jueves, 31 de agosto de 2023

Institucions y futuro de l'aragonés debant d'o nuevo escenario. Bella nota

Lo pior escenario electoral se va fer realidat en Aragón y PP gubernará de conchunta con VOX. Sin entrar en atros temas, que atros lo farán muito millor que no yo, creigo que caldría fer bella reflexión sobre lo futuro de l’aragonés y d’os dreitos d’as suyas fabladoras y fabladors. Sobre tot pa que, si la situación ye breu – ¡tan de buen! - no repetir errors.

La magnitut d’o refús.

Me clamó l’atención, de primeras, que las nuestras luengas propias fuesen tant presents en l’alcuerdo de gubierno. Los diners adedicaus a las mesmas son bien pocos, asinas que la enchaquia economica nomás puet convencer a qui se creye toda la faloria de que i hai milenta personas vivindo de l’aragonés u qui desconoixe, por eixemplo, que las academicas d’as nuestras autoridaz lingüisticas no cobran ni un euro por estar-ne. Diz que la luenga no ye de dreitas ni d’izquierdas, y en un plano teorico, asinas ye. Pero la realidat ye que cada vegada que la dreita en Aragón toca lo poder, una d’as primeras cosas que fa ye arramplar con cualsequier paso entabant que s’haiga feito tocant a la desfensa d’as nuestras luengas. Ya pasó con la derogación d’a lei de luengas y la suya sutitución por la lei d’o LAPAO y lo LAPAPYP que los gubiernos de Lambán – con u sin Podemos y CHA – no han quiesto tocar-ne ni una coma.

Entiendo que lo capital politico plega mas por la parte d’o catalán y de tot l’anticatalanimo que i hai entre las militancias y los votants de toz dos partius, porque se me fa que l’aragonés no creya tanto refús. L’argumentario, de feito ye bien diferent. Si en lo caso d’a Francha parlan de que los catalans imposan lo suyo modelo, la mentira que fan servir pa l’aragonés ye que en Zaragoza s’ha creyau una versión «de laboratorio» que no sé quí quiere imposar en l’Alto Aragón, acotolando las modalidaz locals. Argumentos d'un espanyolismo que, bien luent de querer preservar garra variedat local, lo que fa ye trencar cualsequier ferramienta que podamos tener pa desfender-las, refirmaus en iste punto por mas d’un impresentable alleno a ixos partius, por cierto.

Lo zancocho institucional.

Una d’as cosas que mas nos temebanos las activistas ye lo futuro de l’AAL y los suyos institutos. Tasament leva un anyo d’existencia, tot y que s’hese puesto formar y nombrar a los suyos representants fa a saber qué tiempo. Encara no s’ha dau explicacions de porqué se tardó tantismo, pero lo cierto ye que se fació y a la fin tenemos una autoridat lingüistica, refirmada antimás por sectors amplos y diversos. La grafía oficial, lo primer paso que fació, ya ye una realidat a pesar d’as prebatinas d’o Director Cheneral por deixar-la sin efecto, en un d’os movimientos politicos mas vergüenyosos, egoistas y revanchistas que le haiga visto fer a un – teoricament – aragonesista, y n’he vistos muitos. Tenemos dos nuevas ferramientas, autoridat y grafía, que caldrá desfender a tot trance pa que arriben dica una lechislatura con personas decents en los cargos institucionals y no haber de tornar a bastir tot dende los alazez.

Queda tamién en l’aire qué se fará d’as plazas d’as mayestras y mayestros d’aragonés en coles y institutos. Asperemos que lo suyo odio no arribe tant luent, que les pueda mas la galvana u la incompetencia, u que la organización d’as mais y pais de l’alumnau faiga que no les compense.

Doi por perdida cualsequier opción de que programas de tot, u en parte, en aragonés, como Charrín charrán u A escampar la boira continen u reprengan las suyas emisions en Aragón TV. Faría falta prochectos autochestionaus y independients de comunicación audiovisual en aragonés pa que situacions como istas no nos deixen sin referencias d’ixa mena.

De radio, que dengún no se’n faiga, que entre que tiengamos radios libres como Radio Topo u Radio Espiritrompa, astí seremos Tierra de barrenaus, O zaguer ibierno de l’alma y qui quiera y s’anime.

L’activismo organizau

Una d’as mas grans feblezas que tien agora la nuestra luenga ye no tener un activismo organizau, uniu y con capacidat de movilización. Las causas son variadas, embolicadas y ya en he charrau antes, asinas que no entraré en ixo.

Con ixe mal escenario, la buena noticia ye que poco mas puet fer lo gubierno pa acotolar-nos. Ye un problema que tenemos dende habe mas d’una decada y que en istos anyos de DGPL ni s’ha quiesto ni probablement s’hese puesto fer guaire por solucionar-lo. De feito, lo sectarismo d’o Director Cheneral cuento que ha afundau en las nuestras divisions internas como un factor mas d’os muitismos que i hai agora mesmo.

Diz, lo nuevo gubierno, que no i habrá un euro pa las asociacions de l’aragonés y lo catalán. En lo caso de Nogara, igual como atras organizacions, la nuestra dependencia institucional ye cuasi nula. Los nuestros ingresos proceden sobre tot de socias y alumnas, asinas que poco mal nos puet fer en ixe sentiu. Peno por atras asociacions, naixidas u creixidas en istos zaguers ueito anyos que sí que recibiban una parte muit important d’o suyo presupuesto d’ixas subvencions que agora dispareixen. Sisquiá puedan sobrevivir y continar con la suya importantisma fayena.

Lo futuro de l’aragonés.

No me quiero fer canso con un argumentario que he repetiu tantas vegadas que ya m’aburro mesmo d’escribir-lo, pero la clau pa que l’aragonés sobreviva ni ye ni ha d’estar en las institucions. L’administración no va a venir a salvar l’aragonés. Lo fará si las personas que lo fablamos y lo amamos le’n obligamos. Fa falta todas y cada una d’as ferramientas que existen en las luengas, en todas, pa la suya supervivencia. Hemos de desfender las conquistadas: academia, grafía, ensenyanza y mesmo la presencia en la televisión publica. Y hemos de reteixir – no me preguntez cómo porque no lo sé, tot y que bella ideya en tienga – lo ret asociativo y organizativo que fa anyos consiguió levar procesos como Chuntos por l’aragonés u la Coordinadora Aragón Trilingüe, que arroclaba a decenas d’organizacions y millars de personas por los dreitos y las luitas comuns de todas las que queremos que se reconoixca, dignifique y difunda la nuestra realidat trilingüe y los dreitos d’as personas que parlamos las nuestras luengas propias.

Toca no malfurriar tiempos en batallas perdidas, enfortir las organizacions de base, ixamplar l'activismo y la militancia y, con ixo feito, ya arribarán tiempos millors a on que podamos fer servir las institucions pa que en veras represienten la realidat d’o nuestro Aragón, tamién en lo lingüistico.

martes, 29 de agosto de 2023

La chepa d'o puma

Arribau lo verano, vien, en chunto, las polemicas sobre lo turismo, tant masificau en zagueras. Visitadoras y visitadas se concaran en rez. Las primeras, farutes, amuestran lo suyo poder economico, decindo-les a las segundas que viven gracias a lo cauquerré que portan en istos días t’os lugars suyos. Las locals les recuerdan que ixo no da dreito a fer lo que a cada ún le pete, que las campanas suenan a la hora que suenan y que la luenga d’a tierra ye la que ye.

En Sallent, en lo Pirineos Sur, videmos una actuación. Una moceta, de Madrit, presentó una canción destacando lo suyo mesetario orichen y con un discurso, victimista de tot, sobre cuánto se odiaba a las de Madrit difuera de Madrit. Penando por que «en provincias» fuesenos asinas, que ella no se sentiba de garra cabo, que qué yera ixo de «las radices» y cosas asinas. Toda la replega de topicos cosmopaletos. Por empatizar un poquet, cosa que ella no pareixeba disposada a fer con las baturricas que l’ascuitabanos, prebé de solidarizar-me.

A lo cabo y a la fin, no lo tiengo tant difícil, en estar puma y cheposo. La primer condición ye por tener casa en Cambrils, un d’ixos lugarons d’a Costa Daurada catalana que malas que arriban las primeras calors rebuteixe de manyos que, beluns d’os cambrilenses, califican como Putos Manyos y, d’astí, Pumas. Ixe lugar a on que tampoco no he sentiu ixe refús que, de cabo ta cuan, en charran en l’Heraldo. Talment, entre atras razons, porque no soi d’os que entra en la botiga exichindo que le atiendan en castellano. La segunda, la de cheposo, me la dicen en puyar ta Uesca u t’o norte d’o país. Ista sí que la he sentida mas, tot y que bellas poquetas vegadas.

En veyendo las actituz d’os mios conciudadans en viachar, no se me fa raro. Reproducimos, punto por agulla, los comportamientos que en atras partes acumulan a los madrilenyos. Que aquí, en tener tant poco turismo d’a capital espanyola, les gosamos enguerar a vascos y catalans, que d’ixos sí que en tenemos a trompicuesco. No ye una cuestión d’orichen, en ye d’actitut. Ababols, por desgracia, n’i hai por tot. En Madrit, Euskal Herria, Catalunya y, prou que sí, en Zaragoza. De chent que creye que deixar cuatre perretas en bel puesto le da dreito a tratar a tot lo mundo como le pete. Chent que, por un regular, tamién trata a la resta igual en lo suyo puesto d’orichen.

Entiendo los problemas que causamos los turistas. Entiendo lo que i hai dezaga de que me digan puma u cheposo. Prebo, cuan viacho, d’estar un visitant mas que no un turista. De no dar guaire mal y adaptar-me a lo que i haiga, me faiga mas u menos goyo. De que lo nombre d’a mía quiesta y immortal ciudat no s’asocie con la purria que de cabo ta cuan veigo por astí. ¿Lo conseguiré? A fe que no de tot, pero faré tot lo que pueda.

Fa falta muita empatía, cal cambiar ixa ideya tant ixemenada de que si pago tiengo dreito a cualsequier loquería que se t’ocurra. Y cal tamién que s’entienda que, en la mayoría d’os casos no i hai garra motivación xenofoba sino una rebelión contra lo sentimiento – y a sobén realidat – de que mientras la temporada turistica la chent d’os lugars de destino deixa d’estar ama d’a tierra suya.

domingo, 27 de agosto de 2023

¿Qué nos pasa a los de cuaranta-y?

Sobre l’escenario de Lanuza un mozo fa beatbox entre que imos entrando en lo recinto. Ye un crack, un maquina, un titán. A lo canto suyo, Rapsusklei aguarda, mirando-se-lo entre que se preta una copa acoflau en un sillón. A l’arreu, va el. Feba sieglos que no l’ascuitaba y me deixa enarcau. ¡Ya que l’hese visto mas vegadas! Tot un espectaclo de rimas y mesmo de baile. «¿Querez ascuitar lo nino d’a selva?» nos pregunta, y lo publico responde con firme estrapalucio. Quita de bel cabo una casqueta d’a on que penchan las suyas miticas rastas, ixas que tiempo habe le furniban d’a inconfundible farcha con que dondiaba por lo barrio. Fa cancions d’antes mas, de cuan el, y yo, y muitas d’as presents yeranos empecipiando a abandonar l’adolescencia. A sobén agarrapizando-la de firme, mirando de que no’n eslampase. Sigue con lo repertorio y nos recuenta que lo pasó malament. Drogas, ansiedat, depresión. Avienta la casqueta con las rastas, remeranza d’un tiempo que ha quiesto deixar astí, en lo pasau, y mirar-se ent’o futuro con la suya nueva manera d’afrontar la vida. Un conciertazo. Tot un trobo.

Los pipas invaden l’escenario y aprestan los cataticos de Los Chikos Del Maíz. Amaneixen con las primers notas d’a canción que ubre lo suyo zaguer disco Yes, future: Ecos de un futuro pasado. I cuentan la mesma historia. Drogas, ansiedat, depresión, sentir que no vales. Sindrome de l’impostor, que le dicen agora. Abaixo me trobo con amigos d’aquí, d’astí y d’allá. Muitos compartimos historias parellanas, con diferents proporcions d’a mesma receta, con lo mesmo agradeiximiento a las terapeutas de a las que mas d’un le debe la vida mesma.

Tornando t’a furgo en charramos y me pregunto por qué tantos d’a mía cheneración imos asinas. ¿Ye por la edat? La crisi d’os 40 ye jodida y no sé si los míos cincuentenos chirmans pasoron por cualcosa pareixida fa diez anyos. ¿Ye cheneracional? ¿Teniemos una choventut y tenemos un present que nos leva ta isto? ¿I hai una component política? A la fin, toz levamos una patacada d’anyos d’antifaixismo pa acabar cremaus y veyendo a la chovenalla fendo-se la bamba de portiar la estanquera en lo maniquiello. La definición grafica de fracaso.

Arribamos en la furgo sin garra conclusión, como de cutio. A nonón, que s’ha feito tarde y manyana i hai día de borina fura. Tament soneye con los días d’a mía varrenada y borinera adolescencia. U talment con los días a venir que, d’una manera u atra, conseguiremos que brilen muito mas que no lo pasau.

jueves, 24 de agosto de 2023

Vrano galvanot

Si yes d’as personas que leye a sobén iste blog, que ascuita lo programa de radio u que me sigue en rez, ya habrás notau que en zagueras he publicau bien poco. Podría decir que he iu a saber qué aqueferau con prochectos y costodias. U que yera fendo treballo asociativo que no me deixaba tiempo pa las mías movidas personals. La realidat, manimenos, ye que m’he estau tocando la figa como nunca antes en la mía vida.

Por circunstancias laborals, iste anyo, y pareixe que toz a venir, he teniu seis semanas de vacacions. Que lo maximo que heba teniu dica agora no heba pasau d’os vinte días. Malas que lo sabié, prencipioron a fochar las mías neuronas en lo ciento de fayenas que podría aproveitar pa fer. Me veyeba rematando lo libro que empecipié a escribir fa bel mes, u fendo ixa web que siempre he quiesto fer a on que s’arroclase blog, radio, video, venda de libros y lo que vaiga fendo, u escribindo un ciento de nuevos articlos con que dar ferrete tot l’agüerro, u gravando recursos radiofonicos pa no ir esparpellau tot l’anyo. 

Miau.

Los primers días, que no feba ni pon, m’aturmentaba. Me sentiba un galván, un malfurriador de tiempo, teneba buen rau-rau por no aproveitar toda ixa patacada de tiempo que las vacacions m’ofriban. En una d’as mías frecuents uelladas por instagram me trobé con una publicación d’una dibuixant (lo siento, no la he trobada y no remero quí yera) a on que deciba «normalicemos no fer cosa en vacacions». Por bel día me resistié. No tiengo guaire claro en qué momento, ni por qué razons, pero poco dimpués lo normalicé. Decidié deixar de pensar en los mil prochectos, en lo capitol siguient d’o libro y en lo programa de radio. Me fixé la zaguer semana antes de tornar t’o treballo pa fer lo que se podese y m’adediqué a disfrutar d’o tiempo libre. Tanimientres, a folgazar.

Sisquiá puedo decir que haiga leyiu un ciento de libros, u vistas mil series ni ascuitaus no sé cuantos podcasts. La verdat ye que simplament he aproveitau lo tiempo estando-me con la mía parella, compartindo buenos ratez, en viaches no guaires aluenyaus y tamién por la rusient ciudat.

Cuento que isto tamién tos pasa a muitas d’as que leyez lo blog. Mas que mas a las activistas, que siempre somos pensando en fer «ixa fayena» que imos deixando pa cuan lo treballo nos ampre una miqueta de tiempo. Pero tamién a las que, malas que tenemos un ratico libre, aproveitan pa fer una nyapa de casa u entrenar como si tenesen las olimpiadas a l’atra semana, u emplir de contenius los suyos rez socials.

D’iste vrano me levo muitas cosas buenas: conciertos, libros, viaches y muitos buens ratos compartius con Arale. Pero cuento que no ixublidaré nunca lo vrano que aprendié a estar-me tranquilo zanganiando y sin penar.

martes, 25 de julio de 2023

Voté, voto y votaré

Nota: Escribié iste post lo 23 J de maitins cuan acababan d'ubrir-se los colechios electorals. Por agora hemos ganau, como poco, tiempo. Ya veyeremos lo que pasa a la fin. En las siguients eleccions, pase lo que pase, tornaré a votar.

Un cartel en lo barrio anuncia una charrada. Lo suyo titol, “Avance de la derecha y crisis del progresismo: ¿cómo hemos llegado hasta aquí?”. Abaixo, los nombres d'os ponents. Mas abaixo, un lema diz “Este 23 J voto nulo o abstención.” Me pienso un rato si ye groma y me fa tentera d'agafar un rotu y relacionar con una flecheta la pregunta y lo lema. “¿Cómo i hemos arribau? Pues votando nulo u abstenendo-nos.”

Sé que ye una falacia y que nomás ixo no responde a la pregunta. Sé que nomás l'acto de votar cambea poco u cosa. Pero tamién sé que votar nulo u abstener-se ye de tot inutil y nomás se consigue, precisament, que la dreita pueda ixamplar lo poder que tien. No podemos, u ye bien dificil de fer, actuar en atrás arias de poder como la mediatica u la chudicial. Manimenos en lo poder politico-institucional sí que podemos influir en que las personas que ocupen ixos cargos, si no decents, a lo menos no sigan nazis.

La batalla por la civilización se libra toz los días y en toz los cabos. Pero en la chornadas electorals no se m'ocurre garra acción que cambee mas la nuestra realidat y la d'a sociedat en conchunto que votar. Lo voto nulo u l'abstención no cambea cosa. No cuenta pa cosa. No se gana res. ¿Qué pasaría si lo porcentache puya tres, cinco, diez puntos? Cosa. A l'atro día lo narco y lo nazi se meten d'alcuerdo pa joder-te la vida un poquet mas entre que leyes, en ixas ringleras que s'adedican en toz los comicios a las curiosidaz que ha puyau lo voto nulo.

Cal desacralizar lo voto. No ye un achuste ni un churamento de fidelidat. No cal asperar a la candidata perfecta y mesianica que nos represiente a lo 100%. Ni sisquiá a lo 90. Como s'ha repetiu tanto en ista campanya, pa ilusionar-te, ves ta Disneyland. Voto siempre. Con ilusión, tasament lo he feito dos vegadas. En istas zagueras, con prou pampurria, la verdat. Por muitas razons que no fa falta que explique porque no aporta res. Voto porque creigo que, estratechicament, nos conviene. Porque qui siga en ixos puestos de poder y chestión me puet fer la vida una mica menos dificil. Voto porque los politicos nomás te fan burro falso si asperas bella cosa d'els. Nomás aspiro a que no me emboliquen mas la vida que prou empandullo tiengo ya. Voto porque lo día d'as votacions ye la cosa mas util que puedo fer, porque no votar no tien mica utilidat. Voto tranquilo, porque si m'entivoco de candidatura u d'estratechia no tiengo garra problema en reconoixer-lo y no voi a pasar mica vergüenya en decir “pues sí, pues m'entivoqué y talment hese caliu que votase a otri. Prebaré d'aprender pa las siguients”.

Escribo isto en la chornada electoral, de maitins, cuan acaban d'ubrir los colechios electorals. Voté fa días, por correu. La ringlera yera bien larga. Creigo que, en cheneral, la izquierda ha feito una buena campanya pa unas eleccions que veniban perdidas, con pocas alufras. Levo los zaguers meses prebando de fer venir a buenas a una patacada d'abstencionistas que dudaban si votar en ista ocasión en veyendo la situación. Sisquiá les haigamos convenciu y cuan leigas isto tiengamos la posibilidat d'un gubierno que no nos embolique mas la vida, que prou empandullo tenemos ya.

martes, 18 de julio de 2023

Fin de temporada con tamborinada. Tierra de barrenaus 9x22.

Entre las cosas que jodió la tamborinada de l'atro día en Zaragoza, la menos important estió la fin de temporada de Tierra de barrenaus que gravabanos ixe chueves a las 19:00. A los problema pa que arribasen las convidadas se sumó la baseta que s'heba formau en los estudios d'a radio, asinas que calió polargar la gravación. Bien se vale que lo lunes tot fue bien, si fa u no fa y podiemos trayer-tos lo programa que zarra ista novena temporada y con lo que me despido dica setiembre u octubre.

Por lo cambio de calendata bella convidada se quedó sin poder venir t'o programa, pero contemos con la presencia de Tamara, Cherardo y Vero qui, chunto con los audios y solicituz de cancions de Edu, Serchio, Dabi y Cris plenoron iste episodio con una patacada de temazos. Charremos tamién d'os millors momentos personals d'iste curso 22/23 y, por cuestions de tiempo, se nos quedoron difuera muitas atras cosas que querebanos haber feito.

Ya en va mas de 150 gravacions de Tierra de barrenaus. Un programa que en 2024 fará nueu anyos en emisión y que aspero que consiga fer la decada y blincar los 200. Pa despedir, nomás me queda agradeixer a toda la chent que fez parte d'o programa, a las que respondez cada vegada que foi un clamamiento pa que colaborez, a las que lo ascuitaz en cualsequier d'as plataformas y a las que me escribiz pa contar-me lo que tos pareixe. Y, prou que sí, animar-tos a que, a l'atro anyo no nomás lo sigaz fendo sino que gosez fer un programa propio en aragonés, que soi muit solet en las ondas. Fa falta muita mas producción en la nuestra luenga y, lo menos en Radio Topo, las puertas son ubiertas pa cualsequier que quiera embrecar-se en ista aventureta. No cal conoiximientos tecnicos, nomás pasión y ganas.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en IvooxSpotify y la web de Radio Topo.

Programa #151

martes, 4 de julio de 2023

Zarrando la calaixera. Tierra de barrenaus 9x21

Fatin-fatiand van 150 programas de Tierra de barrenaus. Mas de 200 horas d'emisión en aragonés, hereuas de La Enredadera, a on que aprendié a fer radio, de programas como Fendo Orella y A hora charrante que facioron tranya y de todas las companyeras y companyers de Radio Topo que m'aduyan por cada día y de qui contino aprendendo a-saber-lo, no nomás sobre radio.

Iste programa, como ya ye tradición d'as zagueras temporadas l'adedicamos a completar con la cuarta canción los calaixos de cancions que s'han iu ubrindo en la vintena de programas anteriors. Un total de deciseis temas bien variaus en estilos que aspero que tos faigan goyo. Tos convido a participar en ista triga y aportar-me cuals atras cancions hesez esleixiu y tamién, prou que sí, a proposar calaixos pa la decena temporada que, si no i hai garra problema de zaguer hora, empecipiará iste agüerro. 

De calaixos, bi'n ha habiu cuatre. Lo primer, pa la canción buen rollera, ixa que te devanta l'animo en sentir-la, que pretas a bailar y que fa salir lo sol en un día triste. Lo segundo ye pa la canción movilizadera, ixa que parla de manifestacions y luitas y de las personas que las fan. Seguimos lo rolde con la canción pifola, la que charra d'ixa droga legal tant normalizada que ye l'alcohol y d'os suyos efectos. Pa rematar, tenemos lo cuarto calaixo con cancions marxistas a on que replegamos temas que tocan de bella manera lo marxismo, l'anarquismo y las suyas historias. 

La novena temporada no ye rematada. En queda un programa que gravaremos lo 6 de chulio y s'emitirá lo 17. Si quiers venir-te-ne t'a gravación u proposar-nos bella canción, bel tema pa charrar u cualsequier cosa que se t'ocurra, no dudes a fer-lo. Toda la chent que ascuitaz Tierra de barrenaus fez parte d'o programa y queremos que i participez pa aduyar a que l'aragonés contine vivo y se sienta por tot.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en IvooxSpotify y la web de Radio Topo.

Programa #150