jueves, 27 de agosto de 2020

Peniscola: castiello, turismo, taladros y series

Tenebanos cosas a celebrar, lo cabo de semana libre y firmes ganas de placha. Asinas que decidiemos d’ir ta Peniscola bell par de nueitz. Un puesto que m’aganaba de veyer dende feba tiempo. Entre atras razons, quasi ye obligau de charrar un video que vide en una d’as nuestras visitas t’o Castiello de Monzón, a on que parlaban d’iste lugar, lo suyo castiello y la relación que totz dos tenioron en estar templarios. Lo balanz d’o cabo de semana ye mas que positivo, encara que bi habió bellla cosa mas que millorable.

En plegar-ie lo viernes, dende la placha a on que nos faciemos la primer capuzadeta, me quedé bien enarcau con lo contraste que teneba en poco espacio. D’una man, a lo fundo se veyeba la silueta d’o castiello y la parte viella d’o lugar. Toda una postal repolida. D’atra, dezaga de nusatras y a lo nuestro redol, un urbanismo pleno de casas y hotels feitos a la guingorria, sin garra criterio estetico. Probablement sin garra criterio de garra mena.

Lo sabado lo pasemos quasi de tot visitando la parte historica. Lo castiello, igual como lo de Monzón, ye d’ixos puestos a on que se puet charrar de qualsequier cosa. Que tienen tantisma historia que por muito que te’n recuenten sientes que te’n yes perdendo la metat. En entrar-ie un panel ilustraba los momentos historicos mas importants. Me trucó l’atención que, una vegada mas, la Guerra de Sucesión no i amaneixeba. De Felipe II se pasaba dreitament t’a Guerra d’o francés. Como zaguer acontecimiento yera l’arribada d’o turismo. Ya adintro sí que se nombraba lo papel d’o castiello en la debantdita guerra refirmando a Felipe V, y patindo un sitio d’os austracistas que dimpués le valió qualque titol a la ciudat. En Aragón siempre trobo a faltar referencias a la Guerra de Sucesión en museus y panels interpretativos. No sé si en lo País Valenciano tamién tendrán ixe problema u ye simplament que qui lo fació lo consideró d’importancia menor.

La parte mas important d’a suya historia ye sin dubda en la Edat Meya, a on que empecipió como Castiello templario a la fin d’o sieglo XIII. Dimpués, en lo sieglo XV i vivió lo Papa Luna qui lo fació servir como siede papal. La visita, bien barata y que incluye la entrada a lo Parque d’artillería, ye d’ixas que te i puetz quedar tot lo rato que quieras, disfrutando de toda la historia que transmite cada parte d’edificio y tamién d’o paisache que s’alufra.

La resta d’a parte viella ye un nuclio bien bonico, perfecto pa pasar un día de gambadetas por las suyas carreras. Entre atros “anyadius” a las valors historicas y de paisache, Peniscola ha apostau por bambiar-se d’estar scenario cinematografico y televisivo. Entre atras produccions, de Chuego de tronos. No cal que explique la mía pasión por la serie y los libros, asinas que estar-me por las carreras d’o que estió Meereen me pareixió tot un luxo. En lo castiello, una moza que iba fendo stories nos preguntó por las ubicacions que heba feito servir la serie sin saber, ni ella ni nusatras, que toda la grabación s’heba feito difuera d’o castiello. Salibanos d’una d’as cambras y, quan le diciemos que adintro no bi heba cosa de Chuego de Tronos, se chiró y marchó, perdendo-se una sala repolida. Barrunto que, con tot y con ixo, le hese teniu igual. Talment no yera conscient de todas las historias que bi heba habiu entre ixos muros, tant increyibles u mas, que las recontadas en la serie de Benioff y Weiss. U sí, y se la bufaba, quemisió.

La sola parte negativa d’o viache, u simplament curiosa, vinió de man d’o Camping Eden, a on que dormiemos. Lo camping ye caro. Bien caro. Pero la improvisación y l’alegría d’as nuestras celebracions nos facioron permitir-nos-lo. Por ixe pre, y por qualsequier atro, una asperaría trobar-se un buen puesto a on que meter la tienda y pasar la nueit. I pleguemos con la nuestra tiendeta y nos asignoron parcela. Empecipiemos a montar-la y la tierra pareixeba dura. Masa dura. Y tanto. Como que yera formigón. Bien se vale que los vecins, en veyer lo sobo que nos yeranos fotendo, nos n’avisoron. “Cal clavar-la fendo foraus con un taladro pa las piquetas” nos dicioron entre que febanos uellos. Marchemos t’a recepción y asinas yera. “He ixuplidau decir-tos-lo”, nos dició la moza que atendeba en una frase que cuento que habrá repetiu quantas vegadas en iste verano. Ya s’heba feito tarde pa mirar belatro puesto, asinas que nos carguemos de huembros y tornemos t’a parcela a fer de bricomaniacos. La sola cosa que chustificaría lo pre, y tampoco, ye que yera a dos minutos d’a placha. Las nuestras experiencias en los campings de costa mediterrania no son precisament buenas, pero lo d’iste estió surrealista. Un simple aviso en la web, u en recepción antes d’empecipiar a montar, sería lo minimo que caldría. Rai, que sigan asinas totz los problemas que tiengamos en la nuestra vida. 

Por tot lo momento vital que nos pilló, iste viache no lo ixuplidaremos nunca. Pero tamién por conoixer un lugar repincho, con a-saber-la historia y puestos rebonicos cada quatre pasos. Peniscola ye un destin bien recomendable, tot y que cal mirar bien l’aloix antes d’ir-ie. U levar-se un billabarquín por si un caso.

martes, 25 de agosto de 2020

Temazos 6. Tierra de barrenaus 6x24

 

Y fin! Asinas rematamos la temporada mas rara de Tierra de barrenaus. Prebando de tornar t'a normalidat en la mesura que podemos y fendo un programa de temazos como n'hemos feito cinco mas, un a la fin de cada temporada. De nuevas Rubén, Dabi y yo mesmo nos chuntamos pa charrar de mosica, fer uns hordios y redir-nos a-saber-lo d'as nuestras fateras. Ista vegada pasando una poqueta menos de caloraza, ya que grabemos en Nogara en cuentas de en Radio Topo.

Mas de dos horas de programa a on que compartimos con vusatras nueu cancions, tres proposadas por cadaún, de toda mena de mosicas. D'o heavy t'o rap, sentimos ritmos cantaus en aragonés, catalán, euskera, anglés u castellano. Dende os 60 dica discos editaus d'iste anyo. Por variedat no será, asinas que regular que trobarás bell tema que te faiga bailar, cantar y ixuplidar por un inte lo momento historico que vivimos.

Zarramos con muitas risas y buena vibra una temporada que empecipió con a-saber-los cambios, pero que nunca no me podría pensar que sería tant rara. Lo programa s'ha feito mas curto, d'una hora en cuenta d'as dos que gosaba de durar dica l'anyo pasau. N'he feito mas, vintiquatre, pero menos d'os que yeran planeaus. Si no contamos los Tierra de varrenadas, ixe experimento d'o confinamiento que deixó quaranta y dos programetas feitos de conchunta entre Arale y yo. Tot chunto suman bella cinquantena de nuevas horas de radio en aragonés que aspero que faigan honra pa la chent que, como yo, aprecisa de contenius en ista luenga.

La sietena, ya la soi aprestando. Conservará lo funcionamiento d'ista seisena, con dos temas por capitol, canción d'o programa y atros quatre "calaixos de cancions" que iré emplindo china-chana. Los titols d'os calaixos no son trigaus encara, asinas que si tenetz propuestas, fetz-me-las plegar. Y si en tenetz respective a qualsequier atra cosa d'o programa, tamién, prou que sí. Ye tant facil como contactar con yo a traviés d'os retz u escribindo a lo mio correu

lunes, 17 de agosto de 2020

Aznar, la pasa y la responsabilidat individual

¿Quién te ha dicho a ti las copas de vino que yo tengo o no tengo que beber? Déjame que las beba tranquilo, mientras no ponga en riesgo a nadie ni haga daño a los demás. Jose María Aznar, ideologo

Quasi dende que empecipió la pandemia a estar pandemia, quan deixó d’estar una groma d’internet, qualcosa aluenyada que nunca no nos tocaría de cerca, s’ha feito clamamientos terne que terne a la responsabilidat individual. La culpa d’a pasa, d’os brotes y los rebrotes va acumulando-se a lo colectivo de personas que les tiengamos quimera, u que nos digan en los medios que les ne tiengamos. Han culpau a las feministas, a las que feban botelladas, a las familias con catrinalla quan les deixoron salir a fer gambadas, a las runners... Por la nuestra parte, tamién acumulemos la culpa a los cayetanos u turistas y agora a la magufalla que se manifestó l’atro día por Madrit.
Por la mía experiencia, veigo que los puntos mas periglosos son los centros de treballo y los sistemas de transporte colectivo. Y, lochicament, los centros d’estudios quan tornen a ubrir las puertas suyas.

¿De quí ye la culpa d’a pasa? ¿Ye de l’administración? ¿D’as ciudadanas y ciudadans? ¿D’os chovens? ¿D’os viellos? ¿De Carmen París?

Prou que me pareixen bien los clamamientos a la responsabilidat individual. Si todas seguisenos todas las recomendacions punto por agulla, tot lo tiempo y en toda circumstancia, la pasa sería controlada fa tiempo, suposo. Son menester, antimás, ya que garra gubierno ni sociedat puet controlar lo que la la resta tot lo tiempo. Ni debe, ye cabolioso. ¿Pero dica que punto podemos demandar responsabilidat individual a una sociedat educada dende fa decadas en l’individualismo mas brutal? Una sociedat que se le ha amostrau que los suyos deseyos han d’estar por dencima de qualsequier consideración por lo bien común. Lo colectivo nunca no importa. Ye un estorbo. Cal baixar los impuestos y desmontar la sanidat y educación publicas y que cadaún se pague lo suyo. Levar l’auto a 180 por l’autopista y con quatre vins te fa un superheroi debant d’os tuyos amigos d’o bar. Si yo quiero ir a treballar chusto lo día que se fa vaca, garra sendicato me puet sisquiá informar d’as conseqüencias. Los dreitos individuals penden basicament d’o que podamos pagar.

Vivimos en una cultura a on que dende fa muito s’educa asinas en los medios y los contenius d’entretenimiento de masas. Pensar que un responsable politico, mesmo con un aparato mediatico dezaga, puet fer cambiar ixo en tres discursos ye de belulo. Y creyer que funcionará, una temeridat.

Si de verdat isenos a salir d’isto millors, que cal que no, ixe sería en la mía opinión lo cambio mas important a conseguir. Entender, u fer entender, que las accions individuals tienen repercursions en las vidas d’otri, y en tot lo colectivo a la fin. Que la irresponsabilidat d’una persona nos hode a todas, que la falta d’educación u sanidat de calidat pa parte d’a población afecta a toda la población, no nomás a ellas. Que no cal confundir libertatz y dreitos con concietos y deseyos. Sisquiá d’agora entabant s’educase y s’insistise en lo important d’a responsabilidat individual y d’os dreitos colectivos. No nos fará lo morro cló.

martes, 11 de agosto de 2020

Varrenadas en calaixos. Tierra de barrenaus 6x23

Agosto ye lo zaguer mes d'o curso y plega la fin d'a temporada de Tierra de barrenaus. En un anyo tant raro como iste, ye lo momento de remerar un poquet tot lo que ha pasau, pensar-ie, zarrar bien lo programa y empecipiar a pensar en la sietena temporada. Ista seisena rematará, como totz los anyos, con l'Especial Temazos. Pero antes d'ixo, caleba fer un programa como iste que, pa forro de bota, me pienso que ha quedau bien pincho.

La primer cosa que quereba yera retrobar-me en la radio con Arale, companyera de muitas cosas y tamién d'a radio. Chuntas hemos feito quantos programas de Tierra de barrenaus pero en iste anyo ixas colaboracions creyoron Tierra de varrenadas, lo podcast que en faciemos quaranta y dos capitols lo tiempo que nos estiemos en confinamiento. Una experiencia que, encara que m'hese feito goyo de no haber de vivir nunca, nos aduyó a pasar ixos días tant raros.

La segunda yera producto dreito de toda l'alteración de plans d'a covid-19. Quan empecipié a planear la temporada creyé la sección d'o calaixo de cancions. Quatre calaixos con quatre cancions feba deciseis programas. Mas especials y monotematicos, bi heba muito mas tiempo d'o que aprecisaba. Manimenos la pasa aturó lo programa, s'habioron de fer mas especials y, en resumen, se levó por debant toda la programación que teneba. Tres d'os quatre calaixos quedoron con una canción por presentar.

Chuntando ixas dos cicumstancias, iste primer programa d'agosto ye un crossover entre Tierra de barrenaus y Tierra de varrenadas. Una buena manera de quasi rematar ista temporada, de fer-lo en buena companyía y de charrar de mosica y d'experiencias mosicals con las tres zagueras cancions que implen los calaixos que mancaban

La sietena temporada mantendrá la estructura d'ista y la sección d'o calaixo de cancions. Pero encara no he decidiu qué criterios ni que cancions emplirán ixos calaixos. Asinas que, como siempre, todas las propuestas que me faigatz serán bienvenidas

Ascuita-lo u baixa-te-lo dende Archive, Ivoox u Spotify.

Programa #82 


martes, 28 de julio de 2020

L'aragonés medieval y Ninogara. Tierra de barrenaus 6x22

En la luita por l'aragonés y por los dreitos d'as personas que lo charramos, a sobén pareixe que no bi haiga que pleitinas, egos y ixa morfuga espantosa que Twitter heredó d'as ziberrufiertas y atros foros de primers de sieglo. Manimenos, i hai muita mas chent que luita en positivo. Que china-chana y sin mica estrapalucio construye ferramientas que fan honra a la chent que treballamos porque la nuestra luenga tienga un futuro. En iste programa entrevisto a dos d'ixas personas que han feito fayena de diferents arias d'a luenga.



Una d'as qüestions mas importants a la hora de desfender l'aragonés ye conoixer la suya historia. Informando-se bell poquet  se pueden desmontar buena parte d'os topicos, cunyadadas y falsedatz que sentimos de cutio arredol d'a historia lingüistica peninsular. "El aragonés medieval. Lengua y estado en el reino de Aragón", escrito por Guillermo Tomás Faci y publicau por Prensas Universitarias de Zaragoza ye un libro bien intresant pa toda la chent que le faiga goyo la nuestra historia y la nuestra luenga. Lectura fundamental pa conoixer millor Aragón, l'aragonés y trobar en ixos sieglos que marcoron tanto la nuestra historia, explicacions pa muitos problemas que agora patimos.

Un d'ixos problemas ye, sin dubda, la transmisión cheneracional de l'aragonés. Mesmo en atras luengas minorizadas muito mas fuertes, con a-saber-los recursos, autoridatz lingüisticas, norma culta y toda mena de ferramientas, ye dificil conseguir que la cachimalla s'exprese en ixa luenga. En lo caso de l'aragonés, ye quasi un miraglo, lograu a pur de voluntat paciencia que las crías y críos fablen y se relacionen con atras personas. Ninogara ye una iniciativa naixida de man de mais y pais aragonesofablants que preban de que la suya catrinalla creixca en aragonés. Charramos con Chuserra, un d'ixos pais, que nos la explica.

En la parte mosical, tos convido a ascuitar una canción relativament nueva d'un de tantos grupos que ye aproveitando ista falta de conciertos pa grabar lo suyo nuevo disco. Un lamín pa fer boca d'ixe nuevo treballo que muitas aguardamos en candeletas. En lo calaixo de cancions, i ficaremos una "Canción d'Antes mas" d'una d'as bandas mas sinyaleras d'os 90, y d'un d'os discos historicos d'aquellas envueltas.

domingo, 19 de julio de 2020

The Gifted u X-Mal

De todas las series que consumo, bi'n ha una categoría que les digo "series de fer fregote". Son ixas que puetz veyer entre que fas la chenta, doblas la ropa destendida u fas fregote. No cal guaire atención pa seguir l'argumento ni tienen una calidat que disfrutes a cada fotograma. Pero que, con tot y con ixo, tienen bella cosa positiva y que te fa continar veyendo-las. Una d'ixas ye The Gifted, una serie basada en los comics de X-Men, pero prou aleixada d'as cintas. Dimpués de dos temporadas prou floixas, las audiencias no han refirmau un prochecto que, por la suya propia naturaleza, aprecisaba deixar-se diners en efectos especials. Uns diners que no plegaban ni por los espectadors ni por lo nulo merchandising. Con tot y con ixo, como en tantas atras ocasions, nos trobamos con que la serie acaba con buen cliffhanger que nunca no resolverán ya que no i hai garra intención de rematar-la con bell capitol zaguer u bella cinta, como s'ha feito en atras series.

The Gifted ye ambientada en un universo a on que los X-Men ha dispareixiu (nunca no explican cómo ni por qué) y los mutants siguen estando perseguius y odiaus por lo simple feito d'estar-ne. La serie la protagoniza bell personache bien conoixiu d'os comics como Polaris, Fenris, Thunderbird u Blink, de conchunta con atros creyaus de propio. Son 29 capitols mas que millorables y actuacions que demandan una segunda toma. Un d'os grans problemas probablement haiga estau prebar de fer una serie pa totz los publicos. Ye una cosa cheneralizada en lo mercau espanyol y prou común en lo yankee. Los guions tienen poquisma credibilidat y tiran de topicazo terne que terne. Pa rematar con la critica destroy, la parte tecnica ye unatra d'as feblezas. Los poders, que en la metat d'os personaches consisten en fer lucetas y fer petar cosas a distancia, tienen unos efectos especials zaborrericos pa lo que se podría asperar d'una producción d'ista grandaria. Las actrices y actors se foten la metat d'o tiempo movendo las manetas fendo que, a lo que levas diez capitols, faigan mas risa que atra cosa.

Con tot y con ixo, y dimpués d'haber-le dau tot iste ferrete, The Gifted tien cosas positivas. Encara que he de decir que quasi todas son producto d'haber leyiu los comics de X-Men y estar deseyando veyer en "lo mundo real" a los suyos personaches. Trigar a Polaris como lider d'a colla me pareixe bien acertau. Una mutant a saber que poderosa, que recuerda pa forro de bota a lo gran Magneto. Qualsiquier que haiga leyiu la primer etapa d'o X-Factor de Peter David, la tendrá como un d'os personaches mas querius. Atras, como las chirmanas Cuckoos, ye d'o millor que se troba en istos 29 capitols. Fer servir a Los Purificadors en un momento como lo que somos vivindo ye bien intresant y fa buena honra pa planteyar lo conflicto racista d'a serie. Detalles como que Polaris y Eclipse faigan auroras boreals quan se besan, son divertius. Y Thunderbird, en cheneral, salva mas d'un capitol.

Entre lo malo y lo bueno, tamién i hai atras decisions que podrían haber saliu bien, pero no. Lo siguient parrafo ye tot SPOILERS. Asinas que si quiers veyer la serie, blinca-te-lo y pasa dreita t'o zaguer.

Blink, atro d'os míos personaches favoritos, resulta aquí una d'as mayors errors. Una superheroina carismatica de tot, que en los comics se te gana en dos vinyetas, se queda convertida en un catenazo sin rasmia. La suya muerte en X-Men #37 quasi me fació plorar. Quan "muere" en la serie, antiparte d'haber levau un luminoso anunciando-lo tot lo capitol, te quedas fredo de tot. Stephen Moyer, un actor que me heba feito firme goyo en True Blood, tien en ista serie un d'os papels mas importants que, manimenos, queda como un pan sin sal. Atro que sabes que si muere tampoco no lo trobarás a faltar. Sage, a pesar d'apareixer en la serie, ye practicament irreconoixible pa las lectoras de comics. Ni fisicament ni de caracter. Un personache desnaturalizau de tot que se'n hese puesto sacar prou mas treslada. Pa rematar, la idea de que los centinelas sigan policías en cuenta de robots chigants, cuento que sería motivada por qüestions economicas, pero le saca prou intrés. Entre atras cosas tamién porque lo suyo lider interpretau por Coby Bell, ye probablement lo pior personache d'a serie. Y no ye facil.

Ye una pena haber perdiu los diners y la oportunidat de fer una buena serie de X-Men pa televisión. Argumentos y personaches, n'i hai a trompicuesco. Beluna d'as ideyas que se levoron ta The Gifted no yera mala, pero s'executó prou malament. He visto cosas muito piors, prou que sí. Con totz los suyos defectos, la serie tien los suyos buenos momentos y, dimpués de las ueito horas de treballo, las pandemias y las movidas internas que cadaún tiengamos, a sobén t'agana mas de veyer una serie sin pretensions que no pas un capitol d'as grans series que quasi s'ha de prener apunts. Lo dito, una buena serie de fer fregote.


lunes, 13 de julio de 2020

Nuevas voces d'Aragón y l'albergue d'Acumuer. Tierra de barrenaus 6x21

Albergue d'Acumuer
Foto: Ana Pelegay
La parte final d'a temporada de Tierra de barrenaus ya ye aquí. Queda nomás quatre programas que plegan con contenius que aspero que tos faigan firme goyo y que servirán pa rematar un anyo raro. Ya soi treballando en la sietena, prou que sí, y aspero las vuestras ideyas, propuestas y aportacions. Pero tanimientres no tos perdatz istos zaguers TdBradio, porque no tos farán burro falso.



En la primer parte charramos de l'aragonés. Qui amamos y estudiamos ista luenga gosamos d'aguardar en candeletas novedatz editorials como la que traigo en iste programa. Nuevas voces de Aragón, escrito por Brian Mott y publicau por Edicions Transiberiano ye un libro que disfrutará qualsiquier persona que tienga intrés por la nuestra luenga. Replega textos y grabacions en aragonés dende Ansó dica Benás y en catalán de norte a sud, antimás de beluna d'as parlas de transición. Juan Pablo Martínez ye miembro d'a editorial y un d'os que treballó en la edición. En la entrevista nos explica bell detalle sobre lo libro, las grabacions, feitas entre 1968 y 2018, u lo propio autor. Un nuevo volumen que anyadir a la nuestra biblioteca d'imprescindibles de l'aragonés.

Lo viache d'o programa nos leva enta Acumuer, un lugar de l'Alta Galliguera a on que Ana Pelegay y dos companyeras chestionan l'albergue d'Acumuer. Un puesto bien desconoixiu pa muitas aragonesas, pero pleno de paisaches y cultura. L'edificio ye l'antiga escuela d'o lugar y dende astí podremos disfrutar d'una zona rebonica. Ana nos recuenta tot lo que podemos fer-ie y nos convida a pasar-ie bell día iste verano.

En la parte mosical, rap y reivindicación se chuntan una vegada mas, pa desfender la sanidat publica debant d'a enrestida de l'alcalde de Zaragoza que planteya un nuevo negocio sanitario pa los suyos amigos. Quatre voces que se devantan contra la privatización d'a salut. D'o calaixo de cancions, en quitamos una versión que se fació fa bells pocos anyos d'un tema que en tien mas de quaranta. Un clasico valenciano que reversionó un d'os grupos mas boriners d'a scena valenciana.

Programa #80