martes, 13 de octubre de 2020

Educación y pasa. Tierra de barrenaus 7x02

Probablement un d'os temas mas polemicos y debatius en istos tiempos de pasa ye cómo chestionar la educación. Las problematicas son bien diferents y poco tienen a veyer las estudiants d'universidat con las d'infantil. Pero en totz los nivels educativos nos trobamos con grans concentracions de personas que se suposa que ye precisament lo pior que i hai pa que nos apeguemos lo virus. Como en tantas atras cosas, no tenemos respuestas machicas que apanyen de camín totz los problemas derivaus de no poder chuntar chent, pero somos seguras de que bi ha muitas cosas millorables.

En un afer tant important como ye la educación he quiesto contar con diferents voces y quatre d'ellas han respondiu a lo clamamiento que facié y son presents en iste programa. Pais, educadoras y docents de diferents nivels educativos ofreixen la suya envista de tot lo que ye pasando en istos primers meses d'educación en tiempos d'a covid. Lo debat chenerau toca a-saber-las atras cosas bien intresants tamién, contrimostrando que la educación ye muito mas que una serie de nivels formals d'adquisición de conoiximientos. 

S'ha quedau difuera d'iste programa bella voz que m'hese feito goyo de tener: alumnau, profesorau rural, las FPs... y ya soi treballando en que puedan venir ta belatro programa a comentar la suya situación. Asinas que si yes una d'ixas personas u en conoixes garra y quiers venir t'o programa, mete-te en contacto con yo.


lunes, 12 de octubre de 2020

Esbarizoso #Inktober 12

Pai no yera un gran pescataire. Gosaba de tornar ta casa con lo pozal vuedo. Talment un u dos peixes chicotz que tasament nos daban pa un bocau. No vale la pena, le deciba mai, con tot lo rato que me foto sacando escamas y punchas, mas honra nos faría mercar-le-ne a lo pescatero. Lo que sí que yera pai ye cerrín. Las suyas radidas estrucias con la lata, los aparellos y los cibos no le sacaban nunca las ganas de baixar t'a mar a mirar si ixe yera lo suyo día de suerte. Cuento que por ixo, las pocas vegadas que conseguiba trayer bell peix gran, se feba bien argüelloso. Teneba pa bambiar-se dica la suya siguient captura.

Ixe día, en trayió un de bien gran. Pa lo que yera ell, claro. Faría quaranta centimetros alto u baixo. Un chigant, le decibanos chuzons. Capitán Acab, le clamaba mai. Siempre nos prenebanos a chufla la suya afición. Querió inmortalizar lo momento. Nos fació venir a los tres fillos: Ana, yo y Licer, que t'a par d'alavez no teneba ni cinco anyos. Ell encara iba con toda la ropa de pescar. A mai le fació calar-se lo devantal, y a nusatros pentinar-nos bien. Yeran los ueitanta, asinas que ni mobils ni costodias. La foto la faríanos con camara, tripode y la función de temporizador que sonaba clac-clac-clac dica que se disparaba lo flash. Dica lo revelau no podebas saber si te saldría bien u no pas, asinas que pai decidió de fer-ne diez. Pa asegurar, deciba.

- ¿Diez fotos? Papa, yes un exacherau.

- Será un momento, chicos

Nos posemos a on que nos heba dito. Amostraba lo peix a camara, en lo centro d'a formación familiar. Tiró la primer foto, y la segunda y la tercera. Quan iba a fer-ne la quarta yo mesmo en paré cuenta.

- Lo peix pareixe mas gran, ¿no creyetz?

- Ye la cansera d'as fotos – ronyó la mía chirmana

A l'atra foto me dió la razón. Por cadaúna que febanos lo peix creixeba un poquet. Pai, ye claro, yera encantau. Lo midió y ya yeran quasi vinte centimetros en cinco fotos. En fació unatra. Un poquet mas gran. La riseta le empliba la cara. Siguiemos fendo-nos fotos. Mesmo trayió un carrete por si se remataba lo que teneba la camara adintro.

Dimpués d'a decena foto ya lo hebanos d'aparar entre pai y yo. Yera esbarizoso y empecipiaba a pudir una miqueta. Se nos cayeba a sobén. Mesmo pareixeba que se bochase. No sé quantas fotos levaríanos. Pai se felicitaba por lo miraglo, pensando en la de vegadas que recontaría a los suyos amigos lo gran peix que heba pescau, amostrando-les la foto d'aquell animalot. La resta yeranos escamallaus de tanta foto y tanto peix chigant, que nos teneba igual dende lo prencipio. La primer secutida quasi ni la sintiemos. Yo creyeba que yera Ana, y Ana que yera mai, y mai que yera yo, que no l'agafaba bien. Aquell mostruo, ya de quasi dos metros de largaria, pretó a mover-se, se nos cayió d'as mans y totz tres fuemos ta tierra. A Licer, tot chiquet, no le vagó ni de chilar. Lo peix, aquell peix de midas irreals, se lo trusquió d'un bocau. Lo veyiemos dispareixer en un tres y no res. Mai chilaba, pai chilaba, yo chilaba y nomás a la mía chirmana Ana le dió por agafar un cultro y clavar-le-ne a lo bicho. Pareixeba la pescatera que tenebanos antes en lo mercau. Limpio quitar tripa y escama, tardó poco a trobar a Licerico que, bien espantau, yera en la fonsera d'o peix.

Quedó en no cosa. A Licer, ye claro, le fa miedo los peixes dende alavez. Y pai, encara que sigue con la baruca d'a pesca, quan en pilla un, a l'inte lo suelta. Ni sisquiá se fa un selfie como la mayoría d'os pescataires d'agora. Pero ixo ye tot. De fotos, en conservamos una de bell segundo antes de que tot pasase. Con pai bien argüelloso y la resta fendo cara de querer acabar antes con antes.

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020

domingo, 11 de octubre de 2020

Fastioso #Inktober 11

En la lista d'actividatz previstas por la familia Martínez, lo parque d'atraccions aquaticas yera entre las mas asperadas. Totz los miembros, dende lo yayo dica nietet, que tasament adubiba a asentir con lo tozuel, heban votau a favor d'a iniciativa. Asinas que quan ubrioron las puertas yeran los primers en la ringlera pa acceder-ie. Pasoron las suyas entradas, imprentadas en casa bella semana antes, por lo lector de codigos y facioron chirar, un a l'arreu de l'atro, los tornos que les daban paso a ixe mundet de diversions. Bi heba de tot: piscinas calients y fredas, esbarizaculos, inflables, barcas pa tambonar-se... Con una pista d'audio plena de chilos y risas d'os estivaires que compartiban parque con ells.

De maitins s'estioron espardius, cadaún por una u atra atracción, encertando-se de cabo ta quan. De tardes, manimenos heban quedau pa ir chuntos t'o Gran Dragón d'a Mar, lo momento que totz quereban compartir. Una gran estructura de plastico inflau a on que ueito d'os adultos d'a familia podeban baixar de vez por un laberinto de tuberías. Mesmo s'heban mercau la foto de dimpués, ixa que feba una maquinota en salir d'un d'os tunels con caras de sorpresa entre las gotarrainas d'augua que ruixiaban a los emocionaus visitants d'o parque. Se metioron en orden d'edat, con lo yayo lo zaguer, tot repetindo que si bi heba freno le deixasen a ell fer-lo servir. No, yayo, no n'i hai, insistiba lo suyo fillo. Lo treballador les revisó a totz los achustadors, fació una zaguer uellada, comprebando que tot yera en orden y, entre que chiflaba pa avisar a la familia de que lo viache empecipiaba, accionó la maneta que, inclinando lo suelo deixaba vía libre a lo Gran Dragón d'a Mar.

Entre chilos y risas, que igual como los puestos en l'inflable, iban en orden de edat, fueron chirando y abanzando por las tuberías. Lo Dragón preneba por cada vegada mas velocidat, entroron en un d'os tunels y de rapiconté totz deixoron de veyer-ie. China-chana aturoron.

- ¿Qué pasa? - Preguntaban los mas grans.

- ¡Qué pasada! - Chilaban los chiquetz.

- ¡Qué fortor! - Dició lo yayo, en estar lo primer que paraba cuenta d'a pudor que les rodiada.

- L'augua pareixe mas espesa, apuntoron dende la fin d'o dragón

Bell minuto dimpués, sobre los suyos tozuels, un rolde de luz les iluminó. Quan deixó d'eslucernar-les, se miroron arredol. Yeran en un socanillau, un fastioso y ferumioso alcanduz. La metat vomecoron a l'inte. La resta tardoron un poquet mas.

- No se muevan, por favor. Baixamos a escar-les de camín – ordenó una voz dende alto

Ya en la superficie, a bells doscientos metros d'o parque, un d'os treballadors les recibió. Teneba un cambión con augua y una manguera pa ruixiar-les y tovallas promocionals d'a zaguer cinta infantil pa que s'ixugasen.

- Les ruego disculpen lo que ha pasau. Ye un problema que tenemos dende iste verano. Pasa con muit poca chent. Hemos investigau tot lo que hemos puesto, pero no sabemos como se puet comunicar l'atracción con lo socanillau. Ye de tot imposible. Sisquiá pasan cerca. En realidat, no pasa guaire a sobén. Ye la seisena vegada en tota la temporada - La familia Martínez no feba buena cara – pero miren-se, les voi a dar un pase pa lo verano siguient y ticketz de birolla pa AquaNyam, lo nuestro restaurant.

Las caras iban cambiando con cada nueva estrena que les ofriba.

- Peluches de Agüiki, la nuestra mascota. Y un mes de baldes d'a nuestra app de retos aquaticos. Y...

Contentos y asperando poder tornar-ie antes con antes, la familia Martínez tornó t'a ciudat. Chulio, l'encargau somardas d'o parque, comentaba a lo suyo companyer ente que los veyeba ixopar:

- Perdemos a saber qué diners con cadaúna d'istas que femos, pero lo bien que me lo paso...

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020. 

sábado, 10 de octubre de 2020

Asperanza #Inktober 10

Chabier teneba debant un muro como nunca no'n heba visto. Yera de mal saber quánto feba d'altaria u amplaria. No veyeba la fin por garra cabo. A l'endrecho, sobre una puerta con una cleta, vido la inscripción: Abandonatz tota asperanza. Chunto a la cleta un diaple se miraba lo mobil con las suyas garras de craba refirmadas en una mesa plena de papelamenta.

- Pedone, si no entiendo mal la referencia d'a inscripción sobre la puerta, isto be d'estar l'infierno, ¿no?

Lo diaple baixó a l'inte las garras d'a mesa y fació lo suyo millor riso de recepcionista.

- Sí, perdona. Veigo que yes a la tisva de tot. Efectivament yes en l'infierno. T'he de prener uns datos pa lo formulario d'entrada, si no t'importa.

- ¿Y no podría charrar con lo chefe? ¿Con lo mesmo Satán? Ye que yo creigo que bi ha habiu una error. Que yo yera un poquet zancarrón, pero d'astí a ninviar-me ta mundilodiaple...

- Me temo que no i hai garra error. Lo de si tos ne venitz t'aquí u marchatz t'o Ciel ye una qüestión quasi de termodinamica. Nusatros no podemos fer cosa. Y quanto a lo de charrar con Satán, soi yo mesmo – Chabier fació uellos – Aquí en l'infierno somos una sociedat organizada horizontalment y quasi todas las fayenas las femos a daria. Chusto hue, me tocaba puerta. Lo nombre mío lo conoixes porque teneba la portavocía en los tiempos de mayor trascendencia, pero ye nomás una casualidat. Manyana, por eixemplo, me toca cocina. Ya me dirás que te fa goyo de desayunar.

Chabier se quedó sin poder ni alentar. No asperaba que l'infierno funcionase asinas ni que Satán fuese un ser tant amable.

- Aprecisaré los datos tuyos. Si tiens lo DNI u belatro documento, te los prengo d'astí – le demandó Satán veyendo que no tartiba.

- Prou que sí – le'n acercó

- ¿Causa d'a muerte?

- Cuento que exceso de morra – Satán devantó lo tozuel d'os papels que era replenando con cenyo de sorpresa

- ¿Exceso de morra? - preguntó demandando confirmación.

- Sí, ya veyes. A yo m'encantaba la morra. Yera tot lo día chugando a morra. Me devantaba de maitins y una morra con la filla. En lo treballo, antes d'enganchar, morra con lo companyer. Mesmo de nueitz, con la mía muller nos chugabanos qui feba lo fregote a la morra. Mesmo habié d'ir ta un foniatra de tanto chilar. Me tenió dos semanas sin chugar-ie. ¡Lo pasé de mal! Quan morié, yera chugando a morra, asinas que cuento que será ixo: masa morra.

- Aquí, en l'infierno, somos a saber qué chugadors de morra. Yo mesmo, ye una d'as cosas que mas goyo me fa de fer. Malas que puedo, como tu, me foi una partideta. Ye verdat que no pas tanto, que lo tuyo talment siga una baruca, pero puetz churar que m'he fotiu buenas tardes de morra. Pa fiestas femos un campionato, ya te daré lo formulario d'inscripción – fació una pausa tornando los uellos ent'os papels y, a l'inte, tornó a mirar-se a Chabier -Tiengo una ideya. Nos podemos chugar a morra si entras aquí u te ninvio t'o Ciel.

- ¿Pero no yera ixo pura qüestión de termodinamica?

- Soi Satán. ¿No querrás que te diga siempre la verdat, no? Ye que si sabetz que i hai posibilidat de marchar d'aquí, no fetz que dar mal. Tos metetz bien cansos y yo ya no soi pa aguantar seguntes qué cosas. ¿Chugas u no?

- Prou que sí. No puedo perder cosa. SAAAAAAAAAAAAAAAAAIS – y quitó tres didos

La partida se prolargó firme rato. Los chilos atrayioron a quantos atros diaples que acaboron fendo un rolde arredol d'os dos chugadors. Totz dos yeran buenos chugadors, a pur d'experiencia. Encara que Chabier chugaba con muita mayor freqüencia, Satán teneba una eternidat de morra por dezaga, asinas que la cosa estió prou equilibrada. Arriboron a la zaguer man empataus.

SIET – UEITO

CINCO – SIET

UEITO – TODAAAAAAAAAAAAAAAAAAAS

La man de Chabier, con los cinco didos bien visteros, se plantó debant d'a cara de Satán. Se miró la man que heba quitau y la vido toda ubierta, con ixos cinco didos royos remataus por largas unglas. Heba ganau. Se'n iría t'o Ciel, con los buenos, a on que viviría pa cutio en lo paradiso.

Entre que se daban la man en un cenyo esportivo, se sentiba firme mormor d'os asistents comentando la zaguer chugada. Ixa partida daría de qué charrar.

- Agora me ninviarás t'o Ciel, aspero.

- Prou que sí. La parola de Satán ye la parola de Satán. Mira-te ixe camín – de bote y voleyo en amaneixió un que no heba visto antes – Por astí has de caminar bell quarto d'hora si fa u no fa. Truca la puerta que t'ubrirán. Gosa d'estar-ie Sant Pietro, pero qualsequier que bi haiga te fará los papels. Si tienen qualsequier dubda, le dices que me griten. Yo agora mesmo les ninvio un mail decindo-les que vas t'allá.

- Muitismas gracias. Y muit buena partida. He de decir que he visto la craba roya.

- Aquí ye prou normal de veyer-la – dició entre risas.

Chabier s'aluenyó dimpués de despedir-se d'o publico. Unatro diaple s'acercó ta Satán.

- A iste, ¿qué le pasaba pues?

- Unatro muerto por exceso de morra. Nos hemos chugau lo suyo ingreso en lo Ciel y he perdiu.

- ¿Y no le has dito que en lo Ciel no deixan chugar a morra?

- Soi Satán, l'amo d'a mentira y l'enganyo, lo trapacero mayor. ¿Cómo voi a decir-le-ne?

- Cómo te pasas, Satán.

Camín d'o Ciel, a Chabier le pareixió sentir una risa somarda.

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020

viernes, 9 de octubre de 2020

Aventar #Inktober 09

Lo papel hichienico s'heba acotolau y l'almario me pillaba bien luent. A lo mío canto yeran las tovalletas d'o borche. En ixe paquet a on que siempre saliba un criet ristoler que te convidaba a fer-las servir. No gosaba de fer-lo. Heba leyiu bella vegada lo malo que era aventar-las ta l'escusau. Que se bozaban las tuberías u las depuradoras u que me sé yo y ixo feba que s'hesen de gastar a-saber-los diners publicos en mantener-las y ateclar-las. Pero bueno, por una que i chite no pasará res, me pensé. Asinas que me deixé la bufera bien escoscada y preté lo botón. A escape empecipié a sentir un rudio. La casa se moveba, tremolando por cada vegada con mas rasmia. M'ixorronté y, como tot lo vecindau, saliemos t'a carrera. L'edificio feba firmes secutidas entre que nos n'aluenyabanos, espantaus por ixa mena de tierratremo localizau. Alavez, como un alien surtindo d'a fonsera de bell marine espacial, lo monstruo d'as tovalletas convirtió en un petén las casas nuestras en enrona.

Yera altero como lo nuestro edificio, composau de tot por los repuis que la nuestra ciudat heba iu aventando de conchunta con la suya mierda. Como ye lochico, feba firme fortor. Muitos vomequemos malas que lo videmos por primer vegada. No deixaba de creixer a cada paso que feba, entre que espaldaba casas, escacilando como lo monstruo que yera. Por a on que pasaba deixaba buen bayo. Dengún no podeba fer cosa. Le chitabanos piedras en primeras. Dimpués vinió belún con la escopeta de cazar y, a la fin, la policía. Las balas y qualsequier atra cosas que le aventasenos s'anyadiban a lo suyo ser como mas vasuera. L'exercito amaneixió a la fin, quan yera a pocas d'empecipiar con lo Pilar. Los tanques disparoron quantas vegadas, pero a lo zacarroso muntón de zurrapas le teneba igual. Seguiba limpio destruyir la ciudat. Traviesó l'Ebro y acometió la marguin cucha.

Tanimientres me feba cruces, sentindo-me culpable de tot lo que yera pasando. Heba visto bella publicidat que charraba d'o "monstruo d'as tovalletas", pero nunca no m'hese pensau que existiba. ¿Quí sabe? Talment Nessie u Bosnerau tamién existan. A iste zalipuerco nian le metiemos nombre. No febanos que fuyir-ne. No podebanos fer atra cosa.

Agora, dende las antenas de Chuslivol, a on que muitos nos hemos acubillau en ixa fuyida, veyemos una ciudat inmortal, de mas de dos mil anyos, convertida en mierda, enrona, fuego y fumo. Garra d'os edificios sinyalers sobrevivió a lo paso d'o monstruo. Ixugamos las nuestras glarimas con moquers de papel que nunca no tornaremos a chitar por lo cagador. Lo monstruo ha marchau cara ta Uesca por l'autovía. Asperemos que consigan aturar-lo antes que no i plegue.

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020.

jueves, 8 de octubre de 2020

Dients #Inktober 08

- Pérez, ¿correcto?

- Correcto.

- Le hemos decomisau una taleca con un cientos de dients humans de toda mena: caixals, catirons y mesmo bella pala. Antimás de quantas monedas d'euro. ¿Se puet saber qué iba a fer con tot isto?

- Ya le'n he contau a lo suyo companyer, sinyor. M'adedico a replegar los dients de leit d'a cachimalla y, a truca, les...

- ¡No me torne a contar ixas falorias! Te levas bell negociau y l'esbrinaremos. Nos lo puetz contar de buen implaz u asumir las conseqüencias. Las leis d'os xoriguetz nos permiten tener-te aquí setanta y dos horas. Y no te creigas que vendrá garra advogau saputo. ¡Di-nos qué ibas a fer con totz ixos dients!

- Si me deixa, sinyor, le'n explicaré, prou que sí. Mire-se, lo mío bisvuelo tenió un amigo humán...

- ¡Ha! Ixa ye buena. Un zorz y un humán amigos. Tu sabes lo que nos fan los humans. Matar-nos. Asinas. Como chafo iste vaso con la mía garreta. Los humans han acotolau un ciento d'especies ya. Muitas viviban con nusatros. Pero a tu te tiene igual. Tu vas por astí furtando-les dients pa fer que me sé yo y metendo-nos a totz en periglo.

- No, no, s'entivoca, achent. Los humans me quieren a-saber-lo. Sobretot los ninos, que les deixo chanfles pa que se merquen laminerías. Soi parte d'a cultura popular. Fan libros y cintas recontando la mía fayena. Diz que Amazorz ye a pocas de fer-ne una serie.

- ¿A quí quiers enganyar? Regular que tu con isto te yes fendo rico. N'he visto arrienda, como tu. Pareixetz xoriguetz divertius y enchugardius. Vestius asinas, de colors, siempre fendo-tos la riseta. Pero dimpués tos amagatz en la foscor, como toda la resta. Radendo los respuis d'a birolla d'otri. Arrocegando-nos por los puestos mas fastiosos. ¿Los vendes pa bella mena de secta? ¿U bell ritual vudú? ¿No me dirás que ye bella perversión sexual? ¡En istos tiempos i hai de tot!

- Le churo que los diners no son pa yo, que son pa deixar-les-ne a los críos debaixo de l'almada

- ¡Qué me digas qué fas con los dients! No te lo quiero repetir.

- Los dients los aviento dimpués. ¿Qué quier vusté que faiga con los dients? ... ¡No, no!

- Que sepas que m'has obligau a fer-lo. Si no quiers mas como ixa, te recomiendo que confieses antes con antes. Te deixaré tiempo pa pensar-ie y quan tornes ta ista cambra quiero sentir una historia que me faiga goyo y tienga sentiu. Suárez, González, levar-tos-lo unatra vegada t'a gavia.

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020

miércoles, 7 de octubre de 2020

Luxoso #Inktober 07

Con los diners de l'atraco faciemos lo que se fa en las cintas de ladrons. Viachemos t'o Caribe y empecipiemos a vivir como lo que yeranos: ricos. Guiabanos autos luxosos, vestibanos ropas luxosas y ibanos ta fiestas luxosas en restaurants luxosos a on que compartibanos mesa con chent luxosa que, de vez, yera tant ladrona como nusatros. Hebanos creixiu veyendo por la pantalla que ixa yera la manera de vivir con cauquerré pa qualques vidas. Suposo que sisquiá hebanos pensau en la posibilidat de fer atra cosa.

Lochicament, clamemos masa l'atención. Lochico me pareixe agora, dimpués de tanto tiempo, pero t'a part d'alavez no i hebanos pensau. Las autoridatz locals nos fichoron. Pa forro de bota la noticia arribó a un d'o mandos menos corruptos d'a zona. Nian podebanos sobornar-lo. Dimpués de bell mes en lo guariche que teneban astí por garchola, nos trayioron ta Espanya. Tornabanos a estar presos. Nusatros, que con aquell atraco hebanos dau por rematada la nuestra carrera criminal. Que tot y no fendo-ne ni quaranta querebanos chubilar-nos. Vivir la vida loca, que deciba la canción. Tornabanos t'a miseria, t'a rutina d'a predor. Tanto la policía como los funcionarios nos fotioron buens sobos. Nos teneban firmes ganas dimpués de tot lo tiempo que s'heban pasau seguindo lo nuestro rastro. Estioron tiempos dificils que hue encara tornan t'as nuestras soniaderas bella vegada.

Quan nos ne fuguemos faciemos lo que millor sabebanos fer: un zaguer atraco. Totz por tierra. Que dengún no se mueva u le foto tiro. Tu, ababol, los diners en la mochila. Ya sabetz cómo va. Hetz visto las mesmas cintas que yo. Lo treballo estió d'os millors que hebanos feito: no se disparó garra bala, la policía i plegó quan n'hebanos espipau y nos levemos buen zurraco de billetz. Lo plan ista vegada yera diferent. Hebanos aprendiu la lición. Aquí dengún no nos buscará. L'hombre que nos vendió la casa diz que la carretera sisquiá i plegó dica lo 98. Y la luz no guaire antes. Vivimos con lo que nos fa falta y poco mas, pero chuntos y libres. Y dimpués de tot lo nuestro pasau criminal, la libertat ya ye un luxo.

Iste relato fa parte de l'Inktober literario en aragonés de 2020.