Empecipiamos l'anyo con un programa que se mira bien t'o norte d'o país y con muitas novedatz. Entre atras, quasi totz los colaboradors que charran por primer vegada en lo programa.
Chorche, responsable d'o Centro de recuperación de pegatinas, nos charra d'a suya primer publicación. Una revista que replega parte d'a suya colección de pegallos de tematica relativa a l'augua y a la suya desfensa. Dende Monzón nos plega ista intresant propuesta que no tos podetz perder. Alfredo, autor d'o blog Ibons y crabas, nos charra d'a Senda amarilla, una cursa un poquet larga, pero de buen fer, y que nos leva por los repolius paisaches de Sobrepuerto, dica lo lugar d'Ainielle, protagonista d'a novela de Julio Llamazares. Acabamos lo programa con Ánchel, d'o Seminario Aragonés de Sociolingüistica, que nos presienta las conclusions d'o treballo que fació, de conchunta con Natxo Sorolla, sobre l'aragonés en la comarca d'a Chacetania. Estrenamos nueva sección mensual, an que la mitica y historica sala zaragozana Arrebato nos presienta la suya programación. Y como de cutio, mosica, reivindicación, humor, y tot lo que te cal ta la suya dosi mensual de radio en aragonés.
Hebanos puyau las costeras d'as carreras boltanyesas y levabanos tot lo diya dando mal. Belún dició de pillar bieras ta totz en un d'os bars d'a plaza. La resta nos vam posar en unas escaleras ta descansar-nos. Pero ni los chilos reivindicativos, ni lo ondiar d'as quatribarradas se preneban ixe descanso. Entre que plegaba lo refresco y no, un periodista debió de pasar por asti y nos va tirar una foto que va apareixer a l'atro diya en la portalada d'o Heraldo de Huesca. Fa bell diya la va trobar en casa mai y me van venir t'o tozuelo recuerdos a xarramata. En l'adolescencia y la primer choventut vivimos las cosas con firme intensidat. Los mios anyos d'instituto y FP van estar an que va prencipiar de verdat a tener una militancia politica, cultural y social. En 1999, l'anyo d'a foto, yera empecipiando a estudiar aragonés. Heba iu ta bell acto contra los pantanos y ya alternaba con la chent d'a cucha aragonesista en fiestas y locals. Pero probablement lo que va vivir en ixa chornada va estar un gran empentón ta decidir-me a tener un compromís mayor con muitas luitas. L'uno de mayo de 1999, se va convocar en Boltanya una chornada "Por a Dignidat d'a Montanya". Se feban actos arrienda y s'acababa con un concierto con Labordeta, La Ronda de Boltaña, La Orquestina del Fabirol y Ixo Rai. La chornada va estar historica, acorando-se las entradas ta un concierto que beluns van haber de sentir dende difuera. Me va enterar d'a convocatoria por un panfleto en un bar, que ye como s'enteraba la chent d'as cosas en la era pre-internet. Conoixeba a La Ronda de Boltaña dende feba relativament poco tiempo y me flipaba tot lo mundo que m'amostraban en las suyas cancions. La mia parella compartiba ixe gusto mosical, las reivindicacions, y tamién l'encantaba lo Pirineu. Asinas que yera un planazo lo que tenebanos debant. I vam puyar, nos vam instalar en lo camping y vam marchar de borina. La mia parella yera muit amiga de una moza de Chobenalla. Por la mia parte, encara no teneba confianza con la chent d'a cucha aragonesista, pero nos conoixebanos de trobar-nos en las manis y, sobre tot, en los bars y locals como La Espelunga. De camin, nos vam chuntar con ells. Yeran un poquet mayors que no yo, y pareixeba que conoixesen lo lugar millor que casa suya. Vam ir ta un bar a fer uns hordios, y van prencipiar os canticos: Entre la Plaza d'Espanya y la Plaza d'Aragón, s'encuentra la Independencia, que las separa a las dos!!! Ai, taaaaa chun tararachun ai ta chun tarara.... ... y tornaban Entre la Reina Sofía y Felipe de Borbón, estamos hasta los huevos de tanto Rey español!!! Ai, taaaaa chun tararachun ai ta chun tarara.... Y asinas firme rato. Dimpués, S'ha feito de nueit, Baixando t'a escuela, Más magra, Aqueras montanyas, .... totz los greatests hits d'alavez. Entre biera y biera, charrabanos de l'aragonés, d'as montanyas, d'a Chunta, de la independencia, .... u somardeabanos con belun. Tocabanos quasi a sinyal por persona. Y a bota de vin. La mia quatribarrada, la portaba en la mochila porque no teneba palo encara. De bota, ni en teneba. Ixo sí, lo vin me rulaba terne que terne. En puyando la costera t'o lugar, vam aturar en l'auto d'un d'os chobenallos, no sabeba guaire bien por qué. Va ubrir lo maletero y va descubrir un amiro de botellas de vin ta ir replenando as botas, que ya iban todas bien esmediadas. Me feba cruces con lo grau d'autochestión d'aquella chent. Profesionals de la luita y la borina. ¡Y yo que me pensaba que me lo montaba bien! Vam continar asinas tot lo diya. De nueitz, lo concierto yera a rebutir. La reivindicación yera present por tot. Por cada canción se coreaban lemas contra los pantanos y por la dignidat de la montanya. Y tamién os Aragón ye nación y mesmo bell In-Inde-Independencia. Pegallos en toda la nuestra ropa, quatribarradas a bando y muita, muita emoción. Las letras de Labordeta, La Ronda, Ixo Rai y La Orquestina nos daban alas ta soniar con un Aragón diferent, renaixiu, conscient de si mesmo, y argüelloso, que se concaraba con un modelo colonial que nos viyeba como fuent de recursos, y con una capital que yera complice d'ixe modelo. No guaire tiempo dimpués, va prencipiar a militar en Chobenalla Aragonesista, va rematar los cursos d'aragonés y va fer-me socio de Nogara. No va estar ista, lochicament, a sola experiencia que me va levar a fer-lo. Pero aquella chornada, tot l'esprito que se i alentaba, y todas las movilizacions que van plegar dimpués van estar claus en la conformación d'a mia experiencia politica y d'as ideyas que hue tiengo. Muitos anyos dimpués, fa bella semana, va tornar ta Boltanya por las chornadas que se van fer-ie ta celebrar os 25 anyos de La Ronda. En plegar t'a plaza d'alto, va viyer aquellas escaleras y va fer memoria d'aquell diya. Toda aquella ilusión, tot ixe mundo que se ubriba debant de los mios uellos, contrastaban con la cansera de seguir luitando por lo mesmo 18 anyos dimpués, de no haber conseguiu cambiar tot lo que querebanos. D'ilusión ya no bi'n ha tanta, ye cierto. Pero veigo a la chent que agora fa vintitantos y, tot y que actualizau a totz os cambios que bi ha habiu, las ganas de luitar y boriniar son las mesmas. Ixa ye la parte mas emocional. En la parte historica y politica, aquellos yeran os primers pasos de tot un movimiento por una nueva cultura de l'augua y por la dignidat d'un territorio que viyeba como las metropolis aragonesa y espanyola no se'n alcordaban que ta explotar-lo. L'archivo documental d'a web Yesano ye un sobrebuen fundo ta prencipiar a conoixer ixas luitas en aquellas envueltas. En ixos diyas protestabanos principalmente contra os pantanos de Santaliestra, Chanovas, Biscarrués y lo recreiximiento de Yesa. En istos anyos, bella cosa s'ha conseguiu, pero a pur d'una fayenada que no habría de caler en un mundo que metese a las personas por debant d'a especulación. Como siempre, aprendamos d'o pasau ta estar mas eficients en las luitas actuals y futuras. P.D.: En repasar bell dato ta escribir isto, m'he trobau con iste video, y m'han veniu un ciento memorias t'o tozuelo, asinas que la quinta mia, cuento que lo mesmo tos pasará....
Quan os youtubers locals, os barrenaus d'o palo y o rosario, u os comentaristas de Heraldo te fan planteyar-te deixar la ciudat, ye buena cosa fer alcordanza d'ixa atra Zaragoza que vivo totz os diyas y que tanto amo. A Madalena ye, antimás, un lugarón adintro d'o monstruo zaragozano. Un puesto con a suya propia lochica, diferent d'a resta de vicos y con dinamicas socials que, pa bien y pa mal, remiten a soben a la ruralidat. Yera un maitin d'ixos que o sol t'eslucerna en salir de casa. Un abrazo de luz y calor que anuncia ixas poquetas semanas de goyosa primavera que van antes d'o furo y rusient verano zaragozano. As vecinas queremos decidir sobre o nuestro barrio -¡qué loquería! -y nos hebanos convocau pa fer-le un abrazo a la ilesia d'a Madalena. En istos primers diyas de caloreta, os capazos se prolargan. Ya no fa galvana estar-te firme rato de charreta. Encara que a nueit d'antes no s'embolicó, un cafe nunca no ye por demás pa sacar-se as zaguers laganyas. Charrin charrand, se nos pasa la hora d'a convocatoria y os camaras de televisión ya se nos miran, preguntando-se quan podrán hopar t'a siguient noticia. As periodistas siempre atabaladas! A la fin, beluna pilla o megafono. Nos imos agafando d'as mans. Como lo contacto fisico no me fa guaire goyo, prebo de no aleixar-me d'as personas de mas confianza. Me miro de bislai, y con cansera intelectual, a una que demanda que a ilesia pase d'a superstición catolica a la superstición new age. As vecinas que fan tarde, s'han d'unir a l'abrazo sin o capazo previo. Ya se lo farán dimpués, en o vermut. Femos o fato bell ratet. Nos redimos. Enfortimos, unatro diya, o rete que nos enreliga a todas as madaleneras. A lectura d'o manifiesto reivindica que a ilesia catolica deixe d'arramplar con tot. Tot ixe patrimonio, feito a pur de furtar y explotar fisicament, intelectual y espiritual a tantas y tantas personas. Dito con mas elegancia y millors modos, que pa ixo tenemos buen cudiau. Acaba l'acto y a mitat d'as presents nos enfilamos ent'a Plaza d'o Pilar. T'a nuestra Plaza d'o Pilar tamién. De todas as zaragozanas. En a Plaza Sant Bruno, l'azoque anima lo maitin d'o domingo. Entre zarrios y quincallas, siempre se i troba bella choya. Ya tiengo un puesto que siempre tien bell libro intresant sobre Aragón. En a pocha, pocas perras. O sabado no estió furo, pero me deixó lasa la cartera. En una d'as caixas d'o puesto, un libro sobre a obra de Asso, escrito por Antonio Peiró. "Qué vale?" pregunto a lo botiguer. Se me mira. Cuento que analizando quanto sería disposau a pagar por ixe libro, y sumando-le bell par d'euros. Siet. Yo no sé recatiar. Dubdo. Una amiga quier mercar-le-ne unatro. "Diez por os dos" - l'ufre la mia parella. Antimás de no saber recatiar, ye qualcosa que me mete niervudo y me fa a saber que vergüenya. O botiguer accepta a escape. L'amiga me deixa chanfles pa pagar o libro. "- Ya te los tornaré". Un "Tira!" me fa pensar que será mas facil convidar-le a una biera. Con l'alegria que nomas un nuevo libro puet dar-te, continamos o camin ent'a plaza. Unas mozas portan unas pelucas azulas y son cantando. "Be d'estar una despedida de soltera", nos pensamos. Pero ¿a ixas horas d'un maitin de domingo?. En acercar-nos-ie descubrimos que a letra d'a canción ye un canto antiabortista. Unatra asociación d'as que preban de decir-les a las mullers qué fer con o suyo cuerpo. M'ufren no se qué. Les ne refuso. ¡Cómo va ista ciudat! Pocos metros dimpués, a color azula torna a protagonizar la plaza. En iste caso ye o nuestro destino: a manifestación d'o Rete Augua Publica d'Aragón. Lo d'a Madalena y d'o Pilar son dos actos prou diferents pero con pareixius. A la fin, en os dos, nomas demandamos que todas podamos decidir sobre os nuestros recursos. S'estendillan una telas que represientan os rius nuestros .Uns globos chigants entretienen a catrinalla y a las mas enchugardidas d'a plaza. Atra vegada, trobar-te con chent arrienda. As d'a Montanya y as de Tierra Plana. D'o norte y d'o sur. De l'activismo politico y qui simplament desfiende o lugar suyo. Mas capazos. Mas abrazos. Mas complicidat. O rete que s'ixampla d'o barrio ta cada cabo d'Aragón y dillá. Hemos de marchar, que hemos quedau a chentar en Penyaflor. A resta se'n iran en un rato t'o vermut. Regular que en tornar d'a chenta, nos ne trobamos a mas d'un, que encara ye vermutiando. ¡Paratz cuenta, que a l'atro ye lunes! Zaragoza ye hostil bellas vegadas. Y t'agana d'exiliar-te ta bell cabo ideyalizau que, manimenos, tendrá as suyas propias miserias, que por agora ignoro. Atras, Zaragoza ye amable, polida, una amiga mas d'as que comparten la vida con tu. Un maitin pa disfrutar as suyas carreras, plazas y paisaches, un ratet con as amigas y companyeras de luita, ... ixo ye de mal sustituir. Zaragoza ye casa mia, y encara que tienga bella tubería embozada, y bella paret con crepazas, la amo con ixe "carinyo ancestral", que deciba Labordeta.
Noviembre plega plen de actividatz, manis y cosas bien intresants. Asinas que pertoca un Ampraus quasi de tot de convocatorias.
Yesa: fa pocos diyas estié en Yesa (o lugar) viyendo o monasterio de Leyre y, ya que i yera, a paret de l'entibo. Que penica! Por o camín viyemos os lugars albandonaus. Artieda s'endebinada dende a carretera y no podeba deixar de pensar en a luita de tantas y tantas anyadas contra o recreiximiento. Y astí continamos. Luitando contra ixa sinrazón. Ista vegada as nuestras quiestas companyeras se'n baixan t'A Inmortal ta convocar una manifestación que ha d'estar un exito. Ista por dignidat y chusticia d'a de verdat. Prencipiará o 14 de noviembre (domingo) dende a siede d'a CHE, en o zaragozano paseu de Sagasta. O diya d'antis Dada, Azero y La Orquestina del Fabirol amprarán o suyo talento ta ista chusta causa. Será en o Vico Oliver, en El túnel, a las 21. As dentradas se venderán nomás en ixe puesto asinas que caldrá estar-ie un ratet antis ta guaranciar-se de pillar-ne una. Un gran concierto ta una gran causa.
Noviembre Antifaixista: Deban d'as enrestidas d'a ultradreita y d'a dreita sin más, a Coordinadera Antifaixista de Zaragoza y o Bloque Independentista de Cuchas, organizan un noviembre rusient d'actividatz que ya han prencipiau. O domingo estié en a visita guidada t'a exposición sobre l'anarquismo que bi ha en o Palacio de Sastago y, si ixe contina estando o ran, as chornadas serán sobrebuenas. Charradas, tallers, procheccions, teyatro... de tot. Tenetz un calendario en a web d'A clau roya (y en muitos atros cabos) con todas as cosas que se fan. Y viyeremos o qué pasa o diya 20 en Torrero. A viyer si o delegau d'o gubierno deixa a os faixistas fer lo que les agane como siempre u ista vegada cambean as cosas (que me pienso que no).
Quanta caspa s'ha visto istos diyas entre a visita d'o Papa y a manifestación d'os biens d'a Franja. Espanyolismo, catolicismo... De verdat somos en 2010? Franco morió u estió tot un suenio?
Ta rematar, gracias a lo facebook d'o Todopoderoso, pencho un video d'un Lipdub independentista (que tien o record d'o mundo) que facioron en Vic (Catalunya) a o ritmo d'Obrint Pas y a suya Flama de tot un poble en moviment.
Se suposa que a Expo ye sobre l’augua y o meyo ambién. L’ombre ye estricallando a Tierra – u mesmo ya la ha estricallada de tot – y cal cambiar as cosas. Emos de reziclar, chitar cada cosa en una bolsa de una color diferén, ir en bizi y asinas asinas. Ixa ye a teoría. Os meyos de comunicazión y a mesma Expoagua reconoxen que no ye tenendo tanto esito como creyeban porque no i ba tantisma chen como eban pensau. Ye una d’as trazas de medir o fracaso u no d’a Expo. Ye de dar que si no bi ise dengún sería un fracaso. Pero unatra traza sería bier si a chen, en salir, ha cambiau sisquiá bella mica a suya ambiesta sobre o mundo, l’augua, o meyo ambién u cualcosa parellana, u simplamen ha replegau toz os papers de toz os pabellons de toz os países que nian sabe trobar en un mapa.
Toz ixos papeloz, por zierto, que nunca no leyerán. Todas ixas gorras, bolsas, penchamobils y atras fateras de merchandising bariau que malfurrian recursos, pero que arramplan con rasmia toz os bisitans d’a Expo. Y asinas, podemos fer una gambadeta por a Expo biendo como se malfurrian recursos por toz os cabos. Os bisitans nian saben guaire bien qué color ba con cada mena de basuera. En un contendor de organica puez trobar-ie basos de plasticos, periodicos, abanicos,... Lo d’o Flufibaso, cosa que se emplega en os mobimientos de cucha y ecolochistas dende fa arrienda años, no se fa serbir en toda la Expo y, an que se fa serbir, no tot lo diya, pos de nuei ya no cal estar ecolochistas, que ye un catenazo. Atra expocresía! Como exemplo nomás en meteré un, pero que creigo que, por desgrazia ye lo que piensan la más gran parti de bisitans d’a Expo: Yeranos en o pabellón d’España, en una d’as zaguers cambras. Bi eba bellas maquetas con botons que charraban sobre o “cambio de l’orache”. En una d’ixas aparixeba una ziudat de placha – no remero cual – y pretando un botón iba puyando lo ran d’a mar. Pretando-lo un ratet aparixeba 2020 y a ziudat s’engaronaba una miqueta, en o 2030 una miqueta más y asinas asinas. En 2099 a más gran parti d’a ziudat yera baxo as auguas. Una siñora a o canto de yo comentó que qué barbaridat. A suya compañera le respondió: Ixo rai! Nusatras ya no i seremos!
Toz os maitins tiengo a suerte u a desgrazia de beyer l’Ebro en a parti que ba dende o Puen de Fierro dica o Puen de Santiago y, de cabo cuan, dica o Puen de l’Almozara. Y toz os diyas m’aturo en dos u tres partis a beyer a esferra que nos son fendo. No soi l’unico que se i atura pos gosa estar a rebutir de chen mirando-se as obras. Encara que cuento que cuasi toz son yayos que lo fan más que más por curiosidat. Como ixos que salen en Vaya Comunidad fendo lo de Vay(ll)a Expo!.
Que a Expo ye un malfurrie de diners, una mentira a ran ecolochico y todas ixas cosetas yera esclatero ta muitos, pero creigo que ye agora, de berano, cuan se ye fendo bistero l’estricallo que le ban a fer a o pobrichón pai nuestro que ye l’Ebro. Y os fillos suyos cuasi sin tartir. Bellas asoziazions, cuasi todas ecolochistas, tenión prou rasmia ta fer bella mena de acampada baxo una d’as arcadas d’o Puen de Piedra con poco esito, como tot lo que se fa que cuestiona bella mica la lochica d’a Expo. Tot bale si ye ta la Expo. Si maitin dezisen que cal esboldregar o Pilar u la Seu (ta la Expo, ye de dar) tampoco no creigo que protestasenos que os cuatro de siempre.
CHA s’ha chuniu a las manifestazions dimpués de aber refirmau atras barbaridaz y, como ye normal, tampoco no tenió guaire refirme d’a soziedat. Nos han pillau de bacanzas y en un Aragón y una Zaragoza chusmesa a tot con tal de que a Expo siga bien polida y bienga asabelo chen a beyer as suyas orteradas.
A reyalidat fabla sola. No cal que dengún faiga pasquins y los esparda en a Plaza Espagna. Si no tenez a suerte u a desgrazia como yo de beyer l’Ebro toz os diyas, fez a fabor de amanar-tos-ie bel diya y beyer lo que i son fendo con os güellos buestros. Talmén nos bague de aturar ista borrumbada que nos son fendo. Talmén no. Lo que no podemos ye quedar-nos en casa sin tartir. Os fillos nuestros no lo pagarán. Lo pagaremos nusatros dreitamén.