jueves, 11 de mayo de 2017

Magneto, Futurama y l'apriorismo

Una d'as grans pasas d'a humanidat, lo menos en as sociedatz que conoixco, ye l'apriorismo. A mayoria d'as personas gosamos de tener una serie d'ideyas sobre o mundo que nos rodia. Muitas vegadas basadas en barruntos u información muit parcial. Mesmo sobre cosas que no en sabemos mica. Quan bell suceso nos da bell indicio a favor d'as nuestras ideyas, a escape blincamos con un "¿viyes?", que nos reafirma en as nuestras concepcions. Ixo sí, si bi ha toda una carga d'evidencias en cuentra de nusatras, siempre trobaremos bell forau argumentativo pa no reblar en ixas ideyas que nos hemos feito a priori.

Ye, de feito, la base d'o pensamiento relichioso en un mundo an que practicament todas as dubdas humanas cutianas, se pueden resolver sin recurrir a lo sobrenatural. A la fin, o solo argumento que les gosa de quedar a los deistas ye a imposibilidat d'a negación d'a existencia dios, igual como no podemos negar a existencia de dragons invisibles.

Reconoixer que no se sabe bella cosa, u que somos entivocadas, ye vital pa l'abance d'a humanidat. Encerrinar-se en que una tien la razón, quan todas as evidencias, prebas y experiencia, indican lo contrario, ye o camin ent'o dogmatismo, a irracionalidat y, a la fin, a barbarie.

Dos obras de ficción m'han dau dos repolius eixemplos d'isto que hue tos comparto (podetz viyer-los abaixo). En o primer, Magneto, o villano de X-Men ye dubdando si atacar a la humanidat. Ta ello se disbraza de humano normal y va a charrar con un obrero d'a construcción que ye treballando en un edificio espaldau en una batalla superheroica. Magneto piensa que totz os humanos son uns especistas que odian a os mutants y que quieren acotolar-los. Manimenos se trobar con una persona que no en ye. Ye prou razonable y no odia a os mutants. Magneto, sin sangre en a pocha, va endizcando-le dica que l'hombre formula o clasico dilema moral de "si podeses viachar t'o pasau ta matar a Hitler quan yera nino, lo farías?". Magneto, que ya sabetz lo que ha pasau en a suya nineza, esclata y decide atacar a la humanidat. ¿U talment lo teneba decidiu dende o primer minuto y nomas quereba una enchaquia pa fer-lo?

L'atra ye un capitol de Futurama, que charra sobre a polemica d'a evolución cuentra lo creacionismo que tienen en EE.UU., y que no tardará guaire a plegar en Europa. Astí un orangutan que desfiende lo creacionismo (criaturismo, en a serie), enriste con l'argumento d'os fosils intermedios: ¿qué bi ha entre o mono y l'homo sapiens? Igual como en a vida real, Farnsworth va enumerando totz os pasos intermeyos en a evolución humana, dica que, dimpués d'una parrafiquera de grans simios, l'orangután troba un espacio an que encara no s'ha trobau o fosil, y lo fa servir como solo argumento contra toda la cantidat de fosils intermeyos que l'heban amostrau dica alavez. A pesar de tener un ciento de prebas en cuentra, l'orangutan, y con ell una parte important d'a nuestra sociedat, no deixa la suya ideya, por entivocada que siga.

En as escuelas talment nos habrían de tener un rato totz os diyas debant d'o espiello repetindo "no lo sabeba", "yera entivocada", "m'has convenciu", y cosas asinas. Talment nos calga entrenamiento.


Traducción de parte d'o X-Men #95 USA
Magneto (pensando): A Tierra, ixa polida y puerca choya sobre la que chiramos ignorants, ye malauda. Morirá de un mal minchador. Un birontón y rialler mal minchador que l'alimenta de l'anfitrión que lo apara y d'a suya propia y feble masa con notable fambre y eficacia. La malotía se diz humanidat. Si no se controla, lo mal minchador acabará por minchar-se-lo tot y deixará a la Tierra feita un calavre torturau. Pero.... agora con l'escalpelo en la man, como un cirurchan que s'aboca sobre o pacient suyo, dandaleyo. Antes de fer fuera pa cutio a excrecencia, he de fer una zaguer prebatina.
[...]
M (p): Willian Jones ye un hombre d'educación corrient, con un treballo corrient, en una companyía de construcción corrient. A suya muller, d'educación y farcha corrients l'ha dau dos fillos corrients y bi'n ha un tercer en camin. Ye lo normal en una familia d'iste vico corrient. Bill leye a pachina d'esportes antes que no la de local, pero fa buena ficancia d'os sucesos d'o mundo que le fan espanto. Mincha pizca con trunfas dos vegadas por semana y se fa una biera todas las tardes. En totz os sentius Bill represienta la media nacional. Ye un mas d'os millons de sers que viven y mueres seguntes un horario. Va t'as funcions d'os suyos fillos y le fa goyo a luita profesional.

Bill: (Mirando-se l'edificio espaldau) Ye lo mas demencial que he visto... talment si que estioron mutis.

M (p): Estando honestos de tot, Bill y yo farianos pacha... en atro mundo
Magneto: ¿Sinyor Jones?

B: O mesmo. Si vusté no ye de Hicienda

M (p): Por ixo lo trigué. Pa equilibrar o mio refús instintivo por a raza suya. L'experimento ha d'estar obchectivo.
M: Me digo Magnus, soi d'a directiva. Viengo a por respuestas.
M(p): Hue Bill Jones decidirá si a humanidat vive u muere.

B: Bueno, no puedo guarenciar-le que las tienga, Sr. Magnus, pero si vusté paga lo café, prebaré d'improvisar-ne beluna. 

M: Excelent.
[...]

M(p): Isto buega la loquería. Magneto, sinyor d'o magnetismo, homo superior, capaciando con bloqueyaus cheneticos, que tasament fan cosa mas que amarrecer, consumir y morir. Pero he d'asegurar-me, y antes con antes, he de saber si o camin que he trigau ye o correcto.
M: Ye impresionant ¿verdat?. Lo d'a obra. Nunca no heba visto cosa pareixida. Pero no pareixe fer-se-ne. ¿por qué?

B: A verdat sinyor, ye que quasi me lo foi dencima en viyer-lo, pero os hombres... a metat son inmigrants, chent que no conoixe iste pais. Belun heba de dar eixemplo. Antimás, no bi habió ferius y ixo ye lo que importa.

M(p): Si, ye lo que importa. Por ixo soi aquí. S'acerca una cullida. Un tiempo de revancha, Bill. Creigo que puedo viyer-me aforzau a fer-le mal a buena parte d'os tuyos, a no estar que me des motivos pa no fer-lo. Que me amuestres la mia error.
M: Yo creigo que lo facioron mutants, Bill. Puercos mutants que preban d'atacar o nuestro tributo a los logros humanos. Creigo que o mutant ye un d'os suyos hombres, y quiero que m'aduye a descubrir-lo.

B: Un d'os mios hombres? ¿Un mutant? Caray....

M (p): Y a trampa ye presta.... Bill Jones. Un hombre que se preocupa por a suya chent acaba de saber que un d'ells ye un puerco monstruo chenetico. Un monstruo que mataría a la suya familia, y se mincharía a los suyos fillos, un "muti" que cal aturar. Vienga, Bill, amuestra-me a cara d'a tuya "humanidat". Ixa cara fiera que amagas. Entrega a lo muti pa salvar la tuya pelleta.

B: Con lo debiu respeto, sinyor, si quiere que le diga qual d'os mios chicos ye un terrorista mutant no cuente con yo. No me van as cazeras de bruixas. 

M: Qué? Acabo de decir-le que puet haber-ie un mutant cerca de vusté y...

B: Sr. Magnus, he viviu a Tronada d'o desierto, l'huracán Bob y diez anyos en l'autopista de Los Anchels. ¿Y creye que me fará espanyo un mutant? Isto ye Los Anchels, quio. Mr. Magnus, preba de reclutar-me pa una secta u cosa asinas.

M: No. Nomas quiero saber lo que piensa de verdat. Le prometo que isto no afectará a los suyo treballo.

B: Le'n diré d'ista manera: no querría trobar-me con lo tio que puet devantar un edificio d'os suyos alazetz y chugar con ell, pero no tiengo cosa cuentra ells en cheneral. Nomas son uns pobres tipos que les han feito la tana cheneticament.

M(p): Bill Jones, hombre corrient, criau con a televisión familiar, alimentau con os prechuicios de su pai... ¿ha aprendiu? ¿será posible? ¿tendrá de verdat iste especimen tant normalet la capacidat de viyer dillá de l'odio por a mia especie? ¿Será ista la cara d'a humanidat que en creye Xavier con tanta rasmia? Ha d'haber mas...
M: ¿Y qye me diz d'a desgracia chenetica, Bill? ¿S'esmachina lo miedo que se tien a que te descubra la parentalla u os amigos, u a que Operación: Tolerancia Zero te cace como un animal nomas por haber naixiu con qualcosa mas que no l'hombre corrient? ¿Y si un d'ells decidise de contraatacar? ¿Y si bi hese un mutant que podese matar-le a vusté y a la suya familia nomás con pensar-lo?

B: Sr. Magnus, ¿ye vusté menazando a la mia familia?

M: No, prou que no! Nomas feba una pregunta hipotetica.

B: No me fa goyo lo hipotetico. No vivimos en un mundo hipotetico. Si quier plegar en bell cabo, faiga-lo ya.

M (p): Si ell parase cuenta de lo que puedo fer-le. Quanta inocencia, quanto argüello.... Tiens suerte de que faigamos pacha, Bill.
M: Ye nomas una pregunta Jones, ¿le fa miedo como podría responder-la?

B: Sienta, no quier charar d'o edificio?

M: Dimpués. Antes he de saber lo que siente por...

B: Ya, pero ye que a pregunta no ye chusta. Si se charra d'a familia, un se mete a la defensiva. No piensa con claridat. Pa saber como ye belun chugando a las preguntas, cal estar mas sutil.

M: Cómo?

B: Bueno... como... no sé. Ista ye muit viella. Si podese recular en o tiempo y matar a Hitler quan yera un borche, ¿lo faría? ¿viye? no ye tant facil quan a respuesta no ye en blanco y negro.

M: (visiblement encarranyau) S'entivoca Jones. Ye una pregunta bien facil. A respuesta ye sí. Pa salvar millons de vidas, yo buscaría a casa d'ixe borche, y lo afogaría en o suyo barzol. Dimpués acotolaría a la suya familia, a la familia d'a familia suya, y arramplaría con a ciudat entera dica los alazetz, y aventaría las suya cenisas difuera d'a Tierra!!!!!

Troz de Futurama: Professor Farnsworth debates creaturism





miércoles, 10 de mayo de 2017

Passengers: romanticismos y mala sci-fi

Sabado tarde. A l'atro diya tiengo corrida de maitins y no salgo. Quedamos bellas quantas amigas y decidimos de viyer una cinta. En teneba baixada una dende feba tiempo. Goso de minchar-me qualsiquier cosa que tienga una nau espacial en o suyo argumento. Por o trailer, pareixeba una d'ixas cintas espacials que barrachan terror y sciencia ficción. Pero a sola cosa que feba miedo yera o guión. ¿Quiers perder 116 minutos d'a tuya vida? Mira-te Passengers.

Passenger no nomas ye una penible cinta en o chenero d'a sciencia ficción. Ye antimas un exercicio terrible de chustificación de l'acoso y a dominación, vendendo-nos un concepto d'amor que da ansias, y que, por desgracia, ye mas ixemenau que no nos pensamos.

Una d'as razons pa viyer a cinta ye a hipotesi que planteya, que a priori pareixeba intresant: una nau viacha dende a Tierra enta atra planeta, colonizada por a humanidat. Cal 120 anyos pa fer ixe viache, asinas que os pasachers van hibernaus. Una d'as capsulas falla y fa dispertar a un pasachero dimpués de nomas 30 anyos de viache, asinas que, en quedar-le-ne 90 mas, prencipia un relato de l'angunia de saber que va a morir solo, pasando la resta d'a vida suya en ixa nau. Dica astí, va tot alto u baixo bien.

O pasachero, interpretau por Chriss Pratt, precipia a baruquiar con una zagala que ye hibernada. Se la mira terne que terne adintro d'a suya capsula, investiga la suya vida y motivacions, y asinas asinas. A la fin, decide, "porque ell lo vale", quitar-la d'o suenio hibernant y que tienga a mesma "suerte" que ell. Ye decir, decide unilateralment que ella tamien va a morir acompanyada nomas por ell, en ixa nau que ye una garchola "de luxo".

A historia se podría interpretar, dica iste momento, como un thriller psicolochico. Un hombre normal, en estar isolau en o bell meyo d'a galaxia, se torna barrenau, y dispierta a una mesacha, que ha de mirar de fuyir d'as suyas basemias. Pero a cinta esvarra por una endrecera de tot diferent, fendo d'iste relato de terror una historia pretendidament romantica. No creigo que as cintas haigan de dar licions, ni tener lecturas morals necesariament. Pero vete-me que ista en tien, y ye bien mala. Toda la resta d'a cinta ye una apolochia d'ixe concepto de romanticismo masclista an que Chris Pratt deixa sin capacidat pa esleixir a Jennifer Lawrence (que ye lo millor d'a cinta, chunto con os FX) y condena la suya vida. Encara que o personache femenino tien un momento de venganza contra o suyo captor, dimpués se'n arrepiente y remata entendendo que ye "incapable de vivir sin ell".

Antimás d'a historia por sí mesma, toda la cinta ye plena de topicos d'ixe romanticismo rancio. Ell, un inchenier de clase baixa que suenia con fer-le una casa a la mesacha. Ella, una periodista romantica, de familia de perras, pero de vez, moderna, aventurera y esportista. Con o toque chusto d'independencia pa que siga atractiva, pero no "indomable" pa un masto como ell.

Deixando analisi sociolochicos a un costau, si ye que ixo ye posible, como pura sciencia ficción ye pesima tamién. Nomas o disenyo d'a nau y bell momento, como quan s'esmarchina o simulador de gravedat, pueden contar-se como puntos a favor. A menaza pa la supervivencia d'a tripulación no ye que un mal funcionamiento, que no s'explica en garra momento, y a solución ye un deus ex machina, feito pa que Jennifer Lawrence (que antimas vien de fer os papels de Katniss Everdeen, y Mystique) pare cuenta de que a suya vida no vale cosa sin o masto a o canto.

No esmachino una cinta, por suposar, an que Ortega Lara fese pachas con a ETA, y se'n isen de borina por Hernani, cantando Ikusi menditzaleak, con una banda sonora romanticona sonando. O sindrome d'Estocolmo esdevien en Passengers, una repolida y deseyable historia.

Lo preocupant de tot isto no ye que Hollywood contine fendo istos licotes en 2017. Leva con iste ferrete toda la vida. Lo que mas me ha preocupau en istos diyas ye que, quan recontamos l'argumento, mas d'una persona nos ha preguntau por a on viyebanos o problema, u mesmo han chustificau a lo personache masculino. Tamién nos hemos trobau con qui no fació ixa lectura d'a cinta en viyer-la. Por ixo fa tanta falta as "lunetas moradas". Por ixo nos cal estar siempre a la tisva y fer una lectura critica contina d'as historias mainstream. Somos cansas porque cal estar-ne. Porque sino, muita chent continará pensando que acosar y decidir sobre as vidas d'atras personas no nomas no ye detestable, sino que, pa forro de bota, ye romantico.

miércoles, 3 de mayo de 2017

XVIII Premios d'a Mosica Aragonesa. Tierra de barrenaus radio 3x08

Kase O en l'actuación d'a gala
Vivimos en un pais prou mosical. Si beluna d'as nuestras expresions culturals tien buena vida, ye precisament la mosical. Dende a tradicional, que contina con firme rasmia, chuntando historia con innovación, dica os ritmos mas modernos, an que Aragón ye estada avantguarda bien a ormino.

Manimenos, isto no siempre se viye reflexau en a sociedat aragonesa, y muito menos en os nuestros medios de comunicación de masas. Son pocos os rincons conquerius por as nuestras mosicas, siempre habendo de superar entrepuces arrienda. Muitas, hemos prebau de luitar contra ixe ixubliu ent'as mosicas aragonesa, pero si bi ha un colectivo que lo ha sabiu fer ¡y cómo! ye Aragón Musical.

Prencipiar a racontar todas las suyas iniciativas y conquistas me levaría muito espacio. Tos recomiendo que faigatz una uellada a la suya web y que les sigatz en os retes socials, ya que trobaretz muita info intresant y muitas iniciativas importantistmas pa empentar a creación mosical en Aragón. Pero si una d'ellas ha conseguiu una trascendencia social por dencima d'atras, son os Premios d'a Mosica Aragonesa, que han feito estianyo a suya XVIII edición. Se celebró con una gala en o Teatro Principal que, por primer vez, ha retransmitiu Aragón TV. Podetz viyer-la aqui. Como bien bi remeroron, ta plegar-ie, habioron de prencipiar fendo una cosa muito mas chiqueta en a mitica sala Morrissey.

Hue, os premios son bien implantaus y a gala ye tot un acontecimiento social y cultural. Teniemos a suerte de poder asistir a la gala en directo, precisament ta grabar iste programa, an que hemos analizau toda la gala, os premios, as entregadoras, etc... con o tono cutiano de Tierra de barrenaus. Ye decir, somarda, y en iste caso, con una mica de ida de flama. Como siempre, aspero que tos faiga goyo y aguardo los vuestros comentarios. 

martes, 18 de abril de 2017

Un ateu fendo fiesta en Semana Santa

Todas as Semanas Santas as ateas nos hemos d'aguantar como se nos invade la ciudat u lo lugar con ixa mena de Viñarock d'o cristianismo que se fa en istos diyas. Hemos de viyer como se les permite a las cofradias fer cosas que sisquiera gosarianos demandar y que, en caso de conseguir-lo, nos viyeríanos en una campanya mediatica de persecución de tantas que nos tien acostumbradas la dreita nacionalcatolica. Unatro de tantos efectos perchudicials pa la nuestra salut mental ye o mantra cunyau que eixemplifica tant bien iste tweet que leyié fa poco: "Los ateos deberían trabajar toda la semana santa porque eso de irse de vacaciones gracias a alguien en quien no creen es incohoerente. #DeNada". Creigo que a la mia lectora media no le cal que l'aclareixca cosa, pero por si un caso:

Si as ateas, y tamien as relichiosas, tenemos dreito a vacanzas y a diyas de fiesta, no ye gracias a garra ser sobrenatural. Ye gracias a los millons de personas que luitoron por tener ixos dreitos laborals, y a las que continan, por cada diya, desfendendo-los. Nomas a ellas he d'agradeixer-les que no m'haiga caliu treballar en istos diyas. Os mios dreitos, por muito que quieran beluns, no los condicionan las mias creyencias, sino la mia condicion de treballador.

Ni as ateas, ni tampoco as relichiosas de qualsiquier creyencia, no pueden esleixir la mayoria de lo suyo calendario laboral. Vivimos en un estau entregau a lo catolicismo, y que de aconfesional nomas tien lo nombre. Si de yo dependese, no tendría fiesta ni en Semana Santa ni en Nadal. Son dos calendatas que no me suposan cosa y que no tienen garra significau pa yo. A Semana Santa, pa forro de bota, sisquiera tien una calendata fixa, con tot lo problema que ixo creya en as programacions interanyals laborals y educativas.

Fueras de bella excepción, como lo 1 de mayo, os diyas de fiesta en l'estau espanyol vienen decidius por os representants d'una relichión.  Qui no i somos d'alcuerdo, no podemos que asumir ixos diyas y tricolotiar-nos con as chefas pa que nos den fiesta os diyas que en veras nos importan. Entiendo que cal tener una organización de l'anyo, y que probablement a mayoria trigaria ixos mesmos diyas en caso de poder fer-lo. Pero ye un debat que nunca no s'ubre y, como en tot en lo que no podemos decidir, habríanos de platenyar-nos qué diyas de fiesta queremos, como, pa que, y quals son os intreses festivos d'as que treballamos.

Asinas que no, no daré gracias a garra ser sobrenatural por tener fiestas. Les ne daré a todas las que luitoron y luitan por os mios dreitos laborals. Si bell diya me deixan esleixir, lo mas probable ye que no trigue la Semana Santa pa estar de fiesta. O tweet ye tant absurdo como decir que as fachas no habrían de tener fiestas laborals porque no creyen en a luita sindical y de clase que les n'ha conseguiu. Como todas as personas tiengo incoherencias a trompicuesco. Fer fiesta en Semana Santa, no en ye una.

miércoles, 12 de abril de 2017

Recordar as reivindicacions de l'aragonés

As Chornadas d’as luengas d’Aragón, que organiza Nogara cada anyo, antimás de una semana d’actividatz y dinamización de l’aragonés, son un foro sobrebueno pa prener-le o pulso a la luenga y a la envista que en tienen a chent que lo femos servir, sobre tot en Zaragoza. Iste anyo, tamién s’ha encertau que o sabado se organizó a chornada Mullers e luenga en Samianigo, de man de la Comarca de l’Alto Galligo. Asinas que me he pretau ueito diyas vivindo l’aragonés. Tot un goyo.


Pero de vez bella mica de preocupación, en sentir seguntes que discursos, que uno creyeba albandonaus, desacreditaus u superaus fa tiempo. Quasi totz de man d’o publico, pero tamién belun dende as ponents, que ye pior en tener l’autoridat d’o “micro y a mesa”.


Me fa una mica de cansera tornar a escribir isto, porque tanto yo como atras lo hemos feito un ciento de vegadas. Pero mientres contine calendo, continaré dando ferrete con istos afers eternos, porque si no tenemos claros os alazetz d’o movimiento en desfensa de l’aragonés, y as demandas y obchectivos d’a suya comunidat de fablants, a la nuestra luenga le queda dos telediarios.

Oficialidat

A oficialidat de l’aragonés no ye l’obchectivo zaguero, ni l’horizont, ni qualcosa aleixada. Ye l’alazet an que construir-lo tot dimpués. Sin a oficialidat, tot lo que faigamos continará tenendo os pietz de bardo, podendo-se esboldregar siempre que l’administración de turno quiera.


A oficialidat ye una qüestion de chusticia. Ye o reconoiximiento legal de que una luenga existe y que, por lo tanto, a suya comunidat de usuarios tien una serie de dreitos. Y l’administración una serie de debers. Sin a oficialidat, tot lo tarabidau legal que se faiga (lei de luengas, ensenyanza de y en aragonés, etc…) no será un dreito reconoixiu, sino un concieto satisfeito u una concesión a un lobby.


A oficialidat no salvará a l’aragonés, como sabemos todas. Nomas cal viyer o caso d’o gaelico irlandés, que siempre meten d’eixemplo qui relativizan a importancia d’ista reivindicación. Pero no cal enganyar-se. Sin oficialidat, a comunidat de usuarias continaremos sin dreitos, y l’aragonés se’n irá t’a fuesa.

Unidat d’a luenga

Dende Benás dica Ansó se charra la mesma luenga. Con a variación propia de qualsiquier atra luenga y con variedatz perfectament intercomprensibles. Que a norma culta u estandar replegue millor u pior, u con mayor u menor intensidat, as particularidatz de una u atra variedat ye qualcosa que, prou que sí, cal debatir. Pero ixo no puet fer qüestionar a unidat lingüistica de l’aragonés.


O famoso articlo de Saura me preocupa relativament poco, porque sé que ye una opinión ultraminoritaria y de buen vulcar, en no aguantar qualsiquier analisi minimament serio. Nomás s'ha publicau porque a l'Heraldo le va bien pa malmeter contra l'aragonés. Manimenos, sí que me preocupa que no nos creigamos a intercomprensibilidat. Que una ponent encomience a suya intervención en una charrada decindo que “voi a charrar en a variedat X y as de tal val m’entenderán”, en un entorno an que todas charrabanos aragonés, ye l’eixemplo d’ixa imachen que muitas continan tenendo de l’aragonés como una luenga fragmentada. O diya que se dició ixo, estié sentindo dende benasquesas dica ansotanas. Bi heba chent que teneba a luenga transmitida en a familia, y atras que la hebanos aprendida ya d’adultas. Deguna teneba garra problema en seguir as charradas, ni en entender-nos entre nusatras. Encara que levabanos charrando todas en as nuestras respectivas variedatz y modelos, queda chent que contina con ixa ideya de que l’aragonés nomas vale pa charrar con las d’a val.

A voluntariedat de l’adopción d’o castellano

Atra d’as declaracions que se repite en zagueras y que torné a sentir desgraciadament, ye la de que as fablants, deciden, u decidioron, deixar de charrar aragonés voluntariament. Concretament en ista ocasion se charraba d’as mullers y d’a falta de transmisión d’a luenga a las fillas “por o suyo bien”.


Quan existe toda una presión social y institucional pa que no se faiga servir una luenga, ¿en qué momento podemos charrar de voluntariedat? Quan en Zaragoza no existiba carrils bici, y fer servir ixe vehiclo yera visto como un concieto, ¿quanta chent iba en bici? En que s’han meso os medios, a ciudat se han plenau de ciclistas. Quan se charra d’o control d’a natalidat, a soben se diz que bi ha paises que tienen muitos fillos “por a suya cultura”. Manimenos en que baixas a presión relichiosa, fomentas a cultura arredol d’a sexualidat y permites a entrada de metodos anticonceptivos, baixa la natalidat. En a mia familia, y en quasi tot lo mio entorno, logar un piso yera d’ababols. Ixa ideya nian se contemplaba. Asinas que, igual como mis pais, chirmanas, primas, amigas, etc.. nos emboliquemos con una hipoteca de trenta anyos.


¿As zaragozanas se moveban en auto voluntariament? ¿As africanas tiene fillas “por a suya cultura”? ¿Me merqué un piso porque yera la millor opción pa las mias necesidatz? Faltaba, -y falta- información, medios y capacidat de decisión. Qui ha continau charrando aragonés en l’entorno cultural y sociopolitico que bi ha habiu en o zaguer sieglo, ha feito, sabendo-lo u no, un acto de resistencia y mesmo d’heroicidat. Qui deixó de charrar aragonés lo fació a soben sin saber que yera una luenga igual como qualsiquier atra, sin tener os suyos dreitos reconoixius por l’administración y sin poder pa reivindicar-los, en un entorno an que charrar-lo yera salir-te-ne d’o prestichio social, an que no se amuestra en a escuela, sin fablants “referencials”, …


Pa poder decidir voluntariament albadonar l’aragonés, s'ha de poder decidir voluntariament conservar-lo. Y pa muitas personas, ixa no yera una posibilidat. Talment sigamos decindo lo mesmo, pero cal parar muita cuenta en como se diz. Porque a culpa caye en unas u en atras. Y cal deixar claro que a culpa de que se deixe de charrar en aragonés ye de qui practica la represión social, cultural y politica a qui charra ista luenga, no a victima d’ixa represión.


Rai la grafia   
Atro d’os discurso que s’ixemena cada vegada que o conflicto grafico s’incrementa ye bella mena de pacifismo mal entendiu que diz que a grafia no ye important y que reduz o conflicto grafico a una cosa de quatre saputos. Ye innegable que os personalismos y intreses personals u politicos han afectau negativament a lo proceso de normalización y normativización de l’aragonés. Pero creyer que a causa d’o conflicto ye ixa, u que a suya solución pasa exclusivament por alpartar d’o proceso a tres, quatre u quince personas ye, como poco, de belulas.


A grafía sí que importa. O modelo sí que importa. ¿Como no va a importar? Y sobre tot, importa como se prenen as decisions y con qué criterios.


No bi ha garra luenga en occident que siga en condicions de sobrevivir sin un modelo culto, referencial y normativo y con una ortografia común y acceptada por a comunidat d’usuarias. Sin ixo, ya podemos treballar tot lo que queramos en as nuestras asociacions, lugars, vals y collas d’amigas, que nomas conseguiremos prolargar l’agonía d’a nuestra luenga. Isto cal tener-lo claro. Sin norma culta, todas y cadauna d’as variedatz morirán. Beluna durará diez anyos, belatra talment un sieglo. A sola posibilidat de salvación de l’aragonés pasa por un modelo estandar. Si tenemos isto claro, podemos debatir como fer-lo. Sino, a sola discusión ye de que color queremos l’atabul d’a luenga.


Entiendo que queda muit bien relativizar ixas luitas porque son la “parte fiera” de l’aragonés. Ye muito mas poliu de viyer os nuestros treballos. Os libros, os audiovisuals, as chornadas, … son una faina imprescindible y que facilita vivir y disfrutar a luenga. Pero pa que contine existindo una luenga que disfrutar, cal ixe atro treballo. Fosco, canso y impopular, pero imprescindible. Creyer que as cosas se solucionarán solas, que o modelo referencial no ye menester, u que vendrá solo dende una voluntat popular, ye fuyir d’un d’os mas grans problemas que tien l’aragonés hue.

Con voluntarias no se fa cosa

Si l’aragonés sobrevive hue, ye claro que ye gracias a toda la chent que ha decidiu en istas zaguers decadas luitar por a suya luenga. Con un emparo nulo por l’administración, qui mesmo bellas vegadas s’ha amostrau hostil con a luenga, o solo feito de continar charrando-lo ya ye activismo cultural, encara que siga de forma insconscient. Tot ixo, en chunto con o treballo asociativo por totz os cabos d’Aragón, ha feito honra a la luenga y gracias a ixo podemos charrar encara d’una luenga viva.


Pero la sola cosa que conseguimos ye aturar o proceso de perdua d’a luenga. Os datos de transmisión intercheneracional y mesmo de numer de fablants activos, igual como lo grau de conservación d’os rasgos aragoneses en a luenga charrada, debuixan un panorama prou negativo. Garra luenga occidental sobrevive a pur de voluntariau. Y muito menos en una sociedat con tant poquisma conciencia lingüistica como en ye l’aragonesa. Pa que l’aragonés contine vivo le cal prestichio social y emparo institucional. Pa conseguir as dos cosas cal personal treballando nomas en ixo y diners pa fer-lo posible.


Ye una toda una vergüenya que d’as 117 demandas d’actividatz d’o Programa Nieuz Luzía Dueso no bi haiga habiu financiación que ta 37. Cal recordar que ixe programa ye bien barato. Por un regular nomas se paga o desplazamiento d’as dinamizadoras de l’actividat. Si nian ixo, que ye una actividat educativa, que ye simplament un acercamiento de l’alumnau a la luenga, tien a minima financiación, ¿como podemos asperar que se prencipien a pagar politicas activas en desfensa d’os dreitos lingüisticos d’a comunidat d’usuarias de l’aragonés? L’aragonés va en una escalera mecanica de baixada y as actuals politicas de desfensa son pasos entabant en ixa escalera. Una ilusión nomas. Cal aturar a escalera pa poder prencipiar a abanzar.


L’actual lei de luengas no ye un marco acceptable
Tot y que todas somos d’alcuerdo en que a mal clamada lei de luengas d’o PP-PAR yera una barbaridat, no pareixe que o gubierno PSOE-CHA tienga prisa en cambiar-la. Sacar as denominacions de LAPAO y LAPAPYP, encara que imprescindible, se queda clarament curto. O punto de partida d’a nueva lei de luengas habría d’estar, como poco, l’anterior feita por o PSOE.


Me fa muito duelo viyer como, dende muitas personas de l’asociacionismo, se contina contemplando a lei actual como un marco an que treballar lechislativament. No ye acceptable que bi haiga una autoridat lingüistica unica ta catalán y aragonés, por meter un eixemplo, ni a zonificación, ni atros aspectos d’ixa lei. Aprofitar os suyos foraus, interpretar-la a la nuestra favor, nomas ha d’estar qualcosa circumstancial que no nos faiga aturar ni un momento en a nuestra reivindicación d’un marco lechislativo digno pa las nuestras luengas. Bi ha una mayoria parlamentaria en as Cortz más que suficient pa negociar una nueva lei, que faiga honra a la supervivencia d’as nuestras luengas, y que prencipie a reconoixer os nuestros dreitos. ¿Por qué sisquiera se ye treballando en ixe cambio lechislativo? ¿Por qué ha pasau quasi meya lechislatura, y continamos sin saber mica d’a intencions de l’executivo quanto a iste afer?


Cal una autoridat lingüistica pa l’aragonés, y nomas pa l’aragonés. A zonificación no ye admisible, ni sisquiera transitoriament. A comunidat lingüistica ye por tot Aragón y no podemos renunciar a os nuestros dreitos pendendo de do vivamos.

A endrecera d’a luita

L’aragonés contina estando a luenga con mayor periglo de desapareixer en Europa. Atras luengas han teniu problemas muit pareixius y son conseguindo revilcar. Garra no lo ha feito de manera espontania, ni gracias a asociacions de voluntarias, ni con “concesions graciosas” d’o poder politico. Totz os abances se han conseguiu gracias a una población concienciada que no ha reblau en as suyas reivindicacions y que teneban muito claras ideyas que en a nuestra tierra pareixe que encara faltan d’asumir-se. U que, si teoricament son asumidas, dimpués no se practican. Hemos de creyer-nos a desfensa d’a nuestra luenga y d’os dreitos d’as suyas usuarias. Y hemos de aprender que bi ha muitos camins pa conseguir ixos obchectivos, pero que totz, si fa u no fa, tienen una serie de caracteristicas comuns que le fan falta pa trunfar.

Oficialidat, unidat, modelo culto, profesionalización, marco lechislativo adequau, amostranza en y d’a luenga, visibilización d’a represión lingüistica, etc… son ideyas y reivindicacions que hemos de tener claras. Sino, ya somos redotadas

jueves, 6 de abril de 2017

Escribindo en aragonés. Tierra de barrenaus radio 3x07

Leyer ye una d'as mias aficions favoritas. Fer-lo en aragonés, antimás d'un placer, ye quasi una obligación moral pa qui amamos ista luenga. Y pa ixo, prou que sí, cal que bi haiga qui escriba. A soben, quan charramos d'escribir, pensamos automaticament en novelas, con o suyo ciento de pachinas, planteamiento, nyudo, desenlace y asinas asinas. Pero hue, mas que no nunca os formatos son muitos y bien distintos. En o nuevo TdBradio entrevisto a quatre autoras que fan servir diferents formatos y soportes.



Lucía López, autora d'o blog Mallata. Dabi Anquela, que va publicar fa bien poquet o libro de relatos Punto-Seguiu. Tamara Marzo, una d'as autoras d'o fanzine feminista Mullers y Cordials. Ruben Ramos, ganador de dos premios Arnal Cavero por Vidas Crebazadas y A l'atro canto d'a buega. Totz quatre con muitos atros prochectos y obras que han desembolicau durant os suyos anyos d'activismo y creación en aragonés.

Si a todas as luengas les cal qui las escriba y las desfienda, a una tant malauda como l'aragonés, le fa muita mas falta. Y si en todas as luengas, lo d'escribir ye mal negocio, pues poca chent gasta diners en leyer, en l'aragonés, con no perder guaires perras, ya nos femos contentas. Asinas que sirva tamién iste programa pa animar a que leigatz mas en aragonés y a que tos deixetz os chanfles de cabo ta quan en refirmar totz ixos prochectos que tanta honra le fan a la supervivencia d'a luenga.

Pero como vivimos en o mundo audiovisual, iste programa lo promociono con una videofatera, a vier si funciona millor. Aspero que tos faiga goyo!



martes, 4 de abril de 2017

Un maitin zaragozano

Quan os youtubers locals, os barrenaus d'o palo y o rosario, u os comentaristas de Heraldo te fan planteyar-te deixar la ciudat, ye buena cosa fer alcordanza d'ixa atra Zaragoza que vivo totz os diyas y que tanto amo. A Madalena ye, antimás, un lugarón adintro d'o monstruo zaragozano. Un puesto con a suya propia lochica, diferent d'a resta de vicos  y con dinamicas socials que, pa bien y pa mal, remiten a soben a la ruralidat.

Yera un maitin d'ixos que o sol t'eslucerna en salir de casa. Un abrazo de luz y calor que anuncia ixas poquetas semanas de goyosa primavera que van antes d'o furo y rusient verano zaragozano. As vecinas queremos decidir sobre o nuestro barrio -¡qué loquería! -y nos hebanos convocau pa fer-le un abrazo a la ilesia d'a Madalena. En istos primers diyas de caloreta, os capazos se prolargan. Ya no fa galvana estar-te firme rato de charreta. Encara que a nueit d'antes no s'embolicó, un cafe nunca no ye por demás pa sacar-se as zaguers laganyas. Charrin charrand, se nos pasa la hora d'a convocatoria y os camaras de televisión ya se nos miran, preguntando-se quan podrán hopar t'a siguient noticia. As periodistas siempre atabaladas!

A la fin, beluna pilla o megafono. Nos imos agafando d'as mans. Como lo contacto fisico no me fa guaire goyo, prebo de no aleixar-me d'as personas de mas confianza. Me miro de bislai, y con cansera intelectual, a una que demanda que a ilesia pase d'a superstición catolica a la superstición new age. As vecinas que fan tarde, s'han d'unir a l'abrazo sin o capazo previo. Ya se lo farán dimpués, en o vermut. Femos o fato bell ratet. Nos redimos. Enfortimos, unatro diya, o rete que nos enreliga a todas as madaleneras. A lectura d'o manifiesto reivindica que a ilesia catolica deixe d'arramplar con tot. Tot ixe patrimonio, feito a pur de furtar y explotar fisicament, intelectual y espiritual a tantas y tantas personas. Dito con mas elegancia y millors modos, que pa ixo tenemos buen cudiau.

Acaba l'acto y a mitat d'as presents nos enfilamos ent'a Plaza d'o Pilar. T'a nuestra Plaza d'o Pilar tamién. De todas as zaragozanas. En a Plaza Sant Bruno, l'azoque anima lo maitin d'o domingo. Entre zarrios y quincallas, siempre se i troba bella choya. Ya tiengo un puesto que siempre tien bell libro intresant sobre Aragón. En a pocha, pocas perras. O sabado no estió furo, pero me deixó lasa la cartera. En una d'as caixas d'o puesto, un libro sobre a obra de Asso, escrito por Antonio Peiró. "Qué vale?" pregunto a lo botiguer. Se me mira. Cuento que analizando quanto sería disposau a pagar por ixe libro, y sumando-le bell par d'euros. Siet. Yo no sé recatiar. Dubdo. Una amiga quier mercar-le-ne unatro. "Diez por os dos" - l'ufre la mia parella. Antimás de no saber recatiar, ye qualcosa que me mete niervudo y me fa a saber que vergüenya. O botiguer accepta a escape. L'amiga me deixa chanfles pa pagar o libro. "- Ya te los tornaré". Un "Tira!" me fa pensar que será mas facil convidar-le a una biera.

Con l'alegria que nomas un nuevo libro puet dar-te, continamos o camin ent'a plaza. Unas mozas portan unas pelucas azulas y son cantando. "Be d'estar una despedida de soltera", nos pensamos. Pero ¿a ixas horas d'un maitin de domingo?. En acercar-nos-ie descubrimos que a letra d'a canción ye un canto antiabortista. Unatra asociación d'as que preban de decir-les a las mullers qué fer con o suyo cuerpo. M'ufren no se qué. Les ne refuso. ¡Cómo va ista ciudat!

Pocos metros dimpués, a color azula torna a protagonizar la plaza. En iste caso ye o nuestro destino: a manifestación d'o Rete Augua Publica d'Aragón. Lo d'a Madalena y d'o Pilar son dos actos prou diferents pero con pareixius. A la fin, en os dos, nomas demandamos que todas podamos decidir sobre os nuestros recursos. S'estendillan una telas que represientan os rius nuestros .Uns globos chigants entretienen a catrinalla y a las mas enchugardidas d'a plaza. Atra vegada, trobar-te con chent arrienda. As d'a Montanya y as de Tierra Plana. D'o norte y d'o sur. De l'activismo politico y qui simplament desfiende o lugar suyo. Mas capazos. Mas abrazos. Mas complicidat. O rete que s'ixampla d'o barrio ta cada cabo d'Aragón y dillá.

Hemos de marchar, que hemos quedau a chentar en Penyaflor. A resta se'n iran en un rato t'o vermut. Regular que en tornar d'a chenta, nos ne trobamos a mas d'un, que encara ye vermutiando. ¡Paratz cuenta, que a l'atro ye lunes!

Zaragoza ye hostil bellas vegadas. Y t'agana d'exiliar-te ta bell cabo ideyalizau que, manimenos, tendrá as suyas propias miserias, que por agora ignoro. Atras, Zaragoza ye amable, polida, una amiga mas d'as que comparten la vida con tu. Un maitin pa disfrutar as suyas carreras, plazas y paisaches, un ratet con as amigas y companyeras de luita, ... ixo ye de mal sustituir. Zaragoza ye casa mia, y encara que tienga bella tubería embozada, y bella paret con crepazas, la amo con ixe "carinyo ancestral", que deciba Labordeta.