Mostrando entradas con la etiqueta cultura aragonesa. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta cultura aragonesa. Mostrar todas las entradas

miércoles, 17 de agosto de 2011

Vadillo diapleron y anchelot

O PP ye plegau. Un PP que en Aragón encara no conoixebanos gobernando. O PP intereconomico y TDTparty-er. Resultau d'isto ye o nombramiento de Humberto Vadillo, un hooligan de ixos “meyos de comunicación” como Director Cheneral de Cultura. Prou que sí, con ixo a party prencipió....

Dende que se sabió, bi ha habiu arrienda d'articlos criticando a decisión y charrando d'o suyo pasau. Un pasau d'antis d'ahiere. Quasi en nombrar-lo habió de fer disapareixer a suya cuenta de twitter, cuento que por as burradas que i meteba que no ferían guaire goi a las "centradas" d'o PP. A la fin d'o post tenetz arrienda articlos de tot lo que s'ha publicau istos diyas sobre ell.

Ya pareixeba platero antis d'as eleccions que, si ganaba o PP, con u sin o refirme d'o PAR, a la lei de luengas le quedaban quatre diyas. Talment no la espalden, pero as modificacions que puedan fer en una lei que, d'atra man, ya yera prou esbafada, la ferán inutil de tot. Dimpués de conoixer a o nuestro nuevo director cheneral, ya lo tenemos más fosco que ta qué. Sin academia oficial, sin amostranza en (quasi) garra cabo, sin presencia institucional,...

Pero soi de natural optimista, asinas que siempre veigo una vesant positiva. Y en iste caso creigo que bi ha una muito positiva.

Dende o II Congreso, as relacions interpersonals y interasociativas han iu esboldregando-se poquet a poquet dica plegar en un inte (fa bells pocos meses) penible de tot. Siempre hemos teniu as nuestras movidicas en Fablilandia, pero nunca, en as dotze anyadas que levo (si fa u no fa) en istas historias, heba visto as cosas tan malament. As asociacions, en cuenta de treballar por l'aragonés, han dedicau gran parti d'a suya rasmia mienters a zaguer anyada a politiqueyar u a chitar-se mierda, por alto u por baixo, entre ellas. Chent(ota) boicoteyando a atros por un puesto no se do u por escribir d'ista u d'ista atra traza. O lamín que nos ufriba o gubierno yera buenismo. De feito yera, y ye, menister. Pero ye estau quasi mortal ta Fablilandia. Ya dicié tamién, y torno a repetir-lo, que no hemos d'asperar cosa d'os gubiernos. Que hemos de levar a nuestra propia achenda. Y si por o camín, toca bella cosa, “#posmubien”. Y si no, pues a continar enta debant. ¿U nos imos a foter quatre anyadas prebando de fer venir a plego a Vadillo?

Agora, Vadillo, como si estase un Neo de Matrix, un Chesus d'o cristianismo, una Hope de os X-Men, un Jake Sully de Avatar,... ye plegau ta “chuntar a todas as tribus”. En serio, dende lo II congreso no viyeba a tanta chent de tantas sensibilidatz (u tribus) diferents de l'aragonés arredol d'una ideya común: fer dimitir a l'ababol iste. O facebook de Vadillo dimisión, en pocos diyas, ya va por más de mil personas adhibidas. No ye mica mal si remeramos que o manifiesto d'o congreso lo sinyoron, a ran personal, 4200 personas. Chent que feba tiempo que nian se deciban "ola" hue colaboran con iste obchetivo común. No voi a estar tan inocent de pensar que agora nos imos a chuntar todas de camín, ixublidar as faltadas y ir blincando d'a man a espardir l'aragonés por o mundo, pero ye un prencipio. A situación, en a mia opinión, no podeba estar pior. A plegada de Vadillo ha feito que muitas tornemos a charrar y a pensar de conchunta. Ha feito que muita chent que “pasaba d'isto”, muitas chusto por as baralletas chirmanicidas, torne t'a luita por l'aragonés. Y mesmo ha feito que chent d'a resta d'a cultura aragonesa s'amane ta refirmar-nos. Nos queda muito camín dica que re-endrecemos a situación, pero creigo que lo hemos encetau.

Si t'has pasau lo verano en Marte, u simplament en Cambrils y no te'n has enterau de mica, contino pencho parti de tot lo que s'ha publicau. Posa-te comoda que tiens ta un ratet...

Purnas 1

Purnas 2

Blog de Sergio del Molino

Blog de Daniel Gascón

Heraldo de Aragón

Felqueral

El Periódico de Aragón 1

Blog El mestizo

El Periódico de Aragón 2

El Periódico de Aragón 3

El Periódico de Aragón 4

El Periódico de Aragón 5

El Periódico de Aragón 6

Aragon2.com


jueves, 19 de agosto de 2010

Cristianizar l'aragonés

En fablilandia, de siempre, u a lo menos dende que yo remero, bi ha habiu una mena de deleria por no politizar l'aragonés. Por fer de l'aragonés bella cosa apolitica. Como en tantas atras cosas creigo que se trafuca a politización, que ta yo no solo ye buena sino que cal, con a patrimonialización d'una luita de man d'un partiu u movimiento politico. Ye verdat que en as anyadas 80 y 90 a luita por l'aragonés yera patrimonializada quasi de tot por CHA y os movimientos aragonesistas de toda mena. Manimenos, ya en dentrar o sieglo XXI, ixa luita s'ha espardiu (más encara) t'atros sectors d'a sociedat. Bi ha chent aintro de totz os partius y movimientos politicos que esfiende d'una traza u d'una atra l'aragonés. Tamién ye verdat, y lochico, que bi'n ha muitas más aintro d'os movimientos aragonesistas que no, por eixemplo, en o PP u en a dreita espanyola-aragonesa.

Lochicament, cadagún tendrá as suyas razons ta esfender l'aragonés. En o primer caso lo ferán amás de por qüestions de pervivencia d'una cultura y una luenga, por motivos identitarios, cosa que no pasará en o segundo caso. Igual dreito tienen qui lo esfiende por unas razons que por atrás, como ha pasau con o debat d'a tauromaquia.

Asinas que, primer de tot, creigo que ya no cal ixe aluenyamiento catén y canso de l'aragonesismo que tantas organizacions en esfensa d'as luengas y cultura aragonesa fan. Porque ya ye esclatero que l'aragonés no ye patrimonializau de tot por l'aragonesismo. Y d'eixemplos bi'n ha arrienda. En l'inte historico que somos, con una CHA quasi desapareixida, ta bien y ta mal, con una lei de luengas (inoperant, pero existent), con una autoridat lingüistica más plural que no nunca... no cal ixa deleria con despolitizar l'aragonés. Ya ye conseguiu, u a lo menos en un proceso muito enantau de conseguir-lo.

A politica naix como a vía ta solucionar conflictos entre as humanas u as collas d'humanas con diferents intreses. Tornando a l'inte historico que nos toca de vivir, ye verdat que o novanta por ciento d'a politica la deciden unas estructuras antidemocraticas clamadas partius politicos y, aintro d'istas, “a familia” (u corrient, u como se quiera clamar) más poderosa en cada inte, u que millor sepa fer servir os suyos poders. Pero a politica contina estando lo mesmo. No pas a partitocracia, que ye una atra cosa. Tamién ye politica lo que fa Nogara, a Federación de Fablans, Consello d'a Fabla u yo mesmo, dende iste blog. Tot lo que sía prebar de solucionar conflictos u problemas ye politica. Dar as nuestras opinions sobre como s'habría de menar o conflicto lingüistico en Aragón tamién ye fer politica. Dende apanyar una carrera dica dignificar una luenga, pasando por rispetar os dreitos y a difnidat d'os animals u guaranziar a seguridat d'as ciudadanas, tot ye politica.

L'aragonés ye un problema politico. Ye una fuent de conflicto entre qui quiere charrar-lo y vivir en ista luenga y qui quieren viedar ixe dreito. Entre qui quiere escolarizar a la suya zaragalla y qui quiere que nomás tiengan a educación en castellano y, en tot caso, en anglés. Y como problema politico, a chent que se'n fa d'istos problemas, cal que tienga una opinión. Que se posicione. Y no charro d'os partius politicos, que tamién. Charro de qualsiquier movimiento social u politico. Quan, cada quatre anyadas me conviden a votar, quiero saber qué opina cada partiu sobre l'aragonés y quals son as suyas proposas ta dignificar-lo u t'afogar-lo ta cutio. Quan vaiga ta un sendicato a afiliar-me, antis de no fer-lo, querré saber qué opinan sobre l'aragonés. Y asinas asinas, en qualsiquier organización de qualsiquier mena. Que isto pese más u menos que atros factors ye atra cosa, pero quiero que en tiengan una opinión y quiero saber-la.

Dito tot isto (cosa que no haiga dito y repetiu en iste y atros puestos), me fería goi de fer una critica a tanta chent que, partidaria d'a despolitización de l'aragonés, cosa a la que prou que tienen dreito y que rispeto, no tien mica problema en refirmar a cristianización de l'aragonés. Por si beluna encara no en ha parau cuenta, dende fa tiempo se vienen fendo a saber-lo de cosas dende a ilesia, u parti d'a ilesia, por l'aragonés. Misas, traduccions d'os evanchelios, cursas ta “Tierra Santa” y asinas asinas. Me pareix muito bien. As cristianas tamién han de charrar aragonés y creigo que quasi tot lo que se faiga por l'aragonés ye bueno ta bell sector d'a sociedat, en iste caso t'amanar a las cristianas a l'aragonés.

Cuento que un d'os razonamientos ta despolitizar l'aragonés ye que, qui no sía en os movimientos aragonesistas se sienta comodo en as manifestacions, asociacions, actos... relacionaus con l'aragonés. ¿Ye que no pasa lo mesmo con a relichión? Qui no sía cristiano, igual ye incomodo viyendo como se venden os evanchelios en una botiga d'una asociación, u como le convidan terne que terne a misas por e-mail. Qui no'n sepa guaire, podría pensar que l'aragonés ye bella cosa de cristianas y, si como yo, no puet nian estomacar-las, talment l'aluenye d'a esfensa d'a luenga aragonesa.

O feito de fer misas en aragonés ye un d'os feitos más politicos y politizaus que ha viviu l'aragonés. Qui dicen no querer politizar l'aragonés cuento que no irían ta un mitin de garra partiu encara que se fese de raso en aragonés. Manimenos van t'as misas, que no son que mitins d'a relichión que pertoque. En iste caso a catolica. Y en fan publicidat. ¿En ferían d'o hipotetico mitin en aragonés? ¿En ferían de bell acto d'o BIC, que gosa fer arrienda cosas en aragonés? Pero sí que'n fan de misas a on que se ye publicitando una organización que vieda dreitos humanos por tot o mundo. Os dreitos d'as homosexuals a vivir como todas as ciudadanas u os dreitos d'a muller a decidir sobre o suyo cuerpo, por meter bell par d'eixemplos. Con ixas sí, pero ¿con CHA u con o BIC, no?. No lo entiendo, de verdat.

A politica, a resolución de conflictos, ye parti d'o ser humano social. Malas que bi haiga dos personas vivindo chuntas surtirán conflictos y caldrá apanyar-los. Cal politizar, cal solucionar totz os conflictos y l'aragonés ye un d'ells. Os conflictos existen. Os dioses, probablement, y ta muitas de nusatras ye evident, no. A relichión no ye parti vital d'o ser humano. Bi ha muitas humanas sin relichión pero muitas pocas (por no decir denguna) sin conflictos con atras personas. Asinas que aspero que qui no quiere que s'asocie l'aragonés con garra luita politica sía coderent y tampoco no quiera que se l'asocie con garra relichión.

Dito isto, que continen as misas en aragonés y totz os actos que quieran fer. As catolicas tamién tienen dreito a esfender l'aragonés y si lo quieren fer asinas ye a suya opción. Que quede platero que lo que denuncio ye o feito de que se tienga con a relichión un tracto millor que no se tien con as organizacions y partius politicos.

domingo, 10 de mayo de 2009

No nos los mereixemos

Lo d’a Espluca de Chaves me plegó en l’alma. Siempre, dende ninón, me ha feito muito duelo enronar o pasau. O nuestro y o d’otri, que tot ye d’a umanidat. Cuento que ixa ye una d’as razons por as que escribo isto en aragonés y lo charro siempre que puedo. No conoixeba a debandita espluca y ixo ya ye ta fer-se-ne. En cualsiquier atro país la esen teniu “entre cotons”, bien cudiada y dando-se bien de bamba. A unibersidat ese feito milenta estudios y bi abría cursas turisticas t’a redolada, zentros d’interpretazión y botigas con monchons. Manimenos en o país nuestro remanió ixuplidad aintro d’un cletau ta cazataires.

Alabez, y debán ‘da manca d’intrés y ixubliu cheneral d’o patrimonio aragonés proposo que no se nos dixe chestionar-ne mica. Y astí ba la mía alternatiba:

L’aragonés, luenga sin mica proteczión, en as tres pedretas y en momentos d’acotolar-se que la chestione o PNV. Iba a meter o gubierno basco, pero millor pensau, cuasi que no. Os biens d’a Franja millor que continen en Lleida que si los trayemos talmént los faigamos serbir ta calentar o Pilar cremando-los. O Vidal Mayor tamién cal que contine en California. An se trobará millor esfendiu que baixo lo gubierno de Chuache? Si belún gosa amanar-se-ie, t’a silla electrica y au! Ordesa y tot lo Pirineu que lo chestione Franzia u España que no i fan cosa y ixo siempre ye bueno. Malas que belún fa cosa astí, i dixa buen chandrío. O teyatro Fleta, que le’n den a Mari Cruz Soriano , Marianico el Corto y Joaquín Carbonell. Pior que a $GA€ no pueden estar.... u sí? L’Ebro, dende Zaragoza ent’o naiximiento t’os cantabros, y ent’a mar t’os catalans. A biyer si belún lo escosca u a lo menos dixan de chitar-ie mierda. Os papels de Salamanca, si bel diya los trayen, puestar que o PAR faiga un concurso d’origami, asinas que tamién millor que i continen.

Cuento que d’alfayas aragonesas me’n dixo arrienda. Iz pensando en qui podría chestionar o Mudejar, San Chuan d’a Peña, o castiello de Lobarre .... Bi ha proposas?

viernes, 3 de abril de 2009

Politizar l'aragonés

Bi ha debaz que parixen eternos. A fin chustifica os meyos, qué ye biolenzia, a interpretazión d’o dreito d’autodeterminazión .... y cuento que a politizazión de l’aragonés ye un d’ixos debaz.

Dende fa tiempos, l’aragonés se ha binculau politicamén a l’aragonesismo y, más que más, a la suya organizazión politica más gran, CHA. Ista situazión, en a mía opinión estió creyada de bella traza, tanto por CHA como por os meyos de comunicazión. En os primers tiempos “democraticos” CHA miraba luitas sozials que prener como siñal y a más gran parti d’a chen que l’importaba bel poquet l’aragonés yera en CHA u, a lo menos, amanada ideyolochicamen. Os meyos de comunicazión trobón en l’aragonés cualcosa ta fer-se a mofla y, dende ixa ambiesta, creticar a CHA por esfender fateras como ixa de “la fabla”.

Dende fa menos tiempo, bi ha una corrién mayoritaria en as asoziazions que luitamos por l’aragonés, de desbincular l’aragonés de CHA y de tot l’aragonesismo, mesmo plegando a situazions una mica surrealistas u, en a mía opinión inchustas. Muita chen, tanto de CHA, como de l’aragonesismo politico –prou que d’o cultural tamién- son os alazez de o mobimiento de recuperazión y esfensa de l’aragonés. Creigo que no cal demandar sincusas por esfender l’aragonés y estar independentista u aragonesista. Y me parix que tiengo / tenemos o dreito a fer-nos biyer simbolicamen igual como toda a resta d’a ziudadanía.

Un d’os piors enemigos de l’aragonés ye politico y se diz españolismo. Un españolismo que amarguina l’aragonés y dreitamén se’n arrigue. Un españolismo que no duda mica en fer serbir o castellano y as suyas abantallas y birtuz ta enrestir l’aragonés. Os aragonesistas tenemos o dreito de fer serbir politicamen l’aragonés ta enrestir l’españolismo? Yo creigo que sí.

As mías opinios politicas son conoixidas por os que alto u baixo leyez iste blog de cabo ta cuan. Creigo que l’aragonés ye un d’os tantos siñals d’indetidat aragonesa. Creigo que, de feito ye un d’os más importans. Tamién ye una traza de sumar chen ta l’aragonesismo politico, pues muitos d’os que prenzipian a intresar-se por a cultura aragonesa rematan esfendendo-la politicamen.

Antimás d’a suya balura cultural, l’aragonés me parix l’eixemplo más platero de l’acultuazión sufrida por o pueblo aragonés. Muitas atras partis d’a cultura nuestra son u son estadas en ixas tres pedretas an que siempre parix estar l’aragonés. Pero creigo que a situazión d’a nuestra luenga ye a más difizil de todas y a de pior soluzión. Encara que si s’ha puesto clonar bucardos, isto abría d’estar más fázil, que encara no ye muerto.

Dito tot isto, l’aragonés ye muito más que una luenga y muito más que un siñal cultural y politico. L’aragonés cal. Lo primer de tot ye que sobrebiba y ta que sobrebiba cal, en cada inte, saber remar toz en a mesma endrezera. Ta ixo muitos, d’una y atra marguin cheografica u politica, abremos de renunziar a cosas. Os que quieren tener-lo luen d’os partius u a politica han de reblar de cabo ta cuan y achuntar-nos u a lo menos no mirar-se-nos con a ideya de que nomás queremos a l’aragonés como ferramienta politica. Prou que lo quiero como ferramienta politica, pero tamién como alfaya cultural y lingüística que cal que contine biba. D’atra man, os que tamién lo esfendemos como parti d’a nuestra ideyolochía sabremos, si cal, xublidar-la u no fer-la guaire bistera bel diya ta que l’aragonés contine bibo que, a la fin, ye lo importán. Si a l’aragonés le sacamos l’aragonesismo será mesmo más en periglo. Si a l’aragonesismo le sacamos l’aragonés se quedará sin una d’as suyas millors partis.

domingo, 22 de marzo de 2009

O millor d'a semana 016

Como deziba en o post d’antis, a primabera trai arrienda faina y, en alparzear bella mica por internet trobas más y más cosas que fer y leyer. Pencho abaixo, como todas as semanas, Lo millor d’a semana.

The Pirate Bay: Ista biñeta –si bi punchaz, s’enampla- la trobé mirando atras cosetas, y me fazió firme goyo. Cuantas begadas o mundo d’a industria mosical y de bideo han chilau que beniba l’apocalipsis y todas han estau mentira. Porqué ba a estar berdat agora? China chana, son conseguindo que baixar una peli de l’Emule siga un acto reboluzionario. Como deziba belún, a mosica esistiba antis que no a industria discografica y continará esistindo cuan muera. Ta qui no entienda anglés a traduczión la podez leyer en iste binclo.

Frikazo!: Remeraz que fa tiempo reté a os fabloggers a fer un articlo más friki que no uno que penché? Diaple replegó ixe reto y en fazió uno prou friki. Con tot y con ixo, no’n yera guaire. U a lo menos yera opinable qué articlo yera o más friki. Manimenos he de reblar debán d’o que fazió ista semana. Una replega de bersions d’as cantas de Star Wars con trastes de toda mena. M’achenullo debán de tú, Diaple. Malamen puedo ganar-le a isto. Has ganau.... por agora (risa maligna).

Combocatorias: Os fungos continan surtindo y, en rematar d’escribir l’anterior post he trobau dos combocatorias, diferens y parellanas de bez. En Zaragoza, somos menazaus, unatra bez, por una Expo. A clamada ExpoNabo que diz que se ferá por o bico d’As Fuens. Agora, que ya sabemos millor como ba tot isto d’as Expos, a Coordinadera Zaragoza Ziudat Compacta, s’ha concarau con ExpoNabo y continará o lunes con as chornadas Expo Paisajes 2014: Un nuevo derroche frente a las prioridades sociales y ambientales de Zaragoza. Serán en o zentro Joaquín Roncal y aspero que siga a simién ta enzetar tot un mobimiento ziudadano en contra de dixar que continen fendo o fato con a nuestra ziudat. Que ye inmortal, pero no tanto!

Atros que tamién esfienden a sostenibilidat y a balura cultural, sozial y meyoambiental d’o meyo, son a Coordinadera Biscarrués-Mallos de Riglos y que d’o 23 t’o 26 d’Abril fan as VII chornadas por o Rio Galligo con baixada de nabatas. L’año pasau i estié y cal ir-ie a lo menos bella bez. Se i pasa un rato sobrebueno y te metes bien barucoso cuan biyer baixar as nabatas. Borina, cultura, meyo ambién, reibindicazión... y mesmo gastronomía en un par de diyas... Que más querez. Miraz-tos o programa que de seguras que nos i biyeremos.

Periodistas abataniaus: Os gossos d’esquadra abatanión istos diyas a un fascal d’estudiants y a bels periodistas. Como os estudians importan igual, a prensa s’ha zentrau más que más en os suyos compañers abataniaus. Qué de fura sería a baralla ta que rezibisen tantos periodistas y tantos ziudadans que no feban que pasar-ie... Os gossos, pobrichons, deziban que les eban enristiu con siñals indepes que feban serbir igual como lanzas. Que si estasen siñals españols, tira! Pero as senyeras amb estrella fan muitismo más mal... Como siempre o tratamiento d’a informazión ha estau penible mientres istos diyas. Nomás una pregunta: Si agora un periodista u un estudian estricallase toz os beires d’una comisaría d’os mossos, serían tan comprensibos y solidarios como con o mozo aquel –eroe, le deziban- de Lazkao? Cuento que rezibir tantos palos como les fotión tamién carraña tanto u más que si t’estricallan a casa.

Mancusos: Ta rematar un poquet más tranquilo iste post, pencho contino un bideo de Los Mancusos, una colla de teyatro, que podiemos biyer o biernes en o Zentro Zibico Unibersidat y que tos recomiendo de biyer en que podaz. T’arreguir-se-ne bel poquet que asobén nos cal...


Primabera combocadera

A primabera combocadera ya plegó. Con o buen orache as actibidaz surten igual como fungos y ya prenzipiamos a no adubir. Ista semana abremos de descansar firme y prener bien de rasmia en a VI Marcha Senderista d’Andorra, pues o Lunes 30 prenzipian as XVI chornadas d’as luengas d’Aragón. Cada año, Nogara traye nobedaz en istas chornadas. Estiaño, bi irán representans d’o catalán, o lionés y o cornico. Antimás, ta los frikazos como tu que leis isto, y yo que lo escribo, podremos gronxiar-nos en o taller de Biquipedia, una sobrebuena ideya ta empentar a enziclopedia libre en aragonés. T’o cabo de semana, s’ha presto una trobada en Tarazona. Antimás d’a charrada “Ye posible bibir en aragonés en o sieglo XXI?” s’han presto arrienda actibidaz. No sé si será posible bibir en aragonés de contino, pero a lo menos ixe cabo de semana prebaremos que’n siga.

Ya ye mala cosa, que coinzidan dos actos, pero ye que ixe cabo de semana en coinziden tres. Antimás d’as Chornadas, tamién se ferá o ya tradizional Conzierto solidario con Bolibia que organiza toz oz años Tinkunakama. Bi tañerán “Los niños del Maíz”, una “estrela local” y China chana, que cada begada lo fan millor, si ixo ye posible. A borina ye asegurada. Como toz os años tamién bi abrá esposizión de fotos, benda d’artesanía y asinas asinas. A terzer combocatoria que se nos chunta ye a Fiesta d’o Sol de Torrero. O programa suyo no lo he trobau, pero importa igual, pues nunca no m’ha feito burro falso ixa fiesta. Con tot y con ixo, malas que lo trobe –u si me lo imbiaz belún- lo pencharé.

A tot isto, cal sumar o naiximiento u esbielle de dos nuebas webs que les doi a biemplegada t’o internet. La primer ye
Adebán que, como no, naix con polemica por os blogs que se i han penchau. En a mia opinión en sobran beluns. Prou que en la d’otri en sobrarán atros y ta beluns, millor que no se fese cosa y au. A berdat ye que, dende que ye naixida, y en fa bien poco d’ixo, la he iu fendo serbir más y más, pues ye de buen alparzear y puez trobar-ie cosas muito buenas (y muito malas, que tot cal dezir-lo). Ambista, d’atra man s’esbiella y enguera una nueba web en o suyo seiseno numer. Asperemos que iste renaiximiento faiga buena onra t’a publicazión y t’o patrimonio cultural aragonés que, en a mía opinión y a tamás que se baigan dando trangos entabán, contina en as tres pedretas. L’aragonés ye o caso más bistero pero bi’n ha tantos atros eixemplos... En Agüero, barallando contra ixe xubliu, recuperón o mes pasau o carnabal suyo. Una tradizión más que no desapareix.
Y de premio, un bideo de China Chana:

jueves, 16 de octubre de 2008

Aduya con un cuadro

Boi a aprofeitar por una begada iste blog ta demandar una aduyeta. Dimpués de mirar un buen ratet por internet, a la fin he trobau un cuadro que yera mirando dende fa tiempo. Ye o que bi ha penchau alto. Ya sabez que si bi punchaz se fa mas gran. O cuadro ye sobre a Baralla de Zaragoza, en o mon de Torrero, an que luitón as tropas aliadas en a contraofesiba de 1710, ganando, conquerindo Zaragoza y tornando a meter os fueros aragoneses. Por poco tiempo, como sabemos. A custión ye que no sé ni qui ye l'autor ni en qué año se pintó, asinas que si belún lo sabe que me faiga un comentario y, si conoix lo mio correu, que me lo bi imbíe dreitamen. No doi diners, que agora mesmo no'n tiengo guaires, pero puede contar con o mio agradeximiento ta cutio y con una biereta.

miércoles, 15 de octubre de 2008

Cursos y ferias

Cuan dizen en a TB tot ixo d'os ochetibos d'año nuebo siempre m'ha parexiu una fatera. Yo, y como yo cuento que muitos más, cuan pensamos en qué fer con a bida nuestra ye cuan prenzipia o curso. En o caso zaragozano, ye mesmo más tardi, pos, dica que no pasan os Pilars, aquí dengún piensa en cosa. Asinas que ya ye plegada a ora de apuntar-se ta os cursos, chinnasios, prenzipiar a dixar de fumar, zorriar, drogar-se, rematar os estudeos y asinas asinas. Y prou que ya ye plegada a ora d'apuntar-se ta un curso d'aragonés y asinas no abrás d'ir tirando de diczionario cada begada que leigas iste u cualsiquier atro d'os tantismos fablogs que ya bi ha por tot lo rete. Nogara torna a ufrir cursos en orarios d'entre semana y os sabados de maitins. Tamién en ufre uno a distanzia, por internet y con tutorías personalizadas, y unatro en Tarazona. Os cursos prenzipian a la fin d'otubre, asinas que encara bi ha tiempo t'apuntar-se-ie.

Tanimientres, se fa iste cabo de semana a feria Tradizions de artes y ofizios tradizionals y cultura popular. Se ferá en a Instituzión Ferial de Monzón, o sabado. Entre atras muitas cosas intresans se i presentará o nuebo libro de AINAS, "Diccionario chistabín-castellano" de Fernando Blas y Fernando Romanos. De nueis, bi abrá zena popular de migas y longaniza y conziertazo de A Cadiera Coixa y Prau. Rarizo mezclallo, pero buena mosica,... Nos biemos astí!

viernes, 19 de septiembre de 2008

Enta Oczitania

A cascar-la! A la fin fuigo de bacanzas! Que ya caleba!
Mientres una semana seré por Oczitania y talmén Iparralde, asinas que tendré lo blog mesmo más xublidau que no agora. Me quedaré sin poder bier dos cosetas que aprofeito ta anunziar: la una, lo mercau meyebal que se fa bels meses más tardi, pero a lo menos se fa. Ixo sí, seguntes tiengo entendiu, no bi abrá conziertos ni actuazions ni cosa parellana asinas que ba a quedar una mica en baco. L'atra, y ista sí que me fa duelo de no poder ir-ie ye a presentazión d'o Diczionario chistabín feito por Fernando Blas y Fernando Romanos y publicau por Gara d'Edizions en -como no - a coleczión AINAS. Buena coleczión que cualsiquier que sia intresau de berdat en l'aragonés abría de tener en casa. A presentazión, ta qui pueda ir-ie, se ferá o Lunes 22 a las 19:30 en a sala "Ámbito cultural" de El Corte Inglés.

Que tos baiga bueno y nos biemos antis de Pilars!

martes, 26 de agosto de 2008

Treballando en Expo IV: A programazión

Ta la Expo ibanos a tener a millor programazión cultural d’a historia de Zaragoza y patatín patatán... Ixo nos eban dito y, mozet, a la fin s’ha quedau en unos Pilars un poquet largos. Que Interpeñas ha teniu años con millors cartels...

Prenzipiemos con os puestos. L’anfiteyatro 43. Que ya les bale baltizar un anfiteyatro que emos bosau toz con o nombre d’un licor, que antimás sabe a diabetes... Guarda si amenista Zaragoza de puestos an que fer conziertos y, ban y fan isto. Que ye bien, l’anfiteyatro, pero no ye lo que amenistaba Zaragoza. I cullen bellas 6000 personas, asinas que por capazidat ya tenebanos a Multiusos. No bi ha escusaus y antimás ye masiau amán d’o río. Tanto que me pienso que no tardaremos ni un año en beyer-lo baxo l’augua. Aplausos t’os saputos!!! Lo bueno: que ye a l’aire libre, pero ta ixo tamién tenebanos – en pasau – o “Rincón de Goya”.

La resta de puestos son más pensaus ta que os biellos i esbasten una oreta, que ta fer-ie conziertos. An que as sillas no i son, ascape en trayen ta que puedan posar-se-ie. Rai si lo conzierto ye... quemisió... de Lurte, por exemplo. Que bier un conzierto de Lurte posau abría d’estar delito.

Dentrando en a programazión, un, que le fa goyo cuasi toda mena de mosica, se pensaba en primeras que no iba a adubir a bier toz os conziertos que s’iban a fer. Dentro toz os maitins por a puerta de l’Ebro y un amable boluntario me da un pasquin con a programazión d’o diya –muito ecolochico tamién- y... a más gran parti d’os diyas no i trobo cosa que sisquiá m’agane d’ir-ie. Fueras de bella poqueta cosa, bi ha bel conzierto bueno en o pabellón de Zaragoza, pero ixos leban unatra programazión que no aparix en o programa que esparden de maitins, asinas que cal endebinar-lo, u leyer la men a Belloch u bes-te-ne tu a saber. En l’anfiteyatro 43, mesmo bi ha diyas que i meten un punchadiscos y a cascar-la. Antis que folk, lo que calga. Mesmo achustan a Mari Cruz.

De grans actuazions, no bi’n ha abiu tantas. A la fin, o malastrazas de Bob Dylan, que benió sin o Papa, la Gloria Stefan, que mira-te que sería bien en casa suya en Miami, y Bunbury, que en Zaragoza creigo que ba a estar a primer begada que toque, no?. Resumen: “flojico, muy flojico”. Y a cultura aragonesa, amagada de tot, que cuan bi’n ha bien poco que lo dizen. A lo menos, como as donzainas, gaitas y tabals fan firme estrapaluzio se sienten por meya Expo.
Prou que como yo no soi ni moderno ni cosmopolita, puestar que tot isto sia porque me preta la boina. Continará... u no, que maitín torno t'o treballo...

martes, 6 de mayo de 2008

De Rizio, de bizio...

De cabo ta cuan, agana esconeutar un poquet y adedicar-te a ixas cosetas que te fan goyo y que, por un regular, no puez fer. Iste cabo de semana pasau tenié a oportunidat de fer-lo en as chornadas de De Rizio 2008.

D'una man estié en un lugar repoliu que no i yera estau nunca. Ye una marabilla debantar-te de maitins, salir de l'otel y trobar-te rodiau de ixas montañas con as tucas emplidas de nieu, que encara en quedaba d'unas nebadas que bi abió fa bellas semanas. A resta de o lugar, a tamás d'estar muito endrezau enta o turismo, tamién yera bien majo y a chen muito amable y simpatica.

D'atra man, os tallers programaus me sorprendión muito. M'asperaba unas chornadas más "tradizionals" y me trobé, de bote y boleyo y no se guaire bien como, fendo un guión ta un curto y rodando-lo. Tamién i aprendiemos a beyer como chugar con os planos ta fer sentir a o espectador una cosa u unatra. Cualcosa que nunca no'n eba parau cuenta.

Tamién i beyemos bels documentals. Uno d'els, sobre l'aragonés tensino. Iste ye un trango entabán d'a produzión audiobisual de imbestigazión sobre l'aragonés. Pasa d'o plano fixo y una persona charrando de cualcosa y fa serbir una steady mientres tot lo documental con as posibilidaz que ixo ufre. Atro d'os documentals estió sobre a construzión de presas d'esfensa de lurtes en a Galliguera Alta. Dende l'ambiesta d'a incheniería zibil ye asabelo curioso y intresán y dende atras muitas tamién. Esconoxeba de tot a esistenzia d'iste documental y cuento que cal prenzipar a prochectar-lo por tierra plana antis con antis. Ta rematar con os documentals, Eugenio Monesma nos charró d'a faina suya y beyemos un treballo suyo sobre as fainas d'a muller en o mundo rural.

Como no puede estar d'atra traza, o sabado tocó borina. Dimpués de blincar con o gol de Ayala, tañeban O'Carolan y Dechusban que, como siempre, fazión un sobrebueno conzierto. Ya en as tres pedretas, pos cuasi no eba descansau, m'asperaba un camatón de biera negra en o bar Ibón, uno d'os millors que he bisto en tot lo Pirineu. Esprisions ta lo suyo amo!!!!

Y prou que esprisions ta toz que i estiez: mayestros, organizadors y alunnalla que aspero que nos beigamos luego!!! De rizio pa cutio!

lunes, 28 de abril de 2008

Nabatiando

Dimpués de zinco años querendo ir-ie, a la fin, iste cabo de semana, podié estar en as Chornadas por o Galligo. Sobre as nabatas no sabeba que lo que eba leyiu en bel libret u lo que belún m'eba contau, asinas que, antimás de dibertiu, istos dos diyas son estaus prou educatibos. O sabado pleguemos a bier como remataban de fer a nabata y mesmo nos bagó de foter-nos a primer capuzadica d'o buen orache, que ya bi eba gana!

Con un poquet de reseco, por a borina con Os Diaples d'a Uerba y os Bufacalibos de Biella Nuei, tornemos t'a Morillo, an que prenzipiaba a baxada d'a nabata. Ye asabelo d'emozionán bier como a nabata dentra en a corrién de l'augua y preta a baxar o río. Dimpués, baga de plegar t'o puen, si no yes masiau pando, y beyer como pasan por debaxo d'el. No cal correr tanto ta poder plegar en Santolaria. Mesmo podiemos aturar en Ayerbe a mercar pan, y fer-nos una biera, antis que no plegase a nabata. Cuan i plegó, toda a chen baxó ascape a felizitar a os nabaters y, prou que tirar arrienda fotos t'a nabata y en a nabata. Y dimpués birolla popular en Biscarrués. Un cabo de semana bien majizo.

Ta qui no podese estar-ie, u sisquiá s'enteró, podrá ir l'año benién que de seguras que se torna a fer, por estió un granizo esito. Pero si no quiers asperar tanto ta bier nabatas baxando ríos, bi ha una trobada internazional en A Espuña (Sobrarbe) os diyas 15 a 18 de Mayo. Tenez o programa aqui.

lunes, 28 de enero de 2008

Es de España y sus regiones...

ExpoFlufi no dixa d’enfolgar-me a bida. Iste maitin, ascuitando Aragón Radio, “la nuestra d’els”, deziban que ya yera presta a programación de mosica tradicional aragonesa que bi abría en a Expo. "Fote!" Me pensé mientres bel par de segundos. "A la fin sí que parix que a cultura aragonesa tendrá en a Expo bella chisleta (jejeje) de presenzia". Pero cal continar ascuitando todas as noticias dica la fin. Y dimpués d’ixe par de segundez, a locutora ha continau dizindo que Fulanico s’encargaba d’a programazión y que bi podríamos ascuitar cosas como ista que beniba contino. Y preta una jotera a cantar quemisió d’un lión (ya no sé si o zaragozano u lo de León que aparix en o escudo español) y que España entera se enardece al oir la jota. No conozco a resta d’a programación de ¿folk? ¿aragonés? que bi abrá en a Expo, pero si ixo ye o exemplo... Pos como en o Pilar. Joticas patrioticas que deziban los de Gomaespuma u Jotas Coloniales que’n podez leyer arrienda en Aragón Colonial.

Y asinas continamos, cada begada Aragón más S.L. y más chusmeso. Y aplaudindo as bondaz d’a Expo y Gran Stafa (que darán treballlo a toz!).

Jotas colonials en a Expo y t’a Feria d’Amostranza, ni brenca ni meya, que ixo ye cultura española y no cal dar-le diners como a la Feria d’Andaluzía, que, conzellera de Cultura mediante, s’ha independizau culturalmen d’España. Tanimientres, a lo menos, podremos ir siñando o manifiesto que han presentau un trapazil d’asoziazions a fabor de Amostranza ta que nos sientan (que no “ascuiten”...) una mica y que beigan que, a tamás de que a colonización cultural ye talmén a más fortal que se ye fendo dende o conzello en muitos años, a soziedat aragonesa no se dixa engañuflar y demanda Cultura Aragonesa con mayusclas.

Isto d'alto lo he escrito iste maitin sin mirar-me a web ni saber qué eba pasau en a pregunta que se fazió en o Conzello d'A Inmortal o pasau Biernes. Suerte que bi abió una camara ta grabar a bergüeñosa autitut d'os puliticos que bi eba y o caso que nos ferán.... Tos dixo penchau o bideo que cuento que ya abrez bisto en Purnas, Estricalla u Aragón Colonial...





viernes, 23 de noviembre de 2007

O conzello terne que terne

O conzello de Zaragoza contina con o lingüizidio. Iste podría estar o titular... Dimpués de malfurriar os diners nuestros (pago los mios impuestos en A Inmortal) en abentar o cartel de Emanzipazión Choben y fer unatro nuebo nomás en castellano, dimpués de cambiar o nombre d'a Fuella d'o boluntariato y meter-lo nomás que en castellano, a una pregunta reyalizada por CHA en o conzello sobre a Feria Amostranza que se fazió l'año pasau, a conzellera de ¿Cultura? ha respondiu que "no contempla a continidat d’a Feria d’a Educazión y d’a Cultura Aragonesa Amostranza" y que "l'aragonés y a cultura aragonesa son parti d’a demba cheneral d’a cultura española, y como tals no han d'estar ocheto d’un tratamiento espezifico y esferenziau d’a resta d’as autibidaz culturals que se programan dende o Conzello de Zaragoza."

Ta qui no i fuese, ixa feria achuntó a organizazions y entidaz en esfensa d'a cultura aragonesa. Bi abió prous autibidaz mientres tot lo cabo de semana y se i amanó arrienda chen ta intresar-se por lo que bi eba. Ta muitos, una d'as millors iniziatibas que s'empentón dende o conzello en a lechislatura pasada. O equipo de gubierno d'o conzello d'agora ye enzerrinau en abentar tot lo que ulore a aragonés u cultura aragonesa. Dende fa años, a demba de Cultura, antis menada por Rosa Borraz (güe en fainas d'esfensa d'a muller) no solo no ha feito cosa por l'aragonés, sino que, como beyemos en zagueras, lo amagan, lo esborran y aduyan, asinas, a la suya disaparixedura. Toz sabebanos (u ixo aspero) que o PSOE ye un partiu español sin mica sensibilidat por os afers aragoneses (y mesmo menos por l'aragonés...), pero ista campaña anti-aragonés no tien nombre. Agora que ye platero, agora que han dito publicamen que a cultura aragonesa no tien brenca intrés ta els, que han contrimostrau que no ban a fer cosa t'aduyar a que iste país contine tenendo a poca identidat que le queda, ye, más que no nunca, l'inte de fer-nos sentir. A ran personal y dende as asoziazions emos de treballar más firme porque cada diya ye más platero que si pueden nos afogarán...

miércoles, 27 de junio de 2007

Tres esferras III. Os Decretos de Nueba Planta

En prenzipiar o sieglo XVIII a independenzia d’Aragón yera más nominal que reyal, pero continaba tenendo as suyas propias leis y dreitos. A situazión yera de guerra por o problema suzesorio que bi eba. Dos casas, os Borbons y os Austrias barallaban por o trono español. Os países d’a Corona Aragonesa eban refirmau a Carlos d’Austria mientres que Castiella y Nabarra refirmaban a o Borbón Felipe d’Anjou. En a baralla d’Almansa (Albazete) as tropas borbonicas benzión a l’exerzito austrazista, ganando a Guerra de Suzesión y prenzipiando a establir o nuevo sistema borbonico zentralista remedando o modelo franzés.

Felipe IV (V de Castiella) dezidió allora castigar a os territorios que eban refirmau a Carlos, con a publicazión d’os Decretos de Nueba Planta que beniban a reordenar tot lo sistema de gubierno d’os países baxo lo suyo reinau. O 29 de Chunio o primer Decreto, que feba referenzia a os reinos aragonés y balenziano, aboliba os fueros d’os dos países y as suyas instituzions (As Cortes, O Chustizia, a Diputazión…). En ixe decreto, que o testo tos copio más t’abaxo, se imposaban as leis castellanas en os reinos de Balenzia y Aragón por dreito de conquista (literal). Dimpués se publicarían os Decretos de Cataluña y Mallorca (1715), an que tamién s’estricallaban as suyas leis. En o caso catalán s’aplicó a tot lo suyo territorio fueras d’a Bal d’Arán. En o caso mallorquín o Decreto no estió tan furo por a negoziazión que bi abió. En 1711 Aragón (Balenzia no) recuperó parti d’o suyo dreito, o dreito pribau, que encara güe tenemos. Os “territorios forals” (güe Nabarra y Euskadi) no tenión iste castigo por aber refirmau a Felipe y continón tenendo os fueros suyos.

En o mesmo Decreto no solo s’imposaba o dreito y as instituzions castellanas, sino tamién os suyos “usos y costumbres” en una platera referenzia a la luenga y cultura d’os países aragoneses. En Aragón o castellano ya yera luenga de la más gran parti de l’almenistrazión (que no d’o pueblo) pero ixa luenga s’imposó tamién en os países de raso catalanoparlans.

As Cortes Aragonesas no se tornarían a achuntar dica la plegada de l’Estatuto d’Autonomía, fueras de en a Guerra d’a Independenzia contra os franzeses an que Palafox las combocó. A tamás d’aber pasau un sieglo, os aragoneses y Palafox en concreto remeraban as nuestras instituzions.

Aragón eba conserbau as suyas instituzions, dreitos y leis, fizienda, cultura… mientres sieglos y sieglos de guerras y imbasions con cuasi tos os países bezins. Aragón estió un Estau con mayor u menor (u mica) interbenzión castellana, pero un Estau. Dende 1707 Aragón se tornó un apendiz castellano. Xublidaus, pallar de l’Estau, fatos utils cuan caleba, país an que foter-se lapos entre castellans y catalans, un troz de tierra an que charrabanos raro.

Con tot y con ixo, Aragón no se xublidó. Mientres o sieglo XVIII os representans aragoneses en as Cortes castellanas prauticón bella mena de rechionalismo como o que se fa agora conseguindo formar una colla de presión importan an que yeran personaches como o Conde de Aranda (iste sí que ye o famoso). Os costumbres aragoneses no se dixón y continemos con buena parti d’a nuestra cultura. L’aragonés encara se charraba (y se charró dica o sieglo XX) en buena parti d’o territorio. Caldría asperar dica 1936 ta que os aragoneses reclamasenos un territorio nuestro de traza formal, encara que a Guerra Zibil Española crebó por bels pocos meses as nuestras aspirazions (si Franco s’ese asperau dica l’ibierno…).

Iste ye l’articlo que remata a serie d’as tres esferras contra Aragón. Bi’n ha abiu muitas más pero istas creigo que son as más importans. Güe, en Aragón, no conoxemos a historia nuestra. O diya nazional ofizial ye o 23 d’Abril, San Chorche, un santo cristiano. Ni o 20 d’Abiento ni o 29 de Chunio se fa mica acto instituzional. No sale garra notizia en os papers, TB u radio. Pasa inorau de raso por toz os aragoneses fueras d’os cuatro que conoxemos a historia y creyemos que ye importan conoxer-la, remerar-la y demandar un achute de cuentas (en o sentiu bueno d’a esprizión). Iste 29 de Chunio se fan 300 años d’o Decreto de Nueba Planta aragonés. Remeraz cuantismo mal dión en España con o 500 cabo d’año de la plegada de Colón en America, con o 30 cabo d’año d’as “primers” elezions democraticas (xublidando as d’a II Republica, por zierto), con Lorca (xublidando a Neruda) u con cualsiquier fatera? En Aragón somos terne que terne fendo “l’año de Goya”, “l’año de Ramón y Cajal” y asinas asinas. Que me parixe muito bien. Pero femos 300 años conquerius (como diz o Decreto, que no imbento cosa) y aquí dengún no diz cosa. Os mainates de turno s’enfuelgan con o nuebo estatuto de buenos y leals españols y prou. Un primer trango enta la nuestra dinidat como país y nazión sería tan fazil de dar como zilebrar y remerar toz os años ixas dos calendatas, o 20 d’Abiento y o 29 de Chunio y mesmo fer-las as fiestas nazionals d’Aragón, como muitos, de traza particlar ya femos.

Tos dixo con parti d’o testo d’o Decreto que charra por si mesmo. Prenez-tos dos menutos en leyer-lo que bien se’n bale (en castellano):

Considerando haber perdido los Reinos de Aragón y de Valencia, y todos sus habitadores por el rebelión que cometieron, faltando enteramente al juramento de fidelidad que me hicieron como a su legítimo Rey y Señor, todos sus fueros, privilegios, exenciones y libertades que gozaban y que con tan liberal mano se les habían concedido, así por mí como por los Señores Reyes mis predecesores, particularizándolos en esto de los demás Reinos de esta Corona; y tocándome el dominio absoluto de los referidos reinos de Aragón y de Valencia, pues a la circunstancia de ser comprendidos en los demás que tan legítimamente poseo en esta Monarquía, se añade ahora la del justo derecho de la conquista que de ellos han hecho últimamente mis Armas con el motivo de su rebelión; y considerando también, que uno de los principales atributos de la Soberanía es la imposición y derogación de leyes, las cuales con la variedad de los tiempos y mudanza de costumbres podría yo alterar, aun sin los graves y fundados motivos y circunstancias que hoy concurren para ello en lo tocante a los de Aragón y Valencia. He juzgado conveniente (así por esto como por mi deseo de reducir todos mis reinos de España a la uniformidad de unas mismas leyes, usos, costumbres y Tribunales, gobernándose igualmente todos por las leyes de Castilla tan loables y pausibles en todo el Universo) abolir y derogar enteramente, como desde luego doy por abolidos y derogados, todos los referidos fueros, privilegios, práctica y costumbre hasta aquí observadas en los referidos reinos de Aragón y Valencia; siendo mi voluntad, que éstos se reduzcan a las leyes de Castilla, y al uso, práctica y forma de gobierno que se tiene y ha tenido en ella y en sus Tribunales sin diferencia alguna en nada; pudiendo obtener por esta razón mis fidelísimos vasallos los Castellanos oficios y empleos en Aragón y Valencia, de la misma manera que los Aragoneses y Valencianos han de poder en adelante gozarlos en Castilla sin ninguna distinción; facilitando yo por este medio a los Castellanos motivos para que acrediten de nuevo los efectos de mi gratitud, dispensando en ellos los mayores premios, y gracias tan merecidas de su experimentada y acrisolada fidelidad, y dando a los Aragoneses y Valencianos recíproca e igualmente mayores pruebas de mi benignidad, habilitándolos para lo que no lo estaban, en medio de la gran libertad de los fueros que gozaban antes; y ahora quedan abolidos: en cuya consecuencia he resuelto, que la Audiencia de Ministros que se ha formado para Valencia, y la que he mandado se forme para Aragón, se gobiernen y manejen en todo y por todo como las dos Chancillerías de Valladolid y Granada, observando literalmente las mismas regalías, leyes, práctica, ordenanzas y costumbres que se guardan en estas, sin la menor distinción y diferencia en nada, excepto en las controversias y puntos de jurisdicción eclesiástica, y modo de tratarla, que en esto se ha de observar la práctica y estilo que hubiere habido hasta aquí, en consecuencia de las concordias ajustadas con la Sede Apostólica, en que no se debe variar: de cuya resolución he querido participar al Consejo para que lo tenga entendido.

jueves, 21 de junio de 2007

PIR 2007

Habemus PIR! A la fin ya se conoix a programazión d’o PIR 2007. Ta qui no conoxca iste festibal se fa toz os años en bals d’a Chazetania y bi tañen collas de Folk de toz os Pirineus. Tamién se i fan esposizions, tallers, mercau, zine.... Como toz os años as collas aragonesas tañerán, más que más, de tardis, fueras de Cadiera Coixa que autuará o Sabado de nueis (bieeeeen!). Cada año se fa en uno u barios lugars diferens (Ansó, Echo y Aragües y Chasa). Iste año toca Echo os diyas 6, 7 y 8 de Chunio.


De collas aragonesas i serán Lurte, Cadiera Coixa, Os Chotos, La Ronda de Boltaña, Val d’Echo y beluna más. A la resta no les conoxco encara que aspero que sigan buenos. Igual como en as fiestas d’a Madalena as cosas que se i faigan rai, pos lo millor d’iste festibal ye l’ambién que se fa entre toda a chen que bi imos. Ye una d’ixas fitas an que nos chuntamos buena cosa de conoxius, an que beyes a chen que no tornas a beyer dica l’atro año y an que conoxes chen de toz os puestos d’o Pirineu. Entalto lo PIR!!!!

miércoles, 20 de junio de 2007

Tres esferras II. 20 d'Abiento

Cuasi dos sieglos de reis castellanos prenzipiaban a esfer a cultura nuestra. L’aragonés prenzipiaba a esbafar-se y en muitos documentos escritos ya no se feba serbir a tamás de que continaba estando a luenga d’a más gran parti d’os aragoneses. Manimemos, o dreito aragonés, os nuestros fueros y instituzions y a nuestra independenzia (a lo menos teorica) encara remaniban astí.

O sieglo XVI estió pleno de problemas t’Aragón y os aragoneses y, más que más, ta o rei que compartibanos con a corona castellana y atros países y territorios. Felipe I (conoxiu como II por a numerazión castellana) se trobaba a soben con problemas por as leis aragonesas que eba churau cumplir. En una epoca meyebal an que os chuizios no yeran que obras de teyatro y con una Inquisizión con plenos poders, os fueros y leis aragonesas yeran prou fastiosos ta Felipe I. O Pribilechio de Manifestazión, entre atrás cosas, biedaba torturar a os chuzgaus y istos podeban endrezar-se t’o Chustizia d’Aragón ta que los esfendese.



En 1591, Felipe I trobó a enchaquia perfeuta ta estricallar o poder aragonés y prenzipiar a chusmeter ixe reino que tantismo mal le daba. Antonio Perez, acusau d’asesinato en Castiella, fuyó enta Aragón an que se acubilló y demandó aduya t’o Chustizia d’o Reino, querendo que l’aplicasen as leis aragonesas. Chuan V de Lanuza, conoxiu como O mozo, que tasamen lebaba tres meses en o cargo, ascuitó as suyas demandas, refirmau por Diego de Heredia, o Conde d’Aranda (o famoso no, que ixe ye d’o sieglo XVIII) y o Duque de Villahermosa. Felipe I fazió serbir l’unico tribunal que as leis aragonesas no le podeban fer cosa: A Santa Inquisizión. Os zaragozanos, de man de Diego de Heredia, consiguión quitar a Antonio Perez d’as garcholas inquisitorials (que yeran en l’Aljafería), menando una rebuelta en a ziudat. O rei, crebando o suyo churamento d’os fueros y respondendo a o pulso que le feban os zaragozanos, imbió a 12.000 ombres d’o suyo exerzito a imbadir Zaragoza ta tornar a meter “orden”. Cal remerar que, ta par d’alabez, ixo, antiparti d’estar un clarismo contrafuero y estar biedau por as leis aragonesas, yera a imbasión d’un exerzito forano como encara se remera en una placa d’o zaragozano mercau zentral (beyer foto).

Como ye platero por a nuestra situazión Felipe y as tropas castellanas ganón. Chuan de Lanuza, Chustizia d’Aragón, a instituzión más importan en Aragón dimpués d’o mesmo rei, estió decapitau publicamen sin garra mena de chuizio. Diego de Heredia estió preso en Franzia an que lo matón, Aranda y Villahermosa morión en garcholas castellanas en “condizions misteriosas”. Antonio Perez, dimpués de prebar de imbadir Aragón dende Bearn con l’aduya de Enrique de Nabarra, fuyó ta Franzia primero y t’Angalaterra dimpués.

Dimpués d’istos feitos Felipe I combocó en 1592 Cortes Aragonesas en Tarazona, dende an que eban saliu tropas ta concarar-se con os catellanos que nunca no plegón en Zaragoza. En ixas Cortes esbafó todas as leis aragonesas y os suyos fueros, dixando-las muito más controlables por o rei castellano. Qui eba esfendiu os fueros estió encorriu por a chustizia castellana y reprimiu sistematicamen. O Pribilechio de Manifestazión dixó d’esistir. Dende allora o rei podeba nombrar a un birrei no aragonés, podeba sacar a o Chustizia d’Aragón, teneba o control d’a Corte de Chustizia y atrás custions que cambión de raso tot lo sistema legal aragonés. L’exerzito castellano encara remanió en Zaragoza dica 1593, lo que nos puede dar una ideya de l’ambien que bi eba en a ziudat. Os zaragozanos trobón poquet refirme en a resta d’Aragón y denguno en a resta d’os países d’a Corona Aragonesa. Ni balenzians ni catalans nos refirmón en ista gran esferra que nos minchemos solencos.A situazión que quedó dimpués d’istos feitos yera una independenzia aragonesa más nominal que reyal. Dende alabez os reis castellanos trobón pocos problemas en as instituzions aragonesas. Felipe I churó os mesmos fueros que no cumplió dimpués. En ixe churamento, o Chustizia, cumplindo os fueros l’eba dito, como feba con toz os reis aragoneses: “Te femos Rei si cumples os Fueros nuestros y los fas cumplir. Si no, no”.

lunes, 18 de junio de 2007

Tres esferras I. O Compromís de Caspe

Prenzipio con iste una serie d’articlos endrezaus a charrar d’os tres grans feitos istoricos que han feito que Aragón siga güe o país colonizau y/u asimilau que ye. Ista ye una faina más que más dibulgadera cara ta chen que no sepa cosa u, a lo menos, no guaire, sobre a istoria aragonesa, asinas que abré de dixar a un costau asabelo datos intresans y no podré afundar tantismo como me fería goyo. D’atra man tampoco no tiengo tiempo ta fer-lo. Cualsiquier alportazión de man d’os que leyez o blog ye, profés, biembenida.

O primer feito se conoix como o Compromís de Caspe. Os zaragozanos lo remeramos en a carrera que cuasi fa muga entre o Rabalete (u bico San Chusé) y o bico d’As Fuens. Cuan, en 1410, Martín I l’Umano muere sin fillos se creya un problema de suzesión como tantas begadas bi ha abiu en toz os paises que han teniu sistemas monarquicos. Dos años dimpués, en a concordia d’Alcañiz, y dixando dezaga un interregno con bellas tensions entre a nobleza, os parlamentarios d’a Corona se meten d’alcuerdo ta fer un Compromís an que nueu compromisarios, tres por cada país d’a Corona, eslixan a o nuebo rei d’entre bels candidatos. Os compromisarios s’achuntón en l’aragonesa billa de Caspe que yera entre os tres países (Aragón, Balenzia y Cataluña). Ta guaranziar a suya seguridat y que o prozeso no tenese menazas no se dixó que se i amanasen con más de bente ombres armaus a menos de cuatro leguas.


Encara que bi eba zinco candidatos ta ocupar o trono ascape se quedón en nomás dos: Fernando de Trastamara, infante de Castiella y Chaime II, Conde d’Urgel. A botazión, que se fazió o 24 de Chunio de 1412 trigó como rei a Fernando de Trastamara con seis botos a fabor, dos en contra y una abstenzión. D’os seis botos a fabor, tres yeran d’os aragoneses, dos d’os balenzians y uno d’os catalans. Ta estar trigau caleba, antiparti de que bi ese mayoría, que bi ese a lo menos un boto de cada país. Allora la botazión estió prou ta coronar a Fernando como Fernando I d’Aragón a tamás que nunca no se sintió aragonés por estar castellano. De man d’o Conde d’Urgell bi abió una prebatina de rebelión que no plegó en garra cabo importán. O nieto de Fernando I sería Fernando II d’Aragón qui, en casar-se con Isabel de Castiella, chunió dinasticamen (que no legalmen) as coronas aragonesa y castellana.

En primeras cal parar cuenta de que a traza de dezidir qui sería o benien rei ye un gran exemplo d’o conzepto d’a Corona Aragonesa an que os tres paises teneban toda a capazidat de dezisión sobre os territorios suyos pero sabeban prener dezisions de conchunta sin imposar-las a la resta de territorios. Fa seiszientos años, en a corona d’Aragón bi eba más sensibilidat territorial y un modelo más federal que no agora en l’Estau español.

Dizen bels istoriadors que o feito de que os representans aragoneses botasen a Fernando estió, más que más, por custions comerzials. Fernando teneba gran poder en a Mesta y Aragón amenistaba lana ta los suyos testils. Dizen tamién, y en isto soi d’alcuerdo, que muitos abión de penar dimpués por aber trigau a Fernando. Fernando nunca no querió a Aragón. Abió de churar unos fueros (en os tres países) que le feban fastio. Bibió de un costau ta l’atro por aber de besitar terne que terne os tres países y teneba arredol toda una crica de chen que no charraban castellano. Dende allora, l’aragonés y a cultura aragonesa prenzipió a esmortezer-se y os nobles, seguius d’a nobleza y sieglos dimpués de buena parti d’Aragón xublidón as radizes suyas y se fazión (fueras de bellas eszepzions que siempre bi ha abiu) de facto castellanos.Con tot y con ixo, Aragón continó esistindo. L’aragonés continó estando a luenga d’a más gran parti d’a poblazión aragonesa y os dreitos y a cultura aragonesa encara remanerían zereños mientres muitos sieglos. Beyeremos más entabán os feitos que restan ta esplicar l’autual situazión aragonesa. Iste primero ye l’unico an que podiemos eslexir y nos entiboquemos (y jibo si nos entiboquemos...)

miércoles, 13 de junio de 2007

Inoranzia

Sentiba en l’autobús iste maitin a canta ¡Sou gaitero! de Comando Cucaracha an que fan una reibindicazión d’a gaita aragonesa como parti d’a nuestra cultura y, en luengache somarda, como siempre, se’n riden de que a chen, cuan beye gaitas se creyen que son asturians, gallegos, escozeses u quemisió.

A gaita, como tantismas atrás esprisions d’a nuestra cultura no ye en l’esmo coleutibo d’a soziedat aragonesa en cheneral y d’a cheposa en particlar. En una mesa informatiba fa bels meses una muller de bels sisanta años me dizió que nunca no eba bisto una gaita aragonesa y que no sabeba que en Aragón tamién en tenesenos. Que penica de país! Por desgrazia ta muitos os siñals d’Aragón son l’Ebro, a jota, a pilarica, patrona d’a Ispanidat y poco más. Que bi aiga tot un mundo dillá d’ixos simbolos a els rai. Muita chen no sabe que esiste l’aragonés u as gaitas aragonesas. No saben mica sobre a istoria nuestra. A cualsiquier que le preguntes te dirá que o Compromís de Caspe ye una carrera, que o bente d’Abiento s'amana o nadal, y que t’o 29 de Chunio fa muita calor. Todas as esprisions de l’arte nuestro se quedan en Goya. A nuestra zienzia y tecnolochía en Ramón y Cajal y Miguel de Servet y a nuestra mosica en Heroes del Silencio.


Con tot y con ixo a chen charra y diz fateras de l’estilo de “a fabla no se charra y en cada bal charran diferen”, “en a Franja se charra chapurreau que ye un mezclallo de aragonés, catalán y castellano”, “o folklore tradizional d’Aragón ye a Jota”, "Aragón costruyó de conchunta con Castiella a Nazión Española cuan s’acomodón os Reis Catolicos” y asinas asinas. Me fa mal mesmo escribir-lo. Y istos saputos, sin estar filologos, istoriados, mosicos, etnologos, soziologos nian aber ubierto (ya no digamos leyiu) un libro sobre Aragón en a suya bida, repiten terne que terne y con toda autoridat istos topicos fendo-los parti de l’esmo coleutibo aragoneso-español.
Iste articlo lo lebaba pensando fa tiempos, y be-te-me que me trobo güe mesmo con unatro saputaz inoran d’os que soi fablando en o periodico. Iste matután se quexa de que a campaña piszinera d’o conzello d’iste año sigan unos cartels an que mete Capuzate (asinas, en aragonés). Diz l’inoran que se lo ha mirau en o dizionario d’a RAE porque esconoxeba ixa parola (prenzipiamos bien. Qui no conoix ixa parola?) y que i meteba como sinificau “meterse en el agua de cabeza” (sic). “Cagón tú, can!” que deziba una d’as lolas resitens de Chistau. Y porqué no te l’has mirau en un dizionario d’aragonés?. Talmén siga porque no sabe nian que esiste l’aragonés, u creiga que ye un imbento d’a CHA. Contina l’ombre iste dezindo (literalmen): “Me parece bien que el Ayuntamiento resucite palabras poco usadas, aunque pienso que para un anuncio son mejores los términos que conoce todo el mundo: sumérgete, lánzate, refréscate.”
Si ye forano tien escusa pos no abrá sentiu capuzar en a bida suya. Si no’n ye bi ha barias opzions: 1. Que siga en contra de l’aragonés, sepa de raso que capuzar ye aragonés u aiga escrito isto nomás que ta tocar os güegos. 2. Que no tienga amigos y que de berdat no aiga sentiu nunca dezir capuzar. Si me dezisen que o lema d’o conzello ese estau “Fe serbir as peszinas ta no cremar-te o tozuelo”, entiendo que bi aiga chen que no lo entienda, pero ¿Capuzate?... 3. Que simplamen siga un inoran con muito tiempo libre ta quexar-se por isto. Porque con os problemas que tenemos toz, malfurriar tiempo en quexar-se por ixo…

Caldría preguntar de qui ye a culpa que aigamos cazegau a nuestra identidat y a nuestra luenga dica o punto que cuan o conzello fa un chiquet zeño a l'aragonés fendo serbir una parola conoxida por o 95% d'os aragoneses (encara que no sigan aragonesofablans) bi aiga chen que no le faiga goyo y que güe contine parexindo-le una baturrada. Si continamos sin dinnificar a luenga en as escuelas, en os meyos de comunicazión y en a soziedat (toz emos de fer o nuestro poder) continaremos beyendo cartas como ixa sin que a chen se meta roya como un ababol.
Como d’inoranzia bi’n ha muita, continaré escribindo belatro diya sobre iste afer. A os clamaus “tertulianos” d’a TB y radio (rufierters en aragones?) cal adedicar-les un articlo entero sobre a inoranzia.

jueves, 29 de marzo de 2007

Chornadas "De rizio"

En una dentrada de fa tiempo charraba d'o Matarranya como una redolada que nos ye dando a os cheposos una lizión de dinnidat y de saber organizar sobrebuenas autibidaz con muitos menos meyos d'os que tenemos en Zaragoza. Bi ha unatra redolada que, dende fa tiempo tamién, ye fendo una ripa d'autibidaz culturals, grazias a la suya Área de Juventud - u demba de chobenalla, como sé que a beluna l'ese feito goyo que se dezise - y que ye l'Alto Galligo (u Alta Galliguera). Ista begada son promozionando as Chornadas ta chobens creyatibos "De Rizio". Bi abrá charradas y tallers con chen que conoxe tan bien a cultura aragonesa como Roberto Serrano u Eugenio Arnao. Amás se ferá un pasabillas con Lurte o biernes y un conzierto d'o Comando Cucaracha o Sabado. Rufiertas y charradas implen a resta d'un buenismo programa que, de seguras, ferá muita onra ta l'aragonés y t'a cultura aragonesa, en cheneral.

As chornadas se zilebrarán os beniens 20, 21 y 22 de Abril en Panticosa. Podez leyer o programa, beyer os pres y apuntar-tos-ie aqui.

Muitas felizitazions t'a chen de l'Alta Galliguera que, como he dito alto, fez una faina sobrebuena.