brenda y, viyendo que febanos estorbo, marchemos a fer una biera y a apanyar-nos a visita por a nuestra cuenta. Una faltada a la redolada de Els Ports, que ye repolida.

A la fin, decidiemos de peteniar bell poquet por Els Estrets. Yeranos una mica cansas y a cursa ye facil de tot. Ye tot plano, por o fundo d’una clamor, a bell metro por dencima d’os rios. Os ríus, con un augua transparent que reflexaba colors turquesas, fan un paisache de muit buen viyer. Encara que feba frescor, l’augua convidaba a una capuzadeta, asinas que de verano, ixo be d’estar un paradiso. Pa qui le faiga goyo a escalada, a redolada ye tamién buen pincha. I trobemos bells quantos equipos fendo-ne y en os lugars d’arredols bi heba quantas interpresas d’aventura. Tamién por Horta de Sant Joan pasa a via verda que va dende Alcanyiz t’o Mediterranio y yera tot plen de ciclista fendo-la.

O zaguer diya, Arale me convenció pa ir t’a parte viella de Cambrils. Tasament i yera iu bella vez de nino a viyer l’azoque que montaban de cabo ta quan, u ta mercar a bici que i teneba. Ye bien sinyaler d’a concepción que a familia mia, y cuento que muitas atras, tenemos de Cambrils. Un puesto an que a dengún no l’intresa ni brenca ni meya lo que fa a chent d’o lugar. Nomás nos servimos, en o pior sentiu, d’o lugar. Enter que febanos una gambada, una parella nos preguntó si sabebanos a on se feban os castellers. Ni sabebanos que se’n feban, asinas que prencipiemos tamién a mirar de trobar a plaza an que nos heban dito que sería l’acto.

Yera o diya d’a Inmaculada y be d’estar fiesta gran en Cambrils. Antimás de quitar o monyaquet d’o santo en procesión, i feban baile de chigants y capezutos, ball de bastons (palotiau) y, prou que sí, castellers. Tot con dolzainers y mosicos a patacadas. Buena borineta que nos estiemos viyendo y disfrutando. O maitin remató con un vermu en un bar cerqueta d’o puerto an que nos escuncemos con uns ciclistas de Cadrete que yeran fendo a via verda.

Cambrils me deixó, dimpués de trentaseis anyos, sin sangre en a pocha. Tener uns monts tant repolius y tant cerca u conoixer una tradición, chiqueta y sin aparatos, pero bien entretenida, me tornó a recordar que cal viachar ta totz os cabos con os uellos y a ment ubierta patalera pa chupir-te de tot lo que te pueden dar. Mesmo si son puestos tant teoricament ixautos como Cambrils.

viernes, 4 de diciembre de 2015

A rebelión aragonesa de 1591. Tierra de barrenaus 2x03

1591 estió un anyo a saber que important t’Aragón. Probablement menos decisivo que no 1707, anyo an que Felipe V d’Espanya sacó os fueros y leis aragonesas, rematando definitivament con un estau de sieglos d’historia. Pero muito más simbolico. Quan a “chusticia” castellana talló lo tozuel de Chuan V de Lanuza, o mozo, creyó un simbolo que hue encara remeramos. Muitos atros morioron chunto a ell, por as mesmas razons. Por desfender as leis y a independencia d’Aragón. A ixos atros no se les recuerda tanto, pero os suyos nombres apareixen por tot en que prencipias a forigar una miqueta en a historia.


Os feitos que pasoron en Aragón entre 1591 y 1593, han pasau a la historia con o nombre de Alteracions d’Aragón. Os historiadors que vinioron t’o programa s’estiman más atros nombres más achustaus t’a realidat d’o que i pasó: rebelión d’Aragón u sucesos revolucionarios. Se clame como se clame en iste programa nos adediquemos a repasar os feitos d’ixas envueltas. Dende muito antes, dende primer d’o sieglo XVI, ta poder contextualizar bien tot lo que pasó. Y dica muito dimpués. L’exercito castellano no marchó d’Aragón dica 1593, más d’un anyo dimpués de l’asesinato de Chuan de Lanuza. Os tozuels d’os foristas remanioron en as picas dica 1599.

Dende aquello, toda mena d’historiadors d’acercoron a los feitos. Con mayor u menor fortuna y con mayor u menor obchectividat. Con intencions de fer-ne un estudio de verdat u de fer servir os feitos ta creyar propaganda. Hue, continan estando polemicas as interpretacions que se fa d’as “alteracions” y cadagún en fa la suya. Hue encara bi ha muita documentación que se desconoixe u s’ignora.

Asinas que, con Lorient y Daniel, tenié a suerte y honor de compartir tres horas de programa, an que rechiremos bien rechirada a historia d’a rebelión aragonesa de 1591. Dos grans expertos en iste tema que regular que tos descubrirán nuevas cosas sobre istos feitos que garra persona que diga querer a Aragón y a la suya historia, puede deixar de conoixer y estudiar.

Como d’isto, en he escrito bella vez, contino tos deixo bell vinclo a bell articlo y bella mica de bibliografía.

Aragón en la monarquía de Felipe II (dos volumens). Jesús Gascón Pérez. Rolde de Estudios Aragoneses. Zaragoza, 2007

El árbol del Sobrarbe. Los mitos de origen del reino deAragón. Antonio Peiró Arroyo. Delegación del gobierno en Aragón. Zaragoza 2005 (contiene un capítulo adedicau a la historia y a la historiografía de Chuan de Lanuza V)

Justicia. Marisa Azuara. Amares.com. Zaragoza, 2006. (novela)

Aragón bajo los austrias. Gregorio Colás Latorre y Jose Antonio Salas Auséns. Librería General. Zaragoza, 1977

Tres esferras II. 20 d'aviento. En Tierra de barrenaus. Chunyo de 2007

O Chusticia y a mia visita con GozArte. En Tierra de barrenaus. Aviento de 2013.

jueves, 19 de noviembre de 2015

A ignorancia lingüistica en l'estau espanyol

No por cutiana deixa de fer-me espanto a ignorancia lingüistica cheneralizada que bi ha en l'Estau espanyol. Mesmo más, m'ixorronta ixa mena d'argüello tant estendillau de qui nomás charrar "en cristiano" y no quiere aprender garra cosa que no sía l'universal y comprensible espanyol.

Deciba un compa andorrano que a chent sabeba pronunciar millor Schwarzenegger que no pas Josep Lluís, y bella mica de razón no le falta. Encara que no he conoixiu practicament a dengún que prenuncie Schwarzenegger como cal (y no pas /chuacheneguer/), entiendo que ye de mal pronunciar ta un castellanofono y que antimás somos masiau influyius por l'anglés como ta parar cuenta de que ye un apelliu austriaco y que no cal prenunciar-lo "a l'anglesa". ¡Quantas risas se m'han feito quan prenunciaba correctament (tot lo que podeba) Schumacher u Kraftwerk! Pero, insisto, son parlas prou aluenyadas d'o nuestro latín romance cutiano. Mesmo cheograficament tampoco no los tenemos cerca y por un regular no tenemos guaire contacto con fablants d'anglés u alemán.

Manimenos, en un estau an que viven 47.000.000 de personas, más de 5.000.000, un de cada diez (como poco) charra catalán. Ya concretament en Aragón, antimás de tener a nuestra propia comunidat catalanofona, o contacto con o catalán ye contino. No nomás por a cercanía cheografica, sino tamién por o ciento de segundas residencias en Catalunya y Valencia y por a cantidat d'emigradas que tenemos en ixos paises. Pero, a mayoría d'a población aragonesa no tien ni ideya de catalán. Sisquiá d'a prenuncia suya. ¡Quantas vegadas s'habrá feito plorar a o nino Chesús en decir /Ca-ta-lun-lla/ u /es-pan-llol/!. Como ta prebar de que prenuncien sonius que ni existen en castellano...

Qué pena me fa toda ixa chent que se pierde a mosica y as letras de Obrint Pas, Manel, Sopa de Cabra u Pirat's sound sistema por puro racismo, en no aguantar que sigan feitas en catalán. Ixe refús tant absurdo lo venimos tetando dende chicotz. Remero perfectament que, de chicot, bi heba chent que se meteba o futbol en a TV3, amortando o soniu y metendo en a radio a l'espanyol que pertocase. Chent que pasaba os veranos en a costa catalana u valenciana y que exichiba que l'atendesen en castellano, encarranyando-se firme quan no lo feban. Dimpués de decadas de normalización lingüistica y de veranos en lugars catalanofonos, ¿quanta chent conoixetz que se fa la bamba de no haber aprendiu ni una parola de catalán? Fer-se a bamba de no haber aprendiu mica de qualsiquier cosa tenendo a oportunidat de fer-lo, habría de fer avergonyar-se a qualsiquier persona.

A incultura lingüistica leva tamién a la ideya de que una lengua digna de tal nombre no admite variación denguna, lo que ye de dar que ye falso. Ye ixemenada ixa absurda ideya de que todas as lenguas que no son o castellano se composan de millars de dialectos incomprensibles entre ells, y de que en Valencia charran de tot diferent en Tarragona u Fraga, pero en Quito u La Habana a lengua ye exactament a mesma que en Cadiz, u Santander. Fa anyos, le argumentaba a una persona a variación d'o castellano seguntes a on se charre y me respondeba con un aclaridor "hombre, pero s'escribe tot igual". Dimpués bi ha qui diz que no cal una grafía t'as lenguas.... ains!

Ixa incultura que s'expresa, tamién en o maltracto policial a qui charra catalán en Valencia, como en o caso de Miquel Gironés (y de muitos atros). ¡Cómo sería de distinto o caso si a ixos policías les hesen charrau en anglés u alemán, que regular que no entienden!

En l'estau espanyol, o nacionalismo lingüistico, que tant bien describe Moreno Cabrera en os suyos libros y charrardas, ha levau a creyar un espacio an que ye quasi imposible aprender una lengua diferent d'o castellano. A que siga bella mena de trauma y a que calga traducir-lo tot. No cal ni charrar d'o cine u a TV doblau. Afortunadament ixo va cambiando. Pero tant a monico....

Fa poco estié en una presentación de bell fanzine feminista. Bi'n heba en aragonés, catalán, castellano y francés. Tanto a moza que lo feba en catalán como la que lo feba en francés, lo heban traito traduciu, y quasi sincusando-se por no haber-lo puesto traducir tot. M'alcuerdo tamién como Xavi Sarrià se feba cruces quan le demandabanos en A Enrestida que a presentación d'o libro suyo la fese, como ye normal, en catalán. Ni o catalán, ni o francés son lenguas que sigan aluenyadas ligüisticament u cheografica de l'aragonés u d'o castellano. En ista parte d'Europa, garra persona habría de tener guaires entrepuces ta entender, si fa u no fa, un texto "normal" en ixas dos lenguas. Pero ve-te-me que pareixe imposible a intercomprensión. Traducir-lo tot a o castellano ye una condena más que una opción. En ixa mesma presentación de fanzines, por cierto, se presientó o Mullers y Cordials, de tot en aragonés, sin que suposase garra trauma y sin que denguna rematase chitando espuma por a boca.

O misterio d'a imposibilidat d'aprender lenguas en l'estau espanyol, no'n ye. As causas, ta yo, son bien evidents. D'una man, una tradición pedagochica en l'aprendizache de lenguas prou mala. Por muitos anyos s'ha amostrau muit malament. A pedagochía lingüistica d'antesmas yera, como poco, zaborrera. Y la d'agora s'endreza más a aprebar examens y a que creigas que charruteas lo que sía, que a realment aprender de buenas trazas una lengua. Aprender anglés, aragonés, swahili, u mandarín no ye facil. Cal fer un poder bien gran y qui creiga u diga lo contrario, u tien un cerebro privilechiau ta las lenguas, u creye que sabe más que no'n sabe, u simplament miente.

D'atra, ixe refús social a qui charra lenguas "no utils". Mesmo a qui aprende francés u alemán antes que no anglés. Muita chent se fa a mofla de qui gosa tener una buena prenuncia. L'atro diya un amigo feba uellos de caparra quan l'explicaba que bi ha 150 universidatz en tot lo mundo que amuestran catalán, pero nomás 8 son en l'estau espanyol, entre que Francia u Alemanya en tienen vinte. Bell diya habré d'escribir sobre as reaccions d'a chent quan les deciba que estudiaba aragonés u agora quan les digo que estudeo catalán.

As mesmas que ploran porque a chent ye incapable d'aprender un buen anglés s'encarranyan porque se faiga educación en catalán u euskera. U debant d'a posibilidat de que se prencipie a fer, con una voluntariedat quasi absurda, en aragonés. No entienden que un verdader bilingüismo, y no lo que se fa en a mayoría d'os malclamaus centros bilingües, sí que favoreixe l'aprendizache d'una tercer y sucesivas lenguas.

No tiengo ferramientas ta contimparar con atros estaus. Por lo que me dicen a situación en atros estaus ye millor. Y en bell estau colonial (Anglaterra, Francia, etc...) puet estar que mesmo siga pior. Pero en l'espanyol a incultura nos leva a que a chent se'n rida quan viye o video que meto abaixo de Moreno Cabrera, u a que, como denunció Esfendemos as luengas, en Aragón TV haigamos de sentir-nos argumentos como "te hablo en toledano?". Y a que, anyos más tarde, se torne a repetir o "Jose Luis Carod".... 

Antes (u de vez) de prencipiar a aprender lenguas, a fer una sociedat plurilingüe, cal saber lo que ye una lengua, a valura que tien, o patrimonio que representa, a relación que tien con a resta de lenguas, .... No ye tant dificil. Sisquiá cal una asignatura de propio. Con bella mica de sensibilidat cultural, de apertura de ments y, lo que ye más dificil, un emparo institucional que acotole o "cunyadismo lingüsitico", ya podríanos ir tirando entabant.

Bell video pa pensar (u plorar):



Aragón Tv triga a contertulios desconoxeidors d’a realidat lingüistica d’Aragón from Esfendemos as Luengas on Vimeo.






miércoles, 11 de noviembre de 2015

Pilars 2015. Tierra de barrenaus especial D'estrela a estrela

Os Pilars rematoron. Ta yo no estioron ni os millors ni os piors d'a mia vida, pero sí que tenioron momentos bien pinchos. Cuento que ta todas. En no tener un lugar, en estar naixiu y creixiu de Zaragoza, son istas las mias fiestas mayors. Son istas las que me trobo con as amigas que viven difuera y en as que aprofeito ta disfrutar a borina en a carrera.

Sobre o modelo de fiestas de Pilars bi ha muito que charrar, pero no estió iste o programa ta fer-lo. De feito, si bi ha bella voluntaria, tos proposo de fer-ne un sobre os Pilars y mesmo sobre as fiestas en Aragón. Tanimientres simplament aprofeitemos ta charrar una miqueta d'istos Pilars. D'os conciertos que nos heban feito goyo u no pas, d'as novedatz y d'as cosas de cutio, d'as polemicas politicas, .... una mica de tot.

Lo faciemos, antimás, adintro d'a programación d'a cinquena edición de D'estrela a estrela un cabo de semana an que toda la programación de Radio Topo se fa en aragonés y en catalán. Un diya muito especial ta todas as que queremos ista lengua y tamién ta qui nos fa goyo a radio. Como dicié por twitter, ye una maravilla devantar-te d'o leito y desayunar-te con un programa en aragonés y continar asinas tot lo diya. Un d'ixos poquetz diyas a l'anyo que realment vives en aragonés quasi as 24 horas. 

Ya podetz sentir u descargar-tos iste programa an que, como siempre, tant bien nos lo pasemos.

viernes, 6 de noviembre de 2015

Cacegadas (Lost) Tierra de barrenaus radio 2x02

Si bi ha una serie que, en as zaguers decadas, cambió as trazas de fer televisión, ixa ye Lost. No descubro cosa decindo que bi habió un antes y un dimpués d'a suya emisión. O boom d'as series prencipió con ista, y muit pocas han conseguiu meter-se a ran de calidat y de exito. Dimpués de Lost bi habió muitas prebatinas de "nuevas Lost" como FlashForward que se quedoron en no cosa. Bi'n habió d'atras que sin prebar d'estar-ne si plegoron a un gran nivel de calidat u d'exito: a primer temporada d'Heroes, True Detective, Game of Thrones, The Wire, The Soprano, Breaking bad, ... Pero denguna nos tocó tanto como Lost.



Facié tarde en Lost. Ya yeran fendo a segunda temporada en a TV. Pero como cuento que todas as que faciemos tarde, me trusquié totz os capitols d'a primer temporada a l'arreu. Lost ye d'ixas series que cada episodio te deixa con l'angunia de querer saber qué pasará contino. Guarda si soi puntual, que ye una d'as mias basemias, pero en os anyos que feban Lost, feba tarde terne que terne en pensar que me vagaba de viyer-me un capitol más.

"Lost ye una serie de personaches" estió un d'os mantras gafapasters más repetius en ixas envueltas. Tot un #ranciofact que, como tantos atros, ye verdat. En tener tanto tiempo ta costruyir os personaches, consiguioron fer-ne de bien buenos. L'actuación de muitos d'ells aduyó. Y charro en masculino porque, como podretz sentir en o podcast, tanto os papels, como l'actuación d'ellas, me pareixió prou floixa. Fueras de Julliet y, talment, Claire, os personaches femeninos son o punto más feble d'una serie rebutient de mastos alfa y fundament masclista. As mullers quedan, quasi todas as vegadas, en "novia, mai u filla de".

Con tot y con ixo, os personaches masculinos sí que yeran muit bien feitos, como deciba. John, Jack, Sawyer, Sayyid, Ben, Charlie, Desmond, Faraday  .... totz tienen intresants historias que les fan estar como son. Totz evolucionan de traza lochica y bien motivada, sin guaires d'ixos chiros absurdos que tanto nos i tiene feitas a ficción televisiva.


4, 8, 15, 16, 23, 42.... os numers que nos tenioron a todas en candeletas. Misterios que apareixeban por tot. Onsos polars en oraches tropicals, fumos negros asesinos, Una lucana iluminada por tierra en o preto d'a selva, uns habitants misteriosos... totz china chana aclarius, u no pas tanto.

Muitas vegadas se critican as tres zaguers temporadas, pero o feito ye que Lost ye d'as series que millor sobrevivió a la vaga de guionistas. Heroes, por eixemplo, no sabió salir-ne. Lost no nomás en salió, sino que lo fació muit dignament. As tres zaguers temporadas ye verdat que trencan una mica la dinamica d'as primers, afundando más en argumentos mas propios d'a fantasía u d'a sciencia ficción y aluenyando-se d'o "culebron" amoroso. Puet estar que por ixo precisament me pareixcan d'a mesma calidat que as tres primers. Ixo, y que tot lo que tienga viaches y paradochas temporals, siempre fa goyo.

Nos quedemos en o programa sin charrar d'o que facioron os actors dimpués. Juliet (Elizabeth Mitchell), que me pareixe a millor actriz d'a serie, tenió prou mala suerte con os suyos prochectos. O remake de V, que la teneba de protagonista, se canceló en a segunda temporada, deixando-nos a las pocas fans que teneba, en candeletas. Series muito piors continan fendo-se y tenendo exito, inesplicablement. Dimpués fació Revolution, un d'os piors catenazos que he visto en muito tiempo y l'eixemplo de cómo malmeter de tot una buena ideya. Revolution pasará t'a historia de como no fer una serie de televisión. Jacob tenió un chiquet papel en Dexter, an que, como en Lost, pasó sin pena ni gloria. O papel de Charlie (Dominic Monaghan) en FlashForward no yera malo pero, igual como con V, a serie estió cancelada antes de tiempo. Y muit mal zarrada argumentalment. A primer cinta de Wolverine, an que fa atro papelot, quasi millor ixublidar-la de tot. Kate (Evangeline Lilly) fa un papel en O Hobbit tant ixauto como o que fació en Lost, y antimás blasfemo, seguntes as fans tolkienianas. Hugo Reyes tamién tenió mala suerte con Alcatraz, una serie mediocre, pero entretenida. Ixo sí, fació un sobrebueno y divertidismo papel en aquell capitol de How I met your mother. Como no veigo ni Person of Interest ni o remake de Hawai 5.0 an que salen Benjamin Linus y Ji-Soo Kwon, no en opinaré. Y asinas cuento que podríanos continar con quantos más....

Si estiés fan d'a serie, en iste programa no trobarás garra analís saputo. Nomás a tres fans charrando-ne apasionadament y pasando un buen rato. Regular que lo sentirás asentindo u carranyando-te con nusatras. Fe-me-lo saber en os comentarios! Si no la has vista, ya tardas. Yes perdendo-te Historia d'a televisión y una sobrebuena serie. En o programa te vas a minchar spoilers a bando, pero regular que disfrutarás y vivirás a serie como todas las que la han vista. Aspero a fans y a no fans tos faiga firme goyo iste programa... y que nos lo comentetz!

Ascuita u baixa-te o programa clicando aqui


miércoles, 4 de noviembre de 2015

Cese temporal de l'actividat trolera

En fa ya bell tiempo, escribié un post aqui mesmo sobre relichión. Como de cutio, Florencio respondió y a o rato, le contesté yo de muit malas trazas. Prencipiemos a charrar-ne por mail. Una d'as cosas que me dició me trucó a-saber-lo, Deciba que no me reconoixeba en o furo d'as parolas mias y l'odio que treminaban. De razón, en teneba buen amiro.

Florencio y yo nos conoixiemos en Chobenalla Aragonesista fa a saber que anyos. Compartibanos una actitut vital: la de mirar de trobar vias intermedias ta plegar en consensos entre as diferents sensibilidatz que tenebanos en aquella organización. Ixa actitut la continé tenendo quan estié en o sindicalismo estudiantil, en "Unibersidá - Coleutibo Aragonesista", y habié de negociar con organizacions de profesorau, estudiantau y personal d'administración y servicios de toda mena. 

Os camins de Florencio y yo s'esbarroron. Prencipiemos a vivir en ciudatz diferents y a trobar-nos muit poquet. Pero tanto por internet como as vegadas que nos trobamos, Florencio siempre ye un "Ferfet Chusepet" que me recuerda a persona que soi y a que quiero estar.

En l'atro cabo, i yeran os trols que, en ixas envueltas, ya prencipiaban a existir. Internet no yera lo que ye agora y s'acubillaban más que más en a famosisma Ziber - Rufierta (1). Odiaba a aquells trolls. Por un regular anonimos, sin alportar garra propuesta, siempre criticando y incapables de decir-te lo mesmo dimpués por a carrera an que te los trobabas. Zaragoza ye chiqueta y Indepelandia más.

O tiempo pasó. Tenié quantas experiencias y, por bell tiempo, habié de deixar l'actividat asociativa y politica por qüestions laborals. Quan i torné, l'ambient yera mesmo pior que quan lo heba deixau. Fablilandia (2) continaba trencando-se y as prebatinas de compleganza siempre remataban en no cosa. Nuevos y viellos actors feban y fan servir o rete como un d'os campos de batalla y yo, en estar parte de fablilandia, embrecau y firme defensor d'una anvista de l'aragonés, decidié de dentrar en a guerra. 

Poco tiempo dimpués Florencio tornó a escribir-me por una d'as mias famosas troleadas. Torno a decir-me que no me reconoixeba. Y en zagueras o troleo ya s'ha tornau parte d'a mia rutina. Un troleo que me fa malmeter o radiu tiempo que tiengo ta l'aragonés u t'os mios vicios (lectura, cine y bieras, basicament). Un troleo que goso de fer a chent muito mediocre que no mereixe ni un sacre d'o tiempo mio. Un troleo an que a soben defiendo a chent que ya sabe, u habría de saber, defender-se sola. Y un troleo con que no feré venir a plego a dengún, encara que si que tienga bella fan que m'anime a continar, lo que siempre s'agradeixe. No quiero tornar-me ixa persona ronyazas que vive basicament d'odiar a l'otri. Tiengo cosas muito millors que fer y que fan muita más honra a l'aragonés. 

Creigo que l'aragonés no se mereixe a las personas a las que troleo de cutio. Pero tampoco no se mereixe que chitemos bencina a una chera que ya podría haber cremau toda la selva. Talment siga tiempo d'augua, de fer a parte d'o colibri, de pensar que foi más honra aduyando a fer consensos que troleando y dando de minchar a trols ta que se creigan importants. Asinas que, dende iste momento, anuncio un "cese temporal en l'actividat trolera" de man de Tierra de barrenaus, que todas sabetz qui soi. Habré de fer firme poder ta no tartir con seguntes que fateras d'as que cal leyer por astí.

No significa isto que haiga revlau u que haiga cambiau en as mias conviccions cuanto a l'aragonés y a la politica lingüistica que s'habría de fer en iste país. Contino pensando basicament lo mesmo. Pero creigo que, precisament por ixo, he de trobar millors trazas de defender-lo. Cal saber quan se fa más honra en cada puesto. Talment ixa siga a sola lición que pueda dar a muita chent en fablilandia. No ye poco.


(1) En charremos bell poquet en o primer programa de Tierra de barrenaus radio.
(2) Yo tamién odio o termen Fablilandia, pero ¿a que todas nos entendemos asinas?