Mostrando entradas con la etiqueta Sobrarbe. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Sobrarbe. Mostrar todas las entradas

viernes, 4 de agosto de 2017

Historia de una foto de Boltanya


Hebanos puyau las costeras d'as carreras boltanyesas y levabanos tot lo diya dando mal. Belún dició de pillar bieras ta totz en un d'os bars d'a plaza. La resta nos vam posar en unas escaleras ta descansar-nos. Pero ni los chilos reivindicativos, ni lo ondiar d'as quatribarradas se preneban ixe descanso. Entre que plegaba lo refresco y no, un periodista debió de pasar por asti y nos va tirar una foto que va apareixer a l'atro diya en la portalada d'o Heraldo de Huesca. Fa bell diya la va trobar en casa mai y me van venir t'o tozuelo recuerdos a xarramata.

En l'adolescencia y la primer choventut vivimos las cosas con firme intensidat. Los mios anyos d'instituto y FP van estar an que va prencipiar de verdat a tener una militancia politica, cultural y social. En 1999, l'anyo d'a foto, yera empecipiando a estudiar aragonés. Heba iu ta bell acto contra los pantanos y ya alternaba con la chent d'a cucha aragonesista en fiestas y locals. Pero probablement lo que va vivir en ixa chornada va estar un gran empentón ta decidir-me a tener un compromís mayor con muitas luitas.

L'uno de mayo de 1999, se va convocar en Boltanya una chornada "Por a Dignidat d'a Montanya". Se feban actos arrienda y s'acababa con un concierto con Labordeta, La Ronda de Boltaña, La Orquestina del Fabirol y Ixo Rai. La chornada va estar historica, acorando-se las entradas ta un concierto que beluns van haber de sentir dende difuera.

Me va enterar d'a convocatoria por un panfleto en un bar, que ye como s'enteraba la chent d'as cosas en la era pre-internet. Conoixeba a La Ronda de Boltaña dende feba relativament poco tiempo y me flipaba tot lo mundo que m'amostraban en las suyas cancions. La mia parella compartiba ixe gusto mosical, las reivindicacions, y tamién l'encantaba lo Pirineu. Asinas que yera un planazo lo que tenebanos debant.

I vam puyar, nos vam instalar en lo camping y vam marchar de borina. La mia parella yera muit amiga de una moza de Chobenalla. Por la mia parte, encara no teneba confianza con la chent d'a cucha aragonesista, pero nos conoixebanos de trobar-nos en las manis y, sobre tot, en los bars y locals como La Espelunga. De camin, nos vam chuntar con ells. Yeran un poquet mayors que no yo, y pareixeba que conoixesen lo lugar millor que casa suya. Vam ir ta un bar a fer uns hordios, y van prencipiar os canticos:

Entre la Plaza d'Espanya y la Plaza d'Aragón, s'encuentra la Independencia, que las separa a las dos!!! Ai, taaaaa chun tararachun ai ta chun tarara....

... y tornaban

Entre la Reina Sofía y Felipe de Borbón, estamos hasta los huevos de tanto Rey español!!!
Ai, taaaaa chun tararachun ai ta chun tarara....

Y asinas firme rato. Dimpués, S'ha feito de nueit, Baixando t'a escuela, Más magra, Aqueras montanyas, .... totz los greatests hits d'alavez.

Entre biera y biera, charrabanos de l'aragonés, d'as montanyas, d'a Chunta, de la independencia, .... u somardeabanos con belun.

Tocabanos quasi a sinyal por persona. Y a bota de vin. La mia quatribarrada, la portaba en la mochila porque no teneba palo encara. De bota, ni en teneba. Ixo sí, lo vin me rulaba terne que terne. En puyando la costera t'o lugar, vam aturar en l'auto d'un d'os chobenallos, no sabeba guaire bien por qué. Va ubrir lo maletero y va descubrir un amiro de botellas de vin ta ir replenando as botas, que ya iban todas bien esmediadas. Me feba cruces con lo grau d'autochestión d'aquella chent. Profesionals de la luita y la borina. ¡Y yo que me pensaba que me lo montaba bien!

Vam continar asinas tot lo diya. De nueitz, lo concierto yera a rebutir. La reivindicación yera present por tot. Por cada canción se coreaban lemas contra los pantanos y por la dignidat de la montanya. Y tamién os Aragón ye nación y mesmo bell In-Inde-Independencia. Pegallos en toda la nuestra ropa, quatribarradas a bando y muita, muita emoción. Las letras de Labordeta, La Ronda, Ixo Rai y La Orquestina nos daban alas ta soniar con un Aragón diferent, renaixiu, conscient de si mesmo, y argüelloso, que se concaraba con un modelo colonial que nos viyeba como fuent de recursos, y con una capital que yera complice d'ixe modelo.

No guaire tiempo dimpués, va prencipiar a militar en Chobenalla Aragonesista, va rematar los cursos d'aragonés y va fer-me socio de Nogara. No va estar ista, lochicament, a sola experiencia que me va levar a fer-lo. Pero aquella chornada, tot l'esprito que se i alentaba, y todas las movilizacions que van plegar dimpués van estar claus en la conformación d'a mia experiencia politica y d'as ideyas que hue tiengo.

Muitos anyos dimpués, fa bella semana, va tornar ta Boltanya por las chornadas que se van fer-ie ta celebrar os 25 anyos de La Ronda. En plegar t'a plaza d'alto, va viyer aquellas escaleras y va fer memoria d'aquell diya. Toda aquella ilusión, tot ixe mundo que se ubriba debant de los mios uellos, contrastaban con la cansera de seguir luitando por lo mesmo 18 anyos dimpués, de no haber conseguiu cambiar tot lo que querebanos. D'ilusión ya no bi'n ha tanta, ye cierto. Pero veigo a la chent que agora fa vintitantos y, tot y que actualizau a totz os cambios que bi ha habiu, las ganas de luitar y boriniar son las mesmas.

Ixa ye la parte mas emocional. En la parte historica y politica, aquellos yeran os primers pasos de tot un movimiento por una nueva cultura de l'augua y por la dignidat d'un territorio que viyeba como las metropolis aragonesa y espanyola no se'n alcordaban que ta explotar-lo. L'archivo documental d'a web Yesano ye un sobrebuen fundo ta prencipiar a conoixer ixas luitas en aquellas envueltas. En ixos diyas protestabanos principalmente contra os pantanos de Santaliestra, Chanovas, Biscarrués y lo recreiximiento de Yesa. En istos anyos, bella cosa s'ha conseguiu, pero a pur d'una fayenada que no habría de caler en un mundo que metese a las personas por debant d'a especulación. Como siempre, aprendamos d'o pasau ta estar mas eficients en las luitas actuals y futuras.



P.D.: En repasar bell dato ta escribir isto, m'he trobau con iste video, y m'han veniu un ciento memorias t'o tozuelo, asinas que la quinta mia, cuento que lo mesmo tos pasará....





lunes, 28 de abril de 2008

Nabatiando

Dimpués de zinco años querendo ir-ie, a la fin, iste cabo de semana, podié estar en as Chornadas por o Galligo. Sobre as nabatas no sabeba que lo que eba leyiu en bel libret u lo que belún m'eba contau, asinas que, antimás de dibertiu, istos dos diyas son estaus prou educatibos. O sabado pleguemos a bier como remataban de fer a nabata y mesmo nos bagó de foter-nos a primer capuzadica d'o buen orache, que ya bi eba gana!

Con un poquet de reseco, por a borina con Os Diaples d'a Uerba y os Bufacalibos de Biella Nuei, tornemos t'a Morillo, an que prenzipiaba a baxada d'a nabata. Ye asabelo d'emozionán bier como a nabata dentra en a corrién de l'augua y preta a baxar o río. Dimpués, baga de plegar t'o puen, si no yes masiau pando, y beyer como pasan por debaxo d'el. No cal correr tanto ta poder plegar en Santolaria. Mesmo podiemos aturar en Ayerbe a mercar pan, y fer-nos una biera, antis que no plegase a nabata. Cuan i plegó, toda a chen baxó ascape a felizitar a os nabaters y, prou que tirar arrienda fotos t'a nabata y en a nabata. Y dimpués birolla popular en Biscarrués. Un cabo de semana bien majizo.

Ta qui no podese estar-ie, u sisquiá s'enteró, podrá ir l'año benién que de seguras que se torna a fer, por estió un granizo esito. Pero si no quiers asperar tanto ta bier nabatas baxando ríos, bi ha una trobada internazional en A Espuña (Sobrarbe) os diyas 15 a 18 de Mayo. Tenez o programa aqui.

miércoles, 30 de enero de 2008

Carnabals

Prenzipia Febrero y con iste mes os carnabals. Os sobrarbencos y atros que no m’intresan tanto. Os carnabals son tot un exemplo de borina pagana (como a canta de Lurte) y d’imbersión de l’orden sozial. An que toz son, u parixen iguals. Os sobrarbencos, antimás, alzan en os suyos lugars, una tradizión que china chana ha sobrebibiu a milenta afers mientres a istoria. A o catolizismo y a o franquismo. Dos d’as más faxistas corriens de ¿pensamiento? que bi ha abiu en Aragón y que han prebau que disaparixesen terne que terne. Manimenos os carnabals han endurau y continan estando una d’as más grans fiestas de muitas bals.

Dixando a un costau o sinnificau pulitico y relichioso (u antirelichioso, millor dito) d’os carnabals, son un borinon como pocos bi’n ha. Os d’A Fueba que son os que conoxco millor y os unicos que he bibiu, son bella cosa que cal bibir-la. Ta endizcar-tos un poquet tos contaré alto u baxo que se i fa.

Prenzipian o Sabado a ixo d’as 10 d’o maitín, en Tierrantona, an que se troba o conzello de o monezipio d’A Fueba. Astí dan de baldes una tazeta de chicolate u café y un poquet de coca (la de minchar). Dimpués se ba marchando (en autos) d’un lugar t’atro y en cadagún puez fer-te bella cosa diferén. En Palo bi ha un socalzet con pernil y sardinetas. En Elumo (en castellano El Humo de Muro) fan chiretas. En atros lugars entropans, ganchitos y atras potras, pastels, arañons, costiellas... Un poquet de tot. Cal dizir que si yes bechetarian ye mala cosa, pos i trobarás pocos lugars an que no aigan muerto bels pocos bichos ta fer a birolla....

Tot isto con una charanga y toda la bal y os turistas disbrazaus de cualsiquier cosa. Mochos de fregona, Calico Electrónico, Duffmen, San Pancracios, Payasos, Che Guevaras, capezas d’allo, gambas, sotas y asinas asinas. Una ripa de disbrazes por un regular bien orichinals y treballaus que, cuan plega a nuei los conoxes toz.

En rematar bi ha un ratet ta escansar, pero no guaire. Porque a ixo d’a meyanuei prenzipia una orquesta en Tierrantona an que cal endebinar qui ye cadagún, pos, por un regular a chen ya no i ban disbrazaus.

A os zaragozetas o conzello nos ha organizau bels actos no guaire entretenius, como gosan fer. Manimenos bels barrenaus d’ixos que ban contra a Expo ferán iste Biernes un carnabal en plan pasabillas que saldrá a las 18:00 d’a Plaza d’as Canteras y continará a ixo d’as 19:00 en a Plaza San Miguel. Cuento que dimpués irán por A Madalena, pero d’ixo no’n sé mica. O lema “Por un fin del mundo ecológicamente sostenible” (Por una fin d’o mundo ecoloxicamen sostenible) ye una d’as ideyas más incheniosas que nunca no eba bisto y, de seguras que, qui pueda ir-ie (beluns treballamos a ixa ora) pasará un buen rato. Que tiengaz toz un sobrebueno carnabal sigaz an que sigaz...
+ info en: http://www.pirineodigital.com/2008/reportajes/carnaval/carnaval-pirineo.htm sobre os carnabals pirinencos y en http://saludamoryrebeldia.blogspot.com sobre o carnabal alternatibo zaragozano.

lunes, 26 de febrero de 2007

Cronica de carnabals d'A Fueba

Como o cabo de semana pasau, en rematar a clase, marchemos escopetiaus ent’A Fueba. Por o camín abiemos d’aturar pos o nuestro nino de bentitantos eba de pichar (que pazenzia!). A lo menos nusatros sabebanos como ir-ie y tenebanos gasolina, que atros no. Unatro año dormibanos en a mesma casa de Tierrantona, ista begada con salón y tot. China chana nos femos biellos pos no bi ha guaire que contar d’a primer nuei fueras d’os clasicos empentons en os leitos y que dengún no dormió en o sofa.
O sabado de maitins beluns ebanos de rematar os zaguers detalles d’os disbrazes y belatros eban de fer-los de raso. Ya en a plaza de Tierrantona, tatimientres belun ficaba gasolina en a suya furgoneta, a resta desayunabanos y nos trobabanos con a charanga, o chicolate, a coca y a chen de toz os años. En Troncedo a colla se completaba y os treze (zinco Duffman, zinco San Pancracios, Pippi Längstrum, o mosén y l’arabe) prenzipiaban a minchar como si nunca no lo esen feito. Dimpués Formigales, Elumo con as suyas chiretas, Palo con as sardinetas... ibanos beyendo os nuebos disbrazes y os "autos barrenaus". A moda d’iste año estión os musclos zebra. Pleguemos a contar zinco modelos diferens. Os autos d’os mozos iban de Funeraria de Fago y Piratas bombarderos cremando o motor y fendo de l’alcorze un arte. L’auto d’a funeraria estoi que s’estricalló ascape porque dimpués de Troncedo no lo tornemos a beyer.
Ta qui no i siga estau nunca, istos autos los ben de pillar de bel esgüaze, lo apañan lo chusto ta qu’endure o diya de carnabal, lo disbrazan y lo fican, a toda belozidat por os camins y por an que calga ta ir de lugar en lugar. Atros años le ficaban tamién un arbol por o teito, pero iste año un d’os autos lebaba un atabul y l’atro un pichorro d’ixos que fan rudio ta que jopen os muxons d’os arbols.
O bin iba fendo o suyo treballo y a calor crexeba tanto que os San Pancrazios (que ya no yeran San Pancrazios) abión de sacar-se os balons mientres chentabanos. Ixo y as almendreras en flor prou que tampoco no son siñals d’o cambio de l’orache!. Siempre ha feito muita calor en o Pirineu en Febrero!. En rematar a chenta tocaba un d’os lugars que más m’estimo, pero que nunca no remero o suyo nombre. Ixe an que fan a mazedonia. Puestar que siga Morillo de Monclús (si beluno lo sabe que m’escriba). Antiparti de por a mazedonia – que ye sobrebuena – iste lugar me fa asabelo goyo por a suya ilesia. Luego meteré una foto d’ella.
A resta de lugars no se guaire bien cuals yeran. Creigo que Rañín, Elumo de rañín, Charo, Loporzano, La cabezonada, Solipueyo (u iste lo ebanos pasau ya?)... Tornemos a trobar o lugar d’as trunfas de bolsa (bieeeeeeen) y unatro an que feban un pastel de chicolate buenismo. Os Sanpancrazios ya no sabeban guaire bien de que iban disbrazaus (birchens, luitadors de sumo, cacharros, musulmans, senadors romanos u caperuzitas bampiros) pero se pedeban que pudiba en a furgoneta como si esen minchau carnuz. No torno a puyar-ie nunca!. Os mosens qu’eban acosau a las Duffwomen de maitins ya s’eban cansau (por fin!!!!) y prenzipiaban ixos lugars an que nos fican en una nabe con a charanga. Ye increyible como puez ascuitar mientres tot lo diya as mesmas diez cantas y no fartar-te-ne. En rematar a borina de Charo, a ixo d’as diez d’a nuei, tornabanos enta casa. Encara que prebemos de remanir dispiertos belunos no lo consiguiemos y ya no baxemos ta la berbena (ya he dito antismas que nos femos biellos). Beluns d'os eroes que i fuon estión forachitaus de l’eszenario u acosaus por zagalas barrenadas asinas que a nuei continó dica las seis coladas an que dezidión trayer-nos presens a qui yeranos dormindo. Grazias por pensar en nusatros, boques!
De maitins les tornemos a fabor. Fotos dormindo con o culo de chen en a cara u a donzaina en a orella estión os nuestros presens. Como caleba chentar en bel puesto y menazaba o diya con pretar a plebar marchemos ta l’Aínsa dimpués de desayunar con os Rastas de Tarragona (esprisions!). Como tenebanos una coxa dezidiemos puyar ta lo más alto de l’Aínsa. En rematar abiemos de tornar t’as nuestras ziudaz (más que más, Zaragoza) con tot lo penar.
Dica l’año benién A Fueba! De seguras que me xublido de asabelo cosas. Si i estiez iste año u belatro dixaz o buestro comentario. Esprisions a toz!

miércoles, 24 de enero de 2007

Carnabals sobrarbencos

Ya prenzipian o benién cabo de semana os carnabals sobrarbencos. Istos fan parti d'as más polidas (y borineras) tradizions aragonesas. Enzetará a ruta carnabalera en Chistén (3 y 4 Febrero ta continar en San Chuan dePlan os diyas 10 y 11. D'o 16 t'o 18 se ferá en Bielsa o que y, prebablemen o carnabal más famoso d'o Pirineu. Y ye os personaches que i aparixen (más que más as trangas) son bien curiosos.

A l'atro cabo semana (o diya 24) a bal d'a Fueba zelebra o suyo carnabal d'una traza particlar. A diferenzia d'atros, en A Fueba no bi ha personaches tradizionals pero ye bien diferén. Y ye que, como os lugars son chicorrons, ta que se achunte prou chen, o carnabal prenzipia en Tierrantona y con l'auto s'ha de ir de lugar en lugar minchando y zorriando. Gran carnabals que recomiendo dende aquí a tot lo mundo. Pero cal disbrazar-se!!!!

O chuizio a o carnuz, en os carnabals de Nerín (3 y 4 de Marzo) siñalarán a fin d'a temporada carnabalenca d'o Sobrarbe. Si quiers saber más d'os carnabals tiens informazión en www.pirineodigital.com y en muitas atras paxinas. Nos beyemos en A Fueba!