Mostrando entradas con la etiqueta inktober. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta inktober. Mostrar todas las entradas

lunes, 20 de octubre de 2025

Los lupos no pueden puyar t'os arbols (relato)

Los lupos no pueden puyar t’os arbols

 «Los lupos no pueden puyar t’os arbols», repetiba Sara como un mantra, puyada en la branca d’un fau. «Ni sisquiá los hombres-lupo».

Se tocó lo brazo. La sangre chupiba la suya chambra esgarrapada. Ardeba por adintro, como si las unglas d’aquella zarpa tenesen bel vereno u bella ponzonyería. Se miró entabaixo pero, tot y la luna plena, lo bosque yera masa fosco pa veyer-ie cosa. Lo fau, amás, rebutiba fuellas. Habría de quedar-se-ie dica l’amaneixer si fese falta. No quereba tocar tierra. «He acotolau toda la mía suerte. Si fuese un gato,a fe que hese perdiu beluna d’as mías vidas».

En realidat, la vida, le’n heba salvau Ramonet cuasi por azar. Cuan columbroron l’hombre-lupo no bi habió ni un momento de duda. Conoixeban bien las historias que circulaban por toda la comarca. N’heban sentiu un ciento. Por cada día, mas. A los primers no les fació guaire caso. «Falorias de cazataires y pastors», pensó Sara. Pero, cuan empecipió a dispareixer chent, sin que dengún no tenese garra ideya de cómo ni por qué, deixó d’ignorar a los suyos acollonaus vecins. Heba sentiu la suya descripción cuantas vegadas en boca d’o pastor Antonio, qui aseguraba veyer-lo a sobén por la suya suerte:

«Si va a cuatre zarpas, no se distingue d’un lupo. Un lupo gran, bien gran, pero un lupo. Pero cuan se devanta ye altero como un mallo. Fará mas de dos metros. Rematan las mans unas unglas largas y esmoladas. Tien lo pel negro, que l’he visto bel día que, cuan saliba, encara yera zusco-lusco. Y abundant. Si s’acocha, pareixe una bola negra. Ye bien cerenyo. Los lupos normals no’n son tanto. Y corre a tot meter, pasa lo ríu d’un solo blinco, puya las costeras que nian ixafega y cuan arriba t’alto escacila como si chilase a lo dios que le castigó con ixa maldición. Iste no mincha uellas. ¿Cómo va a minchar-ne si con ixo no tien ni pa un bocau? Tien fambre de personas».

La nueit les heba pillau encara en lo mont. Caminaban confiaus, charrin-charrand, sin barruntar que podese dondiar por astí garra ser sobrenatural. Sintioron un escachizalo y se miroron. Sara fació una riseta niervuda. «Será bel can. Los cans tamién escacilan. Toz dos continoron camín-camín, fendo que no pasaba res, pero accelerando. Cuan veyioron lo lugar a luent se sintioron a salvo. Duró poco. En entrar en o camín d’o faboral amaneixió la figura de l’hombre-lupo. La reconoixioron a l’inte. Ramonet se quedó paralisau. Sara, manimenos, no dudó ni pon. Salió escopetiada entre que sentiba lo monstruo encorrendo-los a las cuatre suelas. Ramonet correba mas, yera a pocas de pasar debant cuan toz dos cayoron por tierra. Lo teneban dencima. Un bocau en lo cuello d’o mozo chipió de sangre a Sara que, rodando, s’aluenyó prou como pa devantar-se. L’animalot reculó y mordió la pancha. Los vodiellos se’n salioron. Ramón encara teneba los uellos ubiertos. Estió la zaguer cosa que vido Sara antes de pretar a correr de nuevas.

Lo tozuel de Sara fue a tot meter, mas rapedo que las garras suyas. Sentiba lo soniu d’o lupo fociando en as tripas. Paró cuenta de que, por muito que correse, no lo faría mas aprisa que él. Lo lugar yera luent, no i arribaría. La sola alternativa yera puyar-se-ne ta un arbol.

«Los lupos no pueden puyar t’os arbols». Agafó una d’as brancas mas baixas y se refirmó con lo peu dreito pa plegar en a siguient con a man cucha. Teneba a saber qué experiencia trepando, pero se soprendió de fer-lo con tanta vitesa. No paró cuenta d’a ferida en o brazo dica aturar, a mas de tres metros sobre tierra, en un camal grueso a on que podió descansar-se. Recuperó l’aliento y empecipió a buscar a lo suyo companyer, pero la foscor y las fuellas le privaban de veyer-ie gota.

Nomás sentiba lo rudio de l’animal foriconiando, mosegando, mascando a lo suyo amigo. Un grunyiu y, dimpués, lo silencio. Tot lo silencio que da un bosque de nueiz. S’ascuitaba radedors y muixons y la mormor d’os camals movius por la bisa.

«Los lupos no pueden puyar t’os arbols». Lo sol acucutó por l’horizont. La ferida d’o brazo no sangraba. Las glarimas ya no yeran de miedo. Yera salvada. La luz le permitió veyer un esquiruelo que blincaba a meyo metro por dencima que se le quedó mirando fito-fito.«No t’espantes, esquirol. Ya baixo y te deixo en paz. Iste ye lo fau tuyo». S’acomodó en la branca pa empecipiar lo descenso. L’animalet no yera ixorrontau. Por contra, baixó blicando por los camals dica arribar t’a on que yera Sara. Aturó. Tornoron a cruzar las uelladas y Sara sabió que yera perdida. Como un lampado, l’esquiruelo s’enganchó t’a cara suya y clavó los dients en o caixo dreito. Secutió lo tozuel tot chilando. Lo segundo mueso le enganchó un uello. La dolor yera insoportable. Movió la man pa sacar-se-lo y perdió l’equilibrio.

Morió de camín. Lo cuello se trencó en a cayida como un camalón. Lo radedor cayió cerca. Se la miró y comencipió la suya nueva transformación. Le costaba prou cambiar de pelleta. Habría de minchar firme pa recuperar-se d’o esfuerzo, pero valeba la pena. Esdevenió chavalín, una forma que le agradaba a-saber-lo. Cuasi tanto como la lupina.

Dende que heba tastau la carne humana no quereba minchar garra atra cosa. Lo bruixo disfrutó de cada trocet de Sara, paladiando, saboriando-lo, regodiando-se con lo suyo gusto. No teneba prisa. Si sentiba cualsequier menaza se transformaría en cualque animal inofensivo, como gosaba fer.

«Los lupos no pueden puyar t’os arbols. Los esquiruelos, sí pas. Y las personas, ¡en saben de bien!», pensó lo bruixo entre que se desayunaba.

Iste relato fa parte d'o Tintubre 2025 organizau por Nogara a on que trenta y una personas escritoras hemos presentau trenta y un relatos. Leye-los toz aquí.

lunes, 31 de octubre de 2022

L'Ebro. Zaratober 31


Traviesando lo país de barra a barra, dividindo entre lo norte y lo sur, l’Ebro ye un d’os poco simbolos que consiguió unir-nos. Las menazas d’os trasvases de PSOE y PP nos levoron t’as carreras, nos facioron remerar la nuestra historia y planteyar-nos una rebelión y mesmo desobediencia colectiva. Los anyos d’ixas movilizacions estioron los zaguers que la rasmia aragonesa ocupaba las carreras y la vida publica dende las nuestras mas altas institucions dica lo zaguer guariche d’Aragón.

Talla tamién, lo nuestro Ebro, la ciudat en dos: la marguin dreita, a on que se construyó la urbe romana y se fue ixamplando ent’o sur, y la cucha, que en engaronar-se en cada creixida d’o riu, habió d’aguardar a que la tecnolochía u la inconsciencia, fesen posible poblar ixa parte. De cabo ta quan, las suyas auguas tornan a ocupar lo suyo espacio remerando-nos que i somos porque nos deixa estar-ie y que qualsequier día, si le agana, nos fa fuera.

L’Ebro va cambiando con las estacions. Vivir a lo suyo costau, traviesar-lo dos vegadas lo menos dos vegadas cad día, ye veyer como va evolucionando l’anyo: los bichos que i arriban y en marchan, lo puyar y baixar d’o suyo nivel, las boiras que se pretan d’hivierno y que te privan de veyer l’atra orilla, l’esclatiu d’a primavera con lo suyo surtir de plantas, flors, runners y pasiants, los pescataires, las piraguas, lo sirulos…

En las envueltas d’o trasvase aprendiemos a-saber-lo sobre lo funcionamiento d’un riu y pareixeba que empecipiabanos a entender que caleba respectar-los. Hue pareixemos haber-lo ixublidau, y seguimos sentindo terne que terne fateras sobre limpiar lo cauz, fer entibos y azutes sinsentiu, y toda mena de zancochos. Zaragoza ye la ciudat de l’Ebro. Aragón ye un país de rius que, quasi en la suya totalidat, i puntabocan. Por tot lo que ixo significa tanto a nivel medioambiental, como simbolico y identitario, ye bien important conoixer-lo, entender-lo y protecher-lo.

domingo, 30 de octubre de 2022

Chuslivol. Zaratober 30


La diferencia entre barrio y lugar ye mas administrativa que no atra cosa. Chuslivol ye un lugar, nomás cal visitar-lo pa parar-ne cuenta, pero ye tamién bien integrau ya en una ciudat que ye a pocas de absorber-lo. Lo bus fa anyos que i plega y mesmo bell estudiant d’incheniería s’estima mas de vivir astí que no en la ciudat.

Chuslivol ye la cursa clasica de toda escuela y instituto, lo entorno natural a tocar d’a ciudat que ye tot un lamín pa qualsequier profesor de biolochía u cheolochía. ¡I hai tantas cosas a recontar! Y tamién d’historia. Lo suyo nombre evoca necesariament ixa historia d’a conquista de Zaragoza por las tropas d’Alifonso lo Batallero. Ye inevitable puyar t’as antenas y, en veyendo la ciudat entera dende alto, no pensar en cómo sería en ixe sieglo XII ixa mesma polida envista.

Chuslivol ye tamién remeranza d’a presencia militar en una ciudat a on que un porcentache bien gran d’o nuestro suelo ye en mans de l’exercito espanyol fendo que, por eixemplo, no podamos visitar legalment lo Castiello de Miranda u que haigamos d’aguantar terne que terne los pepinazos d’os suyos chuegos, las maquinotas sobrevolando-nos u que de cabo ta quan le preten fuego a lo mont.

Un bubón t’aspera en las suyas penyas y un ciento de conellos en las pinetas d’alto. Una biera y un buen bocau, en los suyos bars, a on que la presencia ciclista ye bienvenida. Y una cabo tranquilo a on que ixuplidar un ratet los tuyos problemas y disfrutar d’un lugar sin salir d’a ciudat.

sábado, 29 de octubre de 2022

Sant Cayetano. Zaratober 29


Tot y que lo nombre oficial ye la Ilesia de Santa Isabel de Portugal, quasi todas la conoixemos por St. Cayetano u por la Ilesia d’o Chusticia. Lo nombre de Sant Cayetano ye por la orden que s’encargó de chestionar una ilesia que construyó la Diputación d’o Reino d’Aragón. La ilesia ye en la plaza d’o Chusticia y adintro podemos trobar las cenisas de Chuan de Lanuza V, lo Mozo, asesinau por orden de Felipe II en estar un d’os liders d’a Rebelión Aragonesa de 1591. La portalada d’a ilesia, d’estilo barroco, ye rebutient de simbolochía aragonesa, ocupando l’escudo d’o país lo puesto central y mas vistero.

La plaza ye en una ubicación de luxo en lo bell meyo d’a parte viella d’a ciudat. A lo suyo canto tien la Plaza Sant Felipe, lo Mercau Central, las murallas romanas y no guaire luent la Plaza d’o Pilar. Dica iste zaguer anyo acullió un d’os scenarios mas intresants d’as fiestas mayors, tenendo una programación alternativa que a sobén empliba la plaza con propuestas como Iseo & Dodo Sound, Roy Ellis u Talco antimás d’arrienda grupos locals como Sick Brains u Magnetophones.

Por toda ixa simbolochía aragonesa y por tot lo significau que tien, ye un d’os puestos de referencia pa lo soberanismo aragonés a on que pa lo 20 d’aviento gosa fer-se actos en memoria d’a Rebelión, alternativos a los institucionals que se fan debant d’o monumento a lo Chusticiazgo d’a Plaza Aragón. Aquí rematoron qualcunas d’as manifestacions aragonesistas mas numbrosas en tiempos de compleganza y cuento que, si bell día i hai un reviscolar de l’aragonesismo, será aquí a on que se scenifique.

viernes, 28 de octubre de 2022

Nogara. Zaratober 28


Mas de trenta anyos d’asociación de desfensa de l’aragonés. En tiempos de crisi de l’asociacionismo, a on que Aragón s’esfa por cada día y la suya cultura y patrimonio no se valuran mica, y a pesar de todas las pleitinas internas de Fablilandia, Nogara contina viva y tirando entabant, amostrando la nuestra luenga a decenas de personas cada anyada. De locals, n’ha pasau por qualquns, quedando-se en iste dende ya fa bell lustro. Dimpués de que zarrase la escuela de tango que bi heba, y con un local masa viello y gran (a on que hue ye La Ciclería), l’asociación fació casa muda ta la suya ubicación actual en la Plaza Asso. S’han feito qualques reformas internas, pero la que mas clama l’atención ye probablement la externa, quan l’artista Julsen Moos fació ixe mural que hue da tanta vida y color a la plaza, y que tant bien combina con los dibuixetz de la Gusantina.

En Nogará aprendié, aprendo y seguiré aprendendo, por cada día, aragonés. Me pienso que la suya filosofía quanto a l’amostranza y a la socialización d’a luenga dende la primer clase ye la que ha conseguiu que l’asociación sobreviva y que contine tenendo vida a-saber-la. Nogara ye una manera de veyer la luenga, d’acercar-se-ie, d’entender la desfensa d’o patrimonio y tamién d’os dreitos lingüisticos y culturals, tanto colectivos como individuals. Y gracias a ixa envista muitas que habe anyos nos fizó lo cuco de l’aragonés seguimos hue dando ferrete pa que la luenga faiga bell sieglo mas charrando-se por las carreras d’os nuestros lugars y ciudatz.

jueves, 27 de octubre de 2022

CSC Luis Buñuel. Zaratober 27


Muito antes d’o mío programa en Radio Topo, heba estau en Radio La Granja de convidau en lo programa de El Hombre Mosca. Pero mesmo antes, tenié una chiqueta experiencia radiofonica en lo programa que feba una amiga en lo suyo instituto. Ixe insti yera lo Luis Buñuel, y aquella experiencia me fació tantismo goyo que no puedo escusar-me remerar - y recontar-le-ne a qui tienga cerca- que en ixe edificio facié radio por primer vegada.

Dende fa bell anyo aculle un prochecto de dinamización social y cultural que buena falta le feba a lo barrio d’o Gancho y a toda Zaragoza. Lo Centro Social Comunitario Luis Buñuel s’ha convertiu en l’espacio común de muitos movimientos socials y organizacions zaragozanas, antimás de un sobrebuen puesto pa que las vecinas puedan fer mover las suyas iniciativas. Dende cursos dica presentacions de libros, teatro u conciertos… en los anyos que leva ubierto he puesto disfrutar d’as suyas instalacions en arrienda ocasions. Y prou que sí, de reunions y trobadas, a on que hemos debatiu y pensau en cómo cambiar ista ciudat, iste país y iste mundo.

En tiempos a on que lo virtual ha deixau a un costau atras menas d’organización, entrar en lo Buñuel ye tornar a lo contacto real, a la filosofía d’ixa parrafiquera de locals socials a on que nos chuntabanos habe anyos. Aprecisamos contacto y realidat. Aprecisamos sentir-nos sin que bi haiga electronica por meyo. Aprecisamos vivir-nos. Y pa ixo y pa muitas cosas,, lo Buñuel, fa firme honra. ¡Desfendamos-lo!

miércoles, 26 de octubre de 2022

Lo soto de Cantalobos. Zaratober 26


A pesar de tot lo suyo creiximiento Zaragoza sigue rodiada por entornos naturals de firmes valors. Tenemos la suerte de poder disfrutar-los, qui sabe por quánto tiempo, y de tener-los bien a man. Un d’ixos ye lo Soto de Cantalobos por a on que tantas zaragozanas gosamos de fer gambadas u esporte.

Tot seguindo Echegaray y Caballero, pasau l’azute de l’Ebro, la ciudat dispareixe de bote y voleyo baixo lo puent d’o tercer cinglo, dando paso a un paisache pleno de huertas a la dreita y con l’Ebro a la cucha. En un petén podemos veyer como lo Galligo, dimpués de traviesar tot lo norte d’o país, une las suyas auguas con las d’o gran ríu. Alto ye de facil veyer bell esparber mirando la minchanga d’o día. De verano, falcillas y codalbetz se’n fartan, por los campos d’alfalz y hordio, d’os bichetz que los pueblan. En l’augua, pescairetz, garras, gallos marinos, bernatz y toda mena de muixons aproveitan un entorno bien favorable pa la vida suya.

Lo camín, dimpués de pasar por bell puent, arriba dica l’Alfranca por una cursa de muit buen fer en bici. Astí tenemos, antimás d’o Centro d’Interpretación, lo palacio de Palafox, a on que diz que la población d’a ciudat fueron a escar-le pa que luitase contra los franceses. Antes, habremos pasau por quantos miradors que fan firme honra pa qualsequier que le faiga goyo alufrar a tot ixe vecindau con alas con qui compartimos ciudat.

martes, 25 de octubre de 2022

La Biblioteca d'Aragón. Zaratober 25


Yera bien chiquirrín quan entré por primer vegada en la Biblioteca d’Aragón, en la Carrera de Dr. Cerrada. Iba d’a man d’a mía chirmana. Baixemos unas escaleras que levaban t’a parte infantil. Pasemos la puerta y tot un mundo s’ubrió debant d’os uellos míos. Los repalmars rebutiban de libros de El barco de vapor, de Los Cinco, d’os Siete Secretos y mesmo d’os Hollister, que tampoco no me feban guaire goyo, pero como me leyeba qualsequier cosa, igual me teneba. Tamién teneban tebeos d’Astérix u Mortadelos. Yera un chiquet paradiso.

China-chana empecipié a puyar t’a parte d’adultos, a on que m’aguardaban una patacada d’os millors libros que m’he leyiu nunca. Asinas ampré tot lo d’Asimov que no tenebanos por casa. Conoixié tamién, quan empecipié a intresar-me por la nuestra luenga, los primers poemarios y bella novela en aragonés que bi heba en una chiqueta sección que teneban. Me leyeba, en la suya hemeroteca, lo Siete d’Aragón, Rolde u Qriterio, revistas que parlaban de temas, personas y puestos que nomás astí podebas trobar. Pa acabar lo Prochecto de Fin de Carrera, heba d’estar-me-ie a-saber-las vegadas, consultando obras arrienda. Chusto lo verano que le iba a dar lo zaguer empentón decidioron de fer una reforma y deixoron amprar trenta libros dica que rematasen. Ixo yera quasi toda la bibliografía que aprecisaba pa presentar a la fin lo treballo que acabaría con los míos estudios universitarios, asinas que ixos meses podié disfrutar d’aquellos trenta volumens en casa mía, sentindo quasi que poseyeba un chiquet troz d’a biblioteca.

En lo mesmo edificio ye lo rechistro d’a propiedat intelectual a on que has de levar copias de qualsequier obra que se publique y a on que tienen eixemplars d’os mios libros, asinas que agora tamién amaneixco en lo suyo catalogo.

Leyer ye una d’as pocas cosas que encara podemos fer de baldes. No i hai garra sincusa pa no leyer. Y barrunto que bell día nos tocará desfender lo modelo de bibliotecas publicas. Tanimientres, disfrutemos-las.

lunes, 24 de octubre de 2022

Radio Topo. Zaratober 24


Se devanta la persiana, s’ubre la pesada puerta de metal y amaneixe la escalera que baixa t’a espluca que ye Radio Topo. Aquí baixo, dende los vodiellos d’a ciudat, quantas varrenadas y varrenaus nos adedicamos a decir las cosas que no se sienten en atros medios y a ascuitar las mosicas que en garra atra emisora no punchan.

Video didn't killed the radio star. Tampoco no lo farán los podcasts, ni las plataformas, ni Twitch u lo ciento de tecnolochías que vaigan amaneixendo. La radio, a pesar d’o rudimentaria que ye, u precisament por ixo, sobrevive a tot. Y la Radio Libre, en un paisache a on que los medios s’han concentrau en mans de quatre ricos, ye ixe chiquet sinyal que fa tranya entre tot l’estrapalucio pa contar la vida d’una manera diferent. En un paisache asociativo cada vegada mas dificil, Radio Topo ha pasau d'a trentena d'anyos con muit buena salut, contrimostrando que lo modelo organizativo ye funcional y puet guaranciar la supervivencia y mesmo lo creiximiento d'a emisora.

Empecipié con La Enredadera, con ixa chiqueta sección de L’aragonés ye bien vivo. Pasé bella vegada por Fendo Orella y L’acorazado Topemkin, participé en los D’estrela a estrela y levo nueu temporadas d’o mio propio programa Tierra de barrenaus, fendo que l’aragonés siga present en lo dial zaragozano. ¡I hai Radio Topo pa muitos anyos y astí seré pa vivir-los y recontar-tos-lo!

domingo, 23 de octubre de 2022

Fuent d'os incredulos. Zaratober 23


D’a ciudat d’o tres rius, Ebro, Uerva y Galligo, se gosa decir que n’i hai, antimás, un quarto: La Canal Imperial d’Aragón. La ideya d’a obra, que tenió a Ramón Pignatelli como protector, yera de comunicar lo Cantabrico y la Mediterrania a traviés d’a Canal y l’Ebro, posibilitando lo comercio por toda la ribera y dica la mar. Las dificultatz pa conseguir-lo yeran tant grans que se dubdaba que nunca no se rematase. Asinas que quan la Canal plegó dende El Bocal dica Zaragoza y se fació una fuent d’estilo neoclasico pa celebrar-lo, en la suya inscripción se metió “Incredulorum convictioni et viatorum commodo. Anno MDCCLXXXVI“ (Pa convencer a qui no se lo creyeban y que se decansen los viachers. Anyo 1786). Hue puet estar que s’hese meso un “Zas, en toda la boca” u “Y agora qué, payasos?”. Yeran atros tiempos, no sé si mas elegants u mas somardas.

Lo feito ye que l’obchectivo no se consiguió nunca y la Canal no pasó de Fuents d’Ebro, pero deixó construyidas una patacada d’estructuras que, antimás d’a suya utilidat pa lo regano, son sobrebuenas muertas d’a incheniería y arquitectura d’o XVIII. Lo suyo curso por la ciudat nos ufreixe unatra d’as clasicas gambadas zaragozanas.

La canal ye tamién lo scenario pa la suya famosa Baixada d’a Canal, evento que se fa en setiembre y que arrocla a centenars de zaragozanas con las suyas improvisadas - u no pas tanto - naus, esnavesando bell kilometro urbano d’a obra. Ye una chornada reivindicativa y festiva que acaba con mosica y una chenta en lo Parque d’a Paz y que, como tot lo que ye autochestionau y reinvidicativo, no fa mica goyo a las autoridatz.

viernes, 21 de octubre de 2022

Parque Bruil. Zaratober 21


Muitas tenemos un bar que ye LO bar. Ixe que quan dices me’n voi t’o bar no te cal especificar qual. Cuento que tamién somos muitas las que tenemos un parque que ye LO parque. En lo Bruil pasaba de chiquet, con la mía chirmana, firmes horas pa Pilars, con la programación infantil que se i feba. Ya de mas gran s’ha convertiu en una d’as partes mas importants d’o mio barrio.

Astí baixemos pa lo nevazo d’a Filomena, a pasar lo maitín limpio chugarriar con la nieu. Astí me’n he baixau en los mios piors momentos vitals, a fer-me una gambada y consultar-les a los arbols y a la Uerva qué fer con los míos problemas. Astí nos chuntamos vecinas y vecins a cremar las cosas malas pa lo solsticio, Sant Chuan u como le queratz decir. Astí capaciamos con las amigas en que fa bueno. Astí m’he feito la biera de dimpués d’as presentacions d’os mios tres libros.

Lo parque Bruil tien tamién tot un catalogo de muitas especies d’arbols, beluna d’ellas unica en la ciudat y con mas d’un eixemplar singular. Y por si no ye prou, ye testigo privilechiau d’a historia zaragozana, como un d’os scenarios d’os sitios u acubillando un minizoo que hue nos espantaría.

jueves, 20 de octubre de 2022

La Ciclería. Zaratober 20


En la Madalena, cada local puet almagacenar parte d’o movimiento asociativo zaragozano. Entre la carrera Gavín y la carrera Palafox estió por muitos anyos la siede de Nogara y la suya penya Borina a on que tantas personas aprendiemos aragonés. Antes heba estau una d’as siedes d’A Espelunga d’os capins, local aragonesista que acullió buena cosa de zorreras.

Dende fa ya bell anyo, i ye la siede de La Ciclería, un puesto a on que podemos trobar toda la cultura ciclista que aprecisamos: bicis pa logar, un taller pa fer-te las tuyas nyapas, una biblioteca, un bar a on que fer-te un café entre que aprestas la tuya ruta y, sobre tot, una colla de profesionals que t’asesoran de pistón en tot lo relacionau con la bicicleta.

I entré un día pa fer-me un hordio, aprendié y amostré aragonés, tenié un d’os mios primers treballos y he acabau apanyando-me la bici y aprendendo sobre lo suyo funcionamiento. Tot en iste mesmo espacio que tantismo ha cambiau.

miércoles, 19 de octubre de 2022

La Quiteria. Zaratober 19


Abaixo de casa mía bi heba una papelería. Totz los días en tornar d’o cole, i pasaba un ratet a alparciar las revistas, las depeixas, los tebeos y lo chuguetes. Los amos conoixeban a toda la cachimalla. Astí mercaba la prensa Andoni Cedrún, portero historico d’o Reyal Zaragoza, y cada vegada que nos encertabanos feba uellos mirando-me los suyos quasi dos metros de zaragocismo. Aquella papelería zarró fa a-saber-los anyos.

Quan facié casa muda habié de buscar-me-ne una nueva. En Quiteria me mercaba lo periodico quan encara teneba lo costumbre de leyer-me-lo en papel. A l’ama u a lo fillo les encargaba que me guardasen tal u qual coleccionable, d’ixos que s’acotolan de camín. Agora ya fa tiempo que no i entro que a pillar bella lata de cabo ta quan porque de revistas y papels no se’n leye. Cuento que d’aquí a poco no’n quedará, de papelerías, asinas que no sé qué futuro puet tener la Quiteria. Sisquiá no faigamos como ye costumbre en Zaragoza y deixemos que dispareixca una d’as botigas mas sinyaleras d’o barrio y patrimonio suyo inqüestionable.

martes, 18 de octubre de 2022

Plaza La Bullonera. Zaratober 18


La ixota no tien la culpa d’o que lo franquismo le fació. Ye mosica popular en estau puro que, a pur de propaganda y aculturación han prebau de convertir en unatra cosa de tot diferent. Con la ixota se puet y s’ha de fer de tot. Bailar-la y cantar-la, prou que sí, y barrachar-la, actualizar-la, espullar-la d’o trache nacionalcatolico que le caloron a la fuerza y tornar-la a lo pueblo d’a on que nunca no se’n fue. Me declaro fan d’a ixota. D’a que se canta de manera espontania, talment con bell trago, en los bars y tabiernas d’a ciudat. D’a que sale de l’alma en las ceremonias y ocasions especials. D’a que acompanya a las rondallas y pasavillas por las nuestras fiestas. D’a que se baila sin haber d’estudiar catorce anyos y con la ropa que tiengas, sin deixar-te la pocha de tot un anyo en un trache.

 Una d’as mas bonicas experiencias que he teniu en la vida mía estió l’anyo que m’estié con Somerondón aprendendo bailes tradicionals. La ixota no en yera que uno mas. I aprendié a-saber-lo. Lo primer de tot, a sacar-me muitos d’os prechuicios que teneba.

 En lo barrio de l’ACTUR, chusto antes de pasar lo puent de l’autovía y entrar en lo Campus Río Ebro, i ye lo monumento a la ixota, un cochunto de figuras en bronce que represientan bailadors y mosicos d’iste estilo. Se i metió en 1993, pagau por la Ibercaja y donau a la ciudat. Lo nombre de Plaza de la Bullonera ye de prou dimpués, de 2018, meso a propuesta de l’Asociación de vecins “ACTUR - Puente Santiago”, en homenache y reconoiximiento a la mitica banda aragonesa que tantas ixotas reivindicativas cantó, contrimostrando lo poder que tien ista mosica en buenas mans.

lunes, 17 de octubre de 2022

La Torre nueva. Zaratober 17


La escultura d’un nino, posau por tierra, en lo bell medio d’a Plaza Sant Felipe, truca l’atención a qualsequier que siga un poquet alparcer. Astí, abrazando los suyos chenullos, se mira la ya inexistent Torre Nueva, d’estilo mudexar y que se devantó en lo sieglo XVI pa que la acabasen espaldando en lo XIX. Siempre que i paso me lo miro y pienso en lo que be de patir lo pobrichón, tot lo día mirando-se una d’as fricaseras d’a nuestra ciudat.

Un zagalet, posau por tierra, abrazando-se las garras, en podríanos meter tamién debant d’Averly pa que alufrase como esvoldregan una d’as partes mas importants d’o patrimonio industrial zaragozano. Unatro se podría estar en Independencia, caricacho y esmachinando tot lo barrio musulmán que i hai baixo la gran avenida d’a Immortal. Se podría fer un viache t’Andorra, y aguardar posau a que se salve la zaguer chaminera d’a suya central termica, dimpués de que vulcasen entre aplausos de belún y ploros tardanos d’atros, los tres grupos. Tamién posau habría d’asperar a que se fese chusticia y lo sinyoret que convirtió en enrona la espluca de Chaves pagase por lo zancocho.

Zaragoza y Aragón, si en qualcosa somos expertas ye en destuyir lo nuestro patrimonio, en deixar-lo morir. Ya siga material, como totz ixos edificios que ya nunca podremos tornar a veyer ni disfrutar, u immaterial como ista luenga que talment ya no se pueda sentir en bella decada.

domingo, 16 de octubre de 2022

Fuents ixutas. Zaratober 16


Tiengo tendencia a deshidratar-me. Soi terne que terne bebendo augua u lo que tienga a man. Zaragoza ye un furno malas que plega lo verano y iste siempre lo fa de rapiconté, sin que tiengamos una primavera que nos avise. L’urbanismo d’as zaguers decadas ha sacau arbols a patacadas, deixando plazas y carreras sin garra brempa que nos aconhorte quan lo sol menaza con regalar-nos las neuronas. Y pa forro de bota, de fuents ya quasi no en queda, y las que i hai, s’esmarchinan terne que terne sin que a lo concello le pareixca una urchencia apanyar-las.

Por la boca d’o peix que apara l’anchelot en la Plaza d’o Pilar no surtiba lo churret d’augua y yo, asetegau, me cagaba en l’evento que feba d’enchaquia pa que ixe día hesen chirau la clau privando-me d’o liquido elemento. Un banco a on que descansar-se, una fuent d’a on que beber, una brempa a on que acubillar-se… son lo minimo que aprecisa una ciudat pa decir-se civilizada. En Zaragoza, de tot ixo, cada vegada en queda menos. “¡Qui quiera vivir, que se lo pague!”, diz lo dogma neoliberal.

sábado, 15 de octubre de 2022

Lo puent de Sant Miguel. Zaratober 15


Yayo y yaya, por parte de mai, son d’a parte de Daroca. De Villarreal y Mainar, concretament. La mía casa familiar ye en la carrera Coímbra, perpendicular a Miguel Servet y paralela si fa u no fa a Paseu de La Mina. Casa mía ye en La Madalena, bien cerqueta d’o Parque Bruil. Pareixería que la Uerva, la mía familia y yo, hemos d’ir en chunto. Dende lo balcón de casa mía, de chovenet, me saliba todas las nueitz con mai a fer-nos un fumarro y alufrabanos la ciudat, con lo riu baixo los nuestros peus.

Por lo puent de Sant Miguel, quan voi a visitar a pai, no puedo evitar aturar-me un poquet a alparciar que pasa por debaixo. Siempre i hai bell pato y bell yayo u bell crío chitando-les birolla, blincando-se la prohibición d'alimentar a la fauna urbana y provocando-les toda ixa ripa de malotías de qui no mincha que pan y Jumpers. Miro de trobar bella rata, que antes mas n’i heba a patacadas, y un poquet mas t’alla, en lo Joaquín Roncal, se columbra bell gato d’os que dondían por los chardins d’o centro de chubilaus los días que no fan baile.

Ixe puent blinca la Uerva y une la mía vida de chiquet, casa, cole y instituto, con la mía d’adulto, en la Madalena. Son nomás bella decena de metros pero, pa yo, dos mundos diferents adintro d’a mesma ciudat y, siempre, con la Uerva present.

viernes, 14 de octubre de 2022

Lo taller de Pedalea. Zaratober 14


Quan empecipié a funcionar en bici por la ciudat, de carrils no n’i heba guaires. Las ciclistas yeranos muitas menos, pero todas, u quasi, conoixebanos lo colectivo de referencia a on que acudir pa qualsiquier aduya que aprecisasenos: Pedalea. Dende lo suyo local - taller adintro d’o Campus de San Francisco, Pedalea leva decadas luitando por fer d’a nuestra ciudat un puesto millor y mas sano pa todas. Pa las ciclistas, prou que sí, pero tamién pa toda la población, porque contra mas personas faigamos servir de cutio iste medio de locomoción, mas habitable será la ciudat.

En ixe taller, muito antes de decidir-me a convertir la bici en una parte central d’a mía vida, conoixié a belún d'os que ya entendeban la suya importancia y teneban toda la paciencia d’o mundo pa explicar-me-la, tot y que t’a part d’alavez, yo nomás yera un cochista con bella mica de tolerancia. Me pienso que lo millor treballo que puet fer un colectivo ye cambiar la realidat y deixar buen herencio pa las siguients cheneracions. Pedalea, como parte pionera d’o movimiento ciclista zaragozano, cambió la realidat y d’ixe guariche pleno de piezas de bicicleta, naixioron atras organizacions que hue continan cambiando-la. ¡Ya pueden fer-se-ne argüellosas!

jueves, 13 de octubre de 2022

La Carrera Estudios. Zaratober 13


Quan quedaba con bell amigo por primer vegada en lo Dispierta Fierro heba de decir-le “en lo barrio d’a Madalena, en la carrera que fa ulor de queso”. De camín sabeba de qual le yera charrando. Entrando dende Cortesías, a dreita y cucha podemos tastar belún d’os millors quesos y embutius d’a ciudat en los historicos Estudios y Portón, que agora mesmo ye zarrau, asperemos que por poco tiempo. En lo cabo d’a carrera, con la puerta en Sant Chorche nos trobamos con L’Albada y lo suyo lema “Ye gran saber estar chiquet”. Birolla y vins de calidat y d’o país y probabibilidatz d’acabar con una jam de mosica tradicional. Lo Barrio Sur, en l’atra cantonada que fan Estudios y Sant Chorche, t’aculle en un agradable ambient y con una ufierta culinaria de tot diferent.

Unatro bar, en lo bell meyo d'a carrera, ha pasau por diferents mans, con millor u pior suerte. Ye un carrerón estreito y curtet que, manimenos, tien mas vida que bell barrio entero. I falta agora, en la carrera, ixe Dispierta Fierro, centro social que estió casa de muitas y muitos a saber qué anyos y que zarró las suyas puertas fa tiempo deixando-nos en busca d’un nuevo puesto a on que poder chilar un BIEEEEEEN cada vegada que sonaba La Ronda de Boltaña.

miércoles, 12 de octubre de 2022

Lo Campus de S. Francisco. Zaratober 12


Antes d’empecipiar en la universidat facié FP, asinas que por dos anyos, t’o campus nomás bi iba a veyer a las amigas que i estudiaban. Quan i entraba m’envacilaba la morfuga que bi heba. Me pensaba que ixo yera tot un centro de saber, me l’esmachinaba como la Universidat de Streeling, d’as novelas d’Asimov. Tot ixo se fue desmitificando dende lo primer día que i entré. Tot y que lo conoiximiento, la investigación y la cultura bi yeran, s’amostraban d’una manera muito mas simpla y terrenal que no m’heba entrefilau. Con tot y con ixo la Universidat, y en concreto, lo Campus de San Francisco siguen estando un puesto referencial pa muitas. 

En lo bell meyo d’o Campus ye la baseta que siempre m’ha pareixiu un puesto bien bonico. Con lo buen orache, a sobén me chuntaba con la mía parella u bell amigo y nos estabanos un ratet fendo un hordio en los bancos u mesmo con los peus en l’augua. Mesmo plegué a dormir-ie bell día quan se fació l’acampada contra la guerra, la d’Iraq, la de Bush, Blair y Aznar. 

La viella universidat ha visto como la ciudat se l’ha minchada, habendo d’ixamplar-se por atros cabos d’a ciudat. Ha visto como lo gubierno la traiciona dia sin atro, dando los diners de todas y totz a la privada catolica que nomás beluns pueden pagar entre que lo presupuesto que asigna a la publica no da ni pa la calefacción. Y miedo me fa lo que le quede por veyer.