domingo, 26 de febrero de 2017

Unatra grafia fracasada

A historia recient de l'aragonés ye plena de prebatinas de normativizar a luenga, de fer frent comuns, de mesas negociaderas, de plataformas de compleganza, .... fracasadas. No cal levar guaire tiempo en isto ta haber-ne visto quantas. Quan en presencio unatra d'ixas, me debato entre a rabia y a pena, entre ploramiquiar u encarranyar-me, y quasi como mecanismo defensivo, me'n foi a rialleta, y preto a trollear, u a fer-ne chanza como olvidando que somos chugando con os zaguers alientos d'a luenga en mayor periglo de desapareixer d'Europa. Que os memes, y as gracietas no enganyen a dengún: lo viviu en istas zaguers semanas me pareixe unatra desgracia ta l'aragonés y a suya conservación.

Quan se proposó as "estreudes normativas" ta mirar de solucionar lo conflicto grafico no me pareixió la millor solución. Creigo que ye una academia formada por chent experta en l'aragonés qui ha de prener ixas decisions. Con tot y con ixo, qualsiquier iniciativa que consigua que se supere o conflicto y que podamos prencipiar a treballar en atras historias, me pareixe bien. 

Baixando a lo mas terrenal, todas tenemos alto u baixo claro como habría d'estar a grafia finitiva de l'aragonés en treitos chenerals. Una grafia que fese contentas a las suyas usuarias. Tanto a qui la tienen como luenga materna y qui la hemos aprendida d'adultas, como a qui la fan servir en zonas an que encara ye viva como qui somos prebando de que impla nuevos espacios. Prou que bi ha diferencias quanto a bellas qüestions menors, pero en lo basico todas tenemos en ment as caracteristicas d'ixa grafia.

Ixe yera l'obchectivo d'o "proceso d'os tres foranos". Que fesen una grafia que, dende a neutralidat, y con criterios filolochicos, podese fer-se servir por a suya comunidat lingüistica. Y l'obchectivo no ha cumpliu garra d'ixos preceptos. No somos pocas las que tenemos la sensación de que a propuesta grafica presentada por a Dirección General de Política Lingüística fa bell diya yera escrita d'antes y que lo que s'ha feito ye chustificar, y malament, ixa decisión.

No ye neutra ya que privilechia clarament a una d'as grafias (la clamada "d'o 87", G.87 entadebant) a favor d'a resta. Os criterios son concieteros de tot, primando os foneticos en uns casos, os etimolochicos en atros, metendo-ne de politicos en o caso d'a NY, y dentrando en temas que s'heba dito que no se i tractarían. De todas as propuestas graficas que existen hue ta l'aragonés, ista zaguera ye la que menos criterio tien. Mesmo la G.87 yera millor en ixo. 

Pero lo pior de tot no ye ixo, sino que no cumple o gran obchectivo: que nos i veigamos reflectadas as usuarias. Si a G87 no consiguió trunfar entre qui tienen l'aragonés como luenga materna, ¿qué nos fa pensar que ista grafia (G.DGPL entadebant), que ye lo mesmo pero con "v" lo conseguiría? Cosa. Entre a resta d'usuarias tamién nos trobamos con que un numer importatn, y m'atrevería a decir que mayoritario, la refusa, asinas que continamos con o mesmo problema, pero con una grafia mas.

Caleba una grafia que complegase, que resultase de consenso, como dicen en a mesma introducción:

Así pues, entendemos que nuestro papel de mediadores nos lleva a intentar encontrar una ortografía de compromiso entre la racionalidad lingüística y las tradiciones socioculturales; una ortografía en la que se vean representadas todas las partes, lógicamente dotada de la necesaria bondad técnica y coherencia interna; una ortografía, en suma, que sea merecedora de consenso. Sin duda, en la práctica existe el riesgo de sumar una ortografía más a las precedentes, pero merecerá la pena si esa nueva ortografía goza del favor de todos. Como filólogos que apreciamos la lengua aragonesa y los esfuerzos de su comunidad de hablantes para dignificarla y darle un futuro viable, nada nos satisfaría más que contribuir positivamente a esa gran empresa colectiva. 

"Mereixedora de consenso", "gozar d'a favor de totz", "coherencia interna", ... son tres d'as faltas que tien ista nueva grafia que, manimenos, sí que "suma una ortografía mas a las precedents".

S'ubrió un plazo d'un mes ta fer definitiva la propuesta grafica. Encara se ye a tiempo de apanyar a situación. Si se ye intelichent, se puet salir d'isto con un prencipio d'alcuerdo. Si se contina con a torpeza contrimostrada, iremos por mal camín.

Bi ha qui diz que si ye a zaguer oportunidat, u que encara que no nos faya goyo nos la hemos de minchar. No sé si opinarían lo mesmo d'as muitas "zaguers oportunidatz" que he viviu en os anyos que levo en isto d'a defensa d'a luenga. En o proceso de Chuntos - II Congreso de l'aragonés muitos creyiemos que isto podeba reendrezar-se a la fin y no estió asinas. Bella cosa feríanos malament. Iste atro proceso, sin participación ni transparencia, tampoco no pareixe que vaiga a resolver o conflicto. De culpables, caldrá buscar-ne, porque sí que lo hese puesto conseguir. Caldrá viyer por qué s'ha preso a decisión de fer asinas una propuesta que a priori caleba que tenese consenso y que solucionase o conflicto.

Caleba intentar-lo, prou que sí. Como he dito antes, a solución no yera optima, pero si conseguiba apanyar o conflicto me valeba. Con ixe documento no nomás no se soluciona o conflicto sino que, ta yo a lo menos, se pierde a confianza en a DGPL y a suya necesaria neutralidat. Si se va a funcionar con tot igual, l'aragonés continará tenendo os mesmos problemas sin solucionar.

Caldrá, como levamos fendo decadas, continar treballando dende as asociacions y dende cadaguna de nusatras por dignificar a luenga, por fer-la servir, por mantener-la viva y que impla por cada diya mas espacios d'os que le han furtau en os zaguers sieglos. No somos pior que fa dos anyos. Vientos favorables habrán de plegar bell diya y sino, caldrá que bufemos. Tenemos una luenga que no nos la mereixemos. Faigamos porque contine viva.

Nota: Ista opinión ye mia y nomas que mia. No represento a garra asociación. No teneba pensau d'escribir guaire sobre o tema, pero visto que qualsiquier s'apunta a opinar (y me pareixe bien) y mesmo que belun m'ha demandau a mia opinión sobre o tema, pues he creyiu convenient fer istas pocas reflexions.

miércoles, 1 de febrero de 2017

A cinta que me moló. Tierra de barrenaus radio 3x05

Sin estar precisament un saputo d'o cine, ye una d'as mias pasions. Os medios actuals permiten, antimás, levar t'a gran pantalla historias que de chiquet nomas yeran posibles en o comic u a literatura de Sciencia Ficción u Fantasía.

China chana as frikis nos imos fendo con o mundo, y hemos aconseguiu emplir d'as nuestras basemias os cines. Como en tot, bi'n ha de buenas y de malas, de millors y pior feitas. Cintas que pareixen salidas d'a ment d'un politoxicomano en un d'os suyos viaches y ideyas que de puro chenial son incomprensibles. Y atras cintas que simplament fan goyo, pero no sabes por qué.

A ufierta audiovisual d'agora ye tant gran y variada, y o tiempo libre tant radiu, que me cal trigar muito. Por ixo, recurro a la chent que tien gustos pareixius pa que me recomiende qué viyer u qué leyer. En iste programa nos chuntemos quatre amigas y charremos de cintas que nos heban feito goyo. Sin garra criterio a priori. A triga no podeba salir mas variada. Cintas que replegoron arrienda diners en taquilla contra atras que s'estrenoron dreitament en TV. Presupuesto multimillornarios contra cintas feitas con a pocha que heba feito lo suyo director. De tot, y muita diversión, como siempre, en iste Tierra de barrenaus radio, que prencipió con una videofatera, y que ya podetz ascuitar y descargar-tos.





martes, 24 de enero de 2017

A web d'a Casa Blanca

#modo somarda ON

Me pareixe muit bien que a la fin s'haiga sacau l'espanyol d'a web d'o gubierno d'Estaus Unius. A la fin, si yes en os USA has de saber y charrar anglés. No entiendo que, con toda la crisi que bi ha, se malfurrien diners en traductors y en chent escibindo en espanyol. Si antimás l'anglés lo entiende tot lo mundo. ¿Pa qué vas a meter-lo tamién en espanyol?

Antimás, ye claro que l'espanyol no ye una luenga de progreso, como l'alemán, u mesmo lo chino, que son luengas que fan honra pa trobar treballo y fer negocios en tot lo mundo. Con l'espanyol, ¿de qué vas a charrar? ¿De narcotrafico, futbol y bachata? A os ninos de Estaus Unius no les cal garrar atra luenga, porque ya charran anglés, que lo charran en tot lo mundo. Más de 800 millons de personas, y antimás ye a luenga que más se ye aprendendo. Lo que han de aprender ye a charrar-lo bien y no como os irlandeses u os australianos. Y si aprenden belatra luenga, pues que en siga una que les faiga honra.

Porque os que se encerrinan en charrar espanyol, lo que pasa ye que no se han integrau. S'han encerrau en a suya cultura "pueblerina" y no tienen a envista cosmopolita que le cal a Estaus Unius. En realidat lo que quieren ye imposar a suya luenga y os suyos costumbres a la resta d'estadounidenses. Porque se continan sentindo de Mexico, u de Colombia, u de an que siga, pero no estadounidenses, que ye lo que son. Porque ¿qué mete en a suya licencia de conducir? ¿eh? ¿eh? 

Tamién continan fendo servir nombres espanyols, que ya se los podrían cambiar. Que no sé como quieren que os estadounidenses les digan Ricardo u Javier, que ixo ye de muit mal pronunciar. Con lo facil que ye decir-se Richard u Jack. 

Que bueno, a yo no me importa que continen charrando espanyol en casa suya, pero ye que van por a carrera u por as botigas y continan charrando espanyol pa que no les entendamos, que ves-te-ne tu a saber lo que serán preixinando. Y pa forro de bota, mesmo bi ha barrios an que os cartels d'as botigas y d'os negocios los meten en espanyol. Que si i va un que no sabe espanyol, ¿como lo va a entender? Lo dito, que lo charren entre ells, pero que no nos lo imposen. Lo siguient será que en o Congreso preben de charrar espanyol, y ixo sí que no. A viyer si antimás va a caler deixar-se os chanfles en "pinganillos" y isto se va a tornar una torre de Babel, quan totz nos podemos comunicar en anglés. 

Y le digo espanyol, por no decir-le mexicano. Porque antimás entre ells charran muit diferent y no se entienden de un puesto a atro. En un puesto dicen "carro" y en atro "coche", y no te digo con o verbo "coger" que ixo ye la rematadera. Que en realidat yo creigo que ni ye una luenga, que ye un conchunto de fablas que se pareixen y tal, pero que la RAE quiere inventar-se una luenga, que dimpués no la charra dengún, y asinas acotolarán as variedatz venezolana y nicaragüense y muitas atras. Ixo sí que ye matar a riqueza lingüistica.

Asinas que bien por Trump, que ye un tipo de firmes conviccions y que sisquiera contine enfilando o país por an que cal, y a la fin deixe de reblar con todas ixas minorías que quieren imposarnos a suya verdat. ¡USA prevalecerá!

# Modo Somarda OFF

Pues ixo, que muit mal lo de que saquen o castellano d'a web d'o gubierno d'Estaus Unius. Tot lo que sirva pa reconoixer os dreitos lingüisticos de todas y totz me pareixe bien. Aspero que isto sirva pa que os castellanofablants puedan empatizar con as minorías lingüisticas, pero cuento que no me fará o morro clo.

Por cierto, en os USA bi ha un fascal de minorías lingüisticas, con luengas en verdader periglo, que cuento que tienen prous mas problemas que os castellanofablants pero, una vegada mas, a los medios espanyols lo que les importa no ye o patrimonio lingüistico, sino o nacionalismo lingüistico. Ni os dreitos lingüisticos d'as minorias, que en l'Estau espanyol, se la bufa.

miércoles, 18 de enero de 2017

Lo molinero y o folk combativo

En gravando o programa sobre versions de Tierra de barrenaus radio, m'aturé a ascuitar con ficancia a letra de Lo molinero, una pieza clasica d'o folk, en a versión gravada por a Ronda de Gudar "Astí queda ixo". La heba ascuitada un ciento de vegadas pero, por un regular, como qui siente plever. Y prou que sin lunetas moradas.

A letra charra d'un molinero que se suposa que buque con as zagalas que i levan o trigo pa fer farina. A canta preba d'avisar-les d'iste feito y les advierte de que si fan foriquetas con o moliner dimpués os mozos d'o lugar no las "pretenderán". No sabemos, pues en a canta no lo diz, si ixas trobadas sexuals son consentidas u no pas. No sabemos d'as estrucias sexuals d'o moliner, que talment sigan un reclamo, u si as mozas d'o lugars lo fan servir como alivio sexual, en una sociedat plena de "cazurros sexuals". En qualsiquier d'os casos, toda la canta ye una descripción de l'heteropatriarcau rural (l'urbano tien atros topicos) que, estando bien pensaus, decora con una napa de picaresca, a lo "ixotas de picadillo".

Si as mozas son forzadas por lo moliner, lo que se diz en a canta (que pa forro de bota ye bien animada), ye terrible. Si no en son, as mozas d'o lugar se suposa que tienen una vida sexual prou mierdera u que, en qualsiquier caso, o feito de vivir ixa sexualidat con o moliner, las fará estar refusadas en o lugar. Jodo petaca.

Tot isto me fació pensar bell rato sobre as letras en as letras d'as cantas folkis aragonesas. Si en os libros en aragonés, poquet a poquet imos salindo d'os topicos "crabas-cosas d'antes mas- a guerra -mont", pareixe que en a mosica, cuesta de salir-se-ne. A tematica d'os grupos folkis continan estando rurals, agroganaderas y "d'as cosas d'antes mas". Con bella excepción radida, u quan charran de "temas universals", o folk ye d'as pocas menas de mosica an que no trobamos una envista "combativa".

As pocas cancions que charran de qualcosa pareixida a la liberación d'a muller, lo fan en terminos nomás sexuals u coyunturals. As mullers son libres pa Santa Agueda. U bella muller punctual ye una persona con muito caracter que se imposa, y que destaca entre una población femenina de tot sozmesa. As mullers en o folk sufren, ploran, deseyan y son deseyadas, treballan ... pero qui vive aventuras, qui fa cosas importants, qui ye un heroi siempre ye un hombre.

Pocos temas politicos, fueras de l'aria agroganadera, protagonizan a mosica d'iste chenero. No se'n fa porque a o publico no lis faria goyo, u como no se'n fa, no bi ha publico folki "combativo"? Encara que no ye a mosica que más me cuaca, puyo totz os anyos t'o PIR y t'atros festivals, que tienen toda u buena parte d'a programación d'ista coda. A mayor parte d'a programación, por muit buena que siga, ye previsible y repetitiva. Mesmo o publico somos os mesmos dende fa muito tiempo. Ya nos conoixemos todas, u muitas. Y ye un publico que sí que me lo trobo dimpués en l'activismo politico y social. Que antimás reacciona por un regular prou bien a las innovacions en a mosica, y que ye bien ubierto.

Quiero pensar que cosas tant pinchas como "Mullers" de La Chaminera, que tenié a suerte de viyer en iste zaguer PIR, no quedará en una cosa punctual, sino que va fendo tranya pa la chent que quiere fer mosica "tradicional", pero con ixa component politica que tanto trobamos a faltar muitas. U que a la que ya existe, le quiere dar la interpretación historica critica que tanto cal. A mitificación de lo rural no puet ideyalizar seguntes que comportamientos ni normalizar seguntes qué relacions de poder.

Como en tantas atras cosas, en Aragón somos muit poquetas. Ya quasi no queda chent que faiga mosica en aragonés, como luenga principal. De collas folkis, por cada dia en tenemos menos tamién. Pero cuento que de buens mosicos, de publico, de ganas, y de espacio pa innovar bi'n ha a boticiegas.

¿Ye incapable lo folk de fer lo que por un regular entendemos por "mosica combativa"? Cal que no. A mesma Ronda se'n ye salida de cabo ta quan d'ixe "paisachismo". Os Chotos, facioron aquell "No más pantanos" que tamién se fació himno. Falta nomás un paset entabant pa que una colla folki faiga letras como las de Habeas Corpus. ¿Belun se i anima?





domingo, 15 de enero de 2017

Westworld y os robots asimovianos

A primer temporada d'a serie Westworld deixa buen gusto. Diez capitols d'una serie de sciencia ficción, an que lo presupuesto va mas t'os actors y os scenarios naturals que t'os pocos efectos especials que tien. Una trama que engancha de camin y unas actrices que treballan de bitibomba, en uns rols bien embolicaus. 

Ye inevitable pa las fans d'a sci fi, preguntar-nos cada vegada que apareixe un robot en pantalla, si ye u no asimoviano. Ye decir, si sigue as tres leis d'a robotica: "Un robot no fará mal a un ser humano, u por inacción, permitirá que un ser humano se faiga mal", "Un robot ha d'obedeixer as ordens dadas por os sers humans fueras de quan dentren en conflicto con a primer lei", "Un robot ha de protecher a suya existencia siempre que ista protección no dentre en conflicto con a primer y a segunda lei." Buena parte d'a suya literatura charra d'as conseqüencias d'ixas leis en o pensamiento robotico y de situacions que fan buega entre un comportamiento y atro.

A pregunta de si os robots de Westworld son asimovianos la responder la serie en o primer minuto con un contundent NO. De feito, ye o debat etico sobre os sentimientos de vida creyada artificialment, lo que centra l'argumento. Os robots de Westworld, antimas de pareixer fisicament humanos, tienen totz os nuestros sentimientos y son una parte fundamental d'ells mesmos. De feito, ixos sentimientos son un d'os principals atractivos pa os visitants d'o parque. Asinas que somos bien leixos d'os robots asimovianos, perfectas maquinas lochicas sin cosa pareixida a un sentimiento.

Manimenos, Westworld ye una serie bien asimoviana. Os charrazos de Robert, Bernard u Elsie con os robots recuerdan tantismo a las sesions psicolochicas de Susan Calvin, que a referencia ye inevitable. A definición d'a vida u d'a consciencia, os problemas eticos de creyar-ne, as conseqüencias de fer-lo, ... son totz debats que, como no podría estar d'atra manera, Asimov planteyó en as suyas novelas, dende diferents envistas. Westworld bebe de tot ixo y lo fa servir pa creyar una nueva ficción de una calidatz graniza, que nos fa reflexionar sobre a nuestra propia naturaleza, y sobre a definición mesma d'a humanidat. Asperemos que en a segunda temporada no s'esvarren ent'a sci-fi "d'azoque" y continen asinas.

viernes, 13 de enero de 2017

Un astronauta en l'aragonés

Foto de Marshall Henrie,
amprada d'a Wikipedia
En a seu de Salamanca, devantada entre os sieglos XVI y XVIII, bi ha un astronauta feito en piedra. No ye garra misterio IkerJimeneziano, ni a preba de que "nos cusiran dende difuera". Simplament obedeixe a un criterio de restauración.

Una amiga que treballa de restauradora me recontó ista curiosa historia. D'antes mas, as restauracions prebaban de que no se notasen. De que pareixese que a pieza en qüestión no heba pasau por un proceso "moderno" y que continaba incolume dende os tiempos que se fació. Corrients mas recients d'o mundo d'a restauración, desfienden tot lo contrario. A restauración no nomas no cal amagar-la, sino que cal que siga bien claro que en ye. Por ixo, nos trobamos con curiosidatz a boticiegas en muros de ilesias y castiellos, como astronautas, mobils u chelaus. Se fa isto, dicen, pa no enganyar a dengún y poder distinguir qué ye lo que queda realment d'a construcción orichinal y qué ye lo que s'ha feito en cadauna d'as fases de restauración.

L'aragonés ye tamién una viella seu, d'un milenio d'edat, que ye en as tres pedretas. Que le cal una restauración ye qualcosa evident.Ye erosionau, tien partes desgastadas, bell forau, y mesmo aprecisa elementos nuevos.

O pleito plega quan nos posamos a debatir sobre cómo fer ixa restauración. No sé si "o criterio de l'astronauta" ye millor u pior que lo de "que no se note". No sé si bi ha vias intermedias, u bell tercer criterio. Pero d'ixo, de criterios, nos ne cal en l'aragonés. Bells quantos, comuns y compartius, pa poder prencipiar a charrar, y no ir fendo cullebretas por os concietos u modas de cada anyo (u anyada). Dimpués, ya viyeremos si l'astronauta ha de levar a escafandra roya u verda.

miércoles, 4 de enero de 2017

Debat de cabo d'anyo. Tierra de barrenaus radio 3x04

Cosas de 2016. Que d'a metat no en
charramos, pero bueno...
Bi ha programas que me leva firme faina aprestar-los. Escribir o guión, trobar convidadas, aconseguir chuntar calendatas disponibles pa todas, documentar-me, .... Iste no ye un d'ixos programas. Teneba l'estudio reservau pa gravar-ne unatro y dos dias antes un d'os convidaus se fació un zancocho en a esquena. Bien se vale que tiengo amigas siempre prestas a aduyar-me bell poquet y que no dubdoron en venir-se-ne a gravar iste programa.

Durant bell poco mas de dos horetas, as cinco personas que nos chuntemos en l'estudio, estiemos charrando sobre tot iste zaguer anyo 2016. Dende l'actualidat mas local, dica la politica internacional. Politica, cultura, ... lo que nos fue salindo, en un programa mesmo con menos guion de lo cutiano en Tierra de barrenaus radio.

Regular que nos deixemos muitos temas, y a fe que nos habríanos d'haber documentau mas, pero cuento que o resultau final quedó bien pincho. Prencipiamos con iste Tierra de barrenaus radio un 2017 que asperemos que remate millor que no empecipia.