jueves, 17 de octubre de 2013

Os pleitos d'o catalán: un eixemplo

Twitter ye a tabierna d'o sieglo XXI, a replaceta, a verbena, a on que todas nos tornamos filosofos y expresamos as nuestras opinions con rasmia. Como no podría estar d'atra traza, en os conflictos lingüisticos, Twitter no ye que un reflexo d'a sociedat. Y un buen reflexo me pienso. Todas as pleitinas que tenemos diya par d'atro tamién son en Twitter. Lo bueno ye que en queda constancia.

Una d'ixas pleitinas bi'n habió istos diyas entre, basicament, @natxosorolla y @cierzozgz, encara que tamién i participoron atros. He esleixiu a @cierzozgz (qui se identifica como "un mañico poco convencional") ta charrar d'isto no porque sía más u menos furo, u faya millor u pior pacha con ell. De feito no lo conoixeba dica o diya d'antis d'empecipiar a escribir iste post. Ye simplament un eixemplo que me ha pareixiu paradigmatico d'istas rufiertas y asinas puedo fer-lo servir ta comentar bellas cosas que serían graciosas si no estase porque o nuestro gubierno (y prou chent) piensa alto u baixo como ell.

O pleito prencipió quan @cierzozgz demandó a @CatalunyaIndep que se cambiase l'icono, que yera un mapa d'os Països Catalans, por "respeto a los aragoneses, valencians y mallorquins". Ya sabetz, y si no tos lo digo, que o prochecto politico d'os Països Catalans me pareixe lechitimo, pero de vez una error estratechica y politica, y que no lo comparto, encara que prou que cadagún puede proposar os prochectos que le aganen y prebar de fer-los funcionar. Si o mapa ye lingüistico garra problema, profés.

Aclariu isto, que no'n caldría pero lo foi ta que beluns continen leyendo, @cierzozgz contrimuestra os suyos conoiximientos lingüisticos con un Tweet: "Lenguas del Aragón Oriental Son varias y las respetamos a todas y por supuesto no las imponemos". 

Aquí ya apareixen dos mitos en 140 caracters. D'una man o país d'un millón de filologos que ye Aragón. Totz capables no ya d'opinar, sino de pontificar y distinguir perfectament totz os dialectos y microdialectos, con lexico local y fonetica incluyida de toda la Franja y tot lo dominio d'o catalán. D'atra man a imposición que se suposa que feba l'anterior lei de luengas u que se suposa que pretendemos os indepes, nacionalistas, os catalans u os "vampiros diurnos" que deciba Lisa Simpson.

Quan cal charrar de qualsiquier materia tecnica, cal ir t'a chent que'n sabe. Por muito que yo opine que a fuerza d'a gravedat accelera las cosas a 7,5 m/s2 u que Colón plegó en America pasando por Australia, os feitos son que g=9,8m/s2 y que Colón traviesó l'Atlantico por a on que lo traviesó. Si todas as filologas d'o mundo (as filologas con titol y ixas cosas, no as "filologas de tabierna") dicen que lo que se charra en Perpinyan, Chirona, Fraga, Valencia, Palma y L'Alguer ye lo mesmo y que se clama lingüisticament y historica catalán, yo puedo opinar que no y que s'ha de clamar chino mandarín, pero seré un inculto como poco.

Sobre a imposición d'a lei anterior, remito a l'articlo publicau en Arredol u a qualsiquier atro publicau sobre la materia, porque ye bien esclatera la cosa. Ixa lei yera feble de tot y no imposaba cosa. La de agora, manimenos, sí que imposa lo castellano, metendo bien d'entrepuces a la educación en qualsiquier atra luenga que no sía ixa. Por no charrar d'as politicas lingüisticas d'os gubiernos valenciano y mallorquín en contra d'o catalán en ixos territorios. 

Cuento que lo que ell entiende como imposar ye lo que se fa en Catalunya, a on que catalán y castellano conviven en relativa tranquilidat en a vida cutiana y (quasi) toda la chent d'asti puede expresar-se perfectament en as dos luengas, si quiere.

Alavez @natxosorolla dentra en a charrada y pregunta, educadament "@cierzozgz Per respecte, podries dir quines són eixes llengües que parlem?", a lo que @cierzozgz responde "Benabarrès, Lliterà y Fragatí I respect all languages but I hold abhorrence imposititions Catalans ought ponder!" 

De nuevas, muito que analisar-ie. Primer, valient por chitar-se t'a piscina. Por un regular, a istas preguntas contestan con atras cosas que viyeremos dimpués. Segundo, a o sur de Fraga pareixe seguntes iste experto lingüista que no se charra catalán, lapao ni cosa parellana. U sí, que me se yo. Tercer, fa servir l'anglés, prebablement a luenga con más dialectos y más dfiferents agora en o mundo y d'a que (me permito fer ista suposición) no dubda en garra inte d'a suya unidat. Torna a charrar d'ixas supuestas imposicions, o castellano nunca no s'ha imposau, y apareixen os nombres locals. Feré atra suposición que creigo que encertaré, decindo que no creigo que ista persona creiga que o castellano de Zaragoza, Uesca, Utebo u Daroca sían luengas diferenciadas (zaragozano, uescano, utebino u darocense).

Natxo, que ye un somardas y un provocador ;-) pregunta a @cierzozgz, alavez: "I què distingeix el lliterà del fragatí? I ja posats, què els diferència del parlar de Seròs?". Ye una pregunta simpla, sobre os argumentos ta decir que son fablas diferents. Tornando a o simil d'antis, si afirmo que Colón pasó por Australia, habré de fer referencia a los estudios que bi haiga sobre o tema, a lo proceso de colonización d'Australia, a los numerosos repuis d'as naus que i deixó u a lo diyario de a bordo d'os capitans d'a Santa María, la Pinta y la Niña. Como ye de dar ni ixos estudios ni ixas prebas existen, igual como no existen estudios ni prebas ta poder afirmar que lo que se charrar en a Litera, en Fraga y en Seros son luengas diferents. Ye un reto facil.

O mesmo @cierzozgz se "retrata" con a suya respuesta: "Tienes razón! Son comunes, identicos en gramática y vocabulario, ahora que caigo todos son #valenciano".  "Reconoixe" a unidat d'a luenga, en no poder contrimostrar lo contrario y, de vez, los clama valenciano recurrindo a atra d'as estratechias de FACAOS, PNHC y Gubierno d'Aragón, cada vegada más dificils de distinguir: lo que sía antis de clamar-le catalán a o catalán. O problema ye nomás o nombre. Mesmo reconoixen a unidat d'a luenga con tal que no se clame catalán. No pareixe isto más un problema politico u mesmo psicolochico u sociolochico que no pas lingüistico?

Cal decir que en istas envueltas d'a rufierta, @cierzozgz ya ha faltau a natxo y a @CatalunyaIndep decindo-les que tienen o tozuelo de complemento y endrezando-se a Natxo como #barretinaarosca. Foi ista aclaración, porque @cierzozgz se va calentando y tot carranyau diz:

"@ienterria @natxosorolla @CatalunyaIndep Señores #barretinaarosca vivir en vuestro mundo y dejar a los demás en paz!"

Pero Natxo, que no rebla ni encara que le falten, contina preguntando a lo experto lingüista:

"@cierzozgz Però saps distingir tamarità de fragatí, o eres dialectòleg de taverna sense saber català como @javierbarrabes i @Jarenaszgz?"

Y contina dando ferrete
"@cierzozgz Si vols, ves sumant. Dis 10 paraules diferens a Tamarit, a Fraga, a Alfarràs i a Morella"

Diez parolas. Un reto dreito y facil. Aquí plega lo millor:

@cierzozgz: "@natxosorolla @ienterria @CatalunyaIndep Si eres un dios de las lenguas minoritarias! Si tanto te gusta vete a cataluña y deja Aragón"

Deixando a un costau o feito de que considere "dios d'as luengas minorizatas" a belun capable de decir diez parolas diferents en Tamarite, Fraga, etc..., plega ixe inte tan repoliu quan un se queda sin argumentos y ninvia a la chent difuera d'o país.

En foi groma, pero me pareixe muito grieu. En Espanya y totz los territorios baixo la suya soberanía, en que tiens un prochecto bell poco diferent d'a gran Espanya monolingüe, monocultural, cristiana, tradicional y conservadera, te ninvian ta Cuba u, en iste caso, ta Catalunya. Si criticas a la ilesia, te ninvian a un país musulmán, si criticas a las dreitas, ta Cuba, Venezuela u Corea d'o Norte y, agora, si criticas a politica lingüicida, ta Catalunya. ¿Que concepto de democracia tien ista chent? ¿No i culle garra atro prochecto de convivencia que no siga o espanyol d'a constitución tal como la interpreta o PP? ¿Cómo, alavez, se les fa tan raro que cada vegada bi haiga más independentistas? "Si no quiers o mio prochecto d'una Espanya catolica, monocultural y monolingüe, marcha d'aquí!". Tot qui se sale d'as suyas "leis de pureza" ha de hopar-ne.

Dimpués torna a forachitar d'Aragón qualques vegadas más a qui esfendemos, simplament, que en Fraga, Valencia, Barcelona, etc... se charra lo mesmo: "Lo dicho pirate a Cataluña que tanto te gusta y los admiras y deja a los aragoneses que hagan su vida" (a no estar que la quieran fer en catalán, ye claro).

Atro argumento penible, y una tipica falacia argumental por cierto, ye enrestir contra l'autoridat de l'atro interlocutor. En iste caso l'autoridat, seguntes @cierzozgz, vien d'estar u no aragonés, en iste tweet "Si no eres Aragonés para que hablas, has estado en todos los pueblos de la franja?" Encara que a siguient pregunta lochica ye ¿y tú?, tampoco no ye un argumento. Si charramos de lingüistica (y nomas de lingüistica), no cal haber meso un piet en a franja ta saber que se i charra catalán, encara que ye de dar que ye prou convenient. Bi ha toneladas d'estudios y evidencias scientificas. Pero a primer parti ye pior. Nomás pueden opinar sobre lo que se charra en a franja as aragonesas, seguntes iste mozo. Ni alemans, suecas, chaponesas y prou que no as catalanas. Toda ixa chent ye contaminada por o pancatalanismo, entre que as aragonesas vivimos en un ambient puro, luen de toda ideyolochía lingüistica, politica, cultural o nacional que nos pueda endrezar a decir que lo fablau en a francha ye una u atra cosa.

Pero ye que ta forro de bota, @cierzozgz presuposa que@natxosorolla ye catalán y por ixo Natxo le pregunta: "Tu que creus, que sóc aragonès, o que no ho sóc? Jo sóc jo i les meues circumstàncies i els meus replies."

Quan @cierzozgz se quedó sin argumentos lingüisticos, u millor dito, quan le'n desmontoron totz, prencipió a tirar d'os politicos, que son ATRO TEMA. Si maitin Catalunya proclama o suyo amor eterno a Espanya, as parroquias de Leida tornan os biens ta Balbastro y Monzón, achiquen os mapas d'os logos d'as CUP ta nomás o principau, as editorials catalanas meten en totz os libros que Espanya existe dende fa 3.000 anyadas y Catalunya nunca no existió y que t'o Compromís de Casp i estioron tres de Vic que pasaban por astí ,y Artur Mas se cambea lo suyo nombre por Arturo, en o Matarranya se continará charrando catalán. Y si maitin se independiza Catalunya tamién.

Y asinas prencipió con as alfayas de siempre:

@natxosorolla Para terminar, estarás también a favor de que Cataluña retenga los bienes de la Franja???

El independentismo catalán se termina rápidamente #boicotproductoscatalanes

@natxosorolla @cesarlasanta @DaltdelaFranja Por cierto dices que eres catalán y del matarraña, esto que es como el Aneto y Fraga catalanes?

Atros dos argumentos que fació servir, tamién son cutianos. Uno ye un supuesto intrés economico en que l'aragonés y o catalán sigan oficials. Deixando d'un costau que tot lo mundo tien lo dreito a prebar de ganar-se a vida como quiera y que dengún no qüestiona os diners emplegaus ta traducir cosas a luengas imperials (anglés, francés, alemán, etc...) u a espardir o castellano "all over the world", en o caso aragonés l'academia de l'aragonés u la d'o catalán no costaba garra perra. De feito, en a mia opinión, no caldría ni que existise una academia d'o catalán en habendo-ie una autoridat lingüistica como ye l'IEC. Ye una mentira que Ferrando "pinganillos" espardió (copiando-la, no ye orichinal) y que se repite terne que terne en qualsiquier rufierta sobre o tema. "Más agora con la que ye cayendo", como repiten tamién.

"@natxosorolla Te van a dar la I en la real academia del #LAPAO y que opina la gente de tu puebo? Piensan como tu"

L'atro argumento, no lingüistico, ye que a independencia será una esferra, ya no porque se'n vaigan de l'estau, sino porque marcharían d'Europa. Europa ye mala u buena siempre seguntes convienga. Tamién da por supuesto que o catalán en Europa ye una mierda punchada en un palo y que una Catalunya independient quedaría isolada de tot d'a resta d'Europa. Y lo ilustra con as cazurradas cutianas:

"Para terminar Deu!!! Que vaya bien!, ya os tiraré jamón por la valla!" y mete iste vinclo.

"En la UE no hay fronteras, pero sí necios. Hasta otra, tomaremos jamón y fuet juntos, de buen rollo"  (Iste ye d'atro que refirma a @cierzozgz y que no sabe que en a UE sí que bi ha mugas)

Y @cierzozgz le responde: "Para los países fuera de la EU si y + para los no reconocidos por la UN. Prefiero la longaniza!"

En o rollo "Espanya y o tocín", ni dentro...

No quiero rematar sin sinyalar atros "pecadetz" que fa como acusar de falta d'educación por endrezar-se enta ell en catalán (ta forro de bota, una luenga que diz conoixer), retwittear a Toni Cantó y Esperanza Aguirre, qui de vez relaciona l'independentismo catalán con ETA, faltar a las plachas de Barcelona, tirar d'o topico d'o catalán radiu, y asinas asinas. 

Como he dito fa bells parrafos: divertiu ta un rato y ta pasar un maitin sin guaire faina si no estase porque ista opinión, toda ella, toda la linia de pensamiento que antimás relaciona politica, luenga, identidat, economía, etc... ye muito present en muita chent y ye lo pensamiento dominant en os gubiernos aragonés y espanyol. Y tien dos nombres: espanyolismo y catalanofobia. Y un danyo colateral (entre atros) prou grieu: a muerte cada vegada más amanada de l'aragonés.

P.D.: Deixo, ta rematar, aquell video que estió viral fa bells meses, a on que una andaluza explica a suya relación con o catalán dende una anvista desapasionada y razonable, siempre dende a suya anvista.



miércoles, 16 de octubre de 2013

En esfensa d'o cachirulo

Deciba Juako Malavirgen en un concierto fa no guaire que nomás a chent de difuera portiaba cachirulo ta Pilars. No ye asinas de tot, pero sí que ye verdat que a la chent de difuera d'A Inmortal le fa más goi u siente menos vergüenya de portar-ne. De feito, entre a chent d'as mias cheneracions l'emplego d'o cachirulo ye prou radiu. Y más en os roldes por a on que me muevo. Yo, manimenos, siempre lo he considerau un complemento alazetal en a Fiesta mayor de Zaragoza, en he portau qualques con firme argüello, y hue quiero esfender-lo bella miquirrina. Quan charro de cachirulo, obviament, charro d'a invención roya y negra que se gosa portiar en as fiestas de Zaragoza, no pas de cachirulo como qualsiquier tela pincha ta meter-se en o tozuelo.

Dende o culturetismo y dende as vanguardias politicas, indepes y no indepes, s'ha identificau siempre a o cachirulo y atros elementos festivos (como as penyas, por eixemplo), con o baturrismo. No les falta buena parti de razón y ye verdat que un gran porcentache de penyas y penyistas son a viva imachen d'o baturrismo y que a on que más cachirulos se viyen ye en os actos más casposos como as ofrendas y os festivals d'ixotas. Quasi siempre portiaus por foranas, por cierto. Manimenos, fer d'ixo una renuncia a lo cachirulo me pareixe una error estratechica y ideyolochica y regalar-les un sinyal d'identidat local que no se mereixen.

Ta prencipiar, qualsiquier sinyal local ye una afirmación d'ixa identidat que, en o caso de Zaragoza, tan a soben se identifica con tot lo país. Si femos qualsiquier encuesta, a mas gran parti d'a población identifica o cachirulo con Zaragoza y con Aragón, lo qual, encara que erronio, nos va de collón a qui prebamos de fer conoixer ixa identidat dende as nuestras anvistas. 

A formación d'a identidat politica y nacional de qualsiquier choven tien por un regular, prou que construyir-se en as relacions interpersonals y de borina que tienga. Os Pilars son un tiempo perfecto ta creyar ixas identidatz u enfortir-las. ¿Quantas d'a mia cheneración pasoron por "A espelunga d'os capins"? ¿Quantas charradas nos fotiemos en a penya  Borina, en Liberagoza, en o Dispierta Fierro...? Locals que en ixos intes, por cierto, teneban muito más de penya que de centro social.

Pero ta que unas fiestas sigan fiestas cal que se note por tot. Quan vas ta Uesca en as fiestas suyas de Sant Lorient, viyes blanco y verde por tot. As foranas somos las que trucamos lo ficacio en ir vestidas "de carrera". Encara que no sigas en o centro de Uesca, a fiesta se nota. Manimenos en Zaragoza, difuera d'o centro y os quatre espacios que organizan qualcosa, ye bien dificil viyer chent "vestida". U sisquiá con un cachirulo. ¿Belún preixina Sant Lorient sin viyer o blanco y verde por tot? ¿Belún clama baturra u baturrista a qui porta ixe vestuache en as fiestas uescanas?

O cachirulo ye un invento recient. Prou que sí. Igual como as fiestas de quasi totz os lugars d'Aragón en o suyo formato actual. Fueras de quatre cosetas, tot en as fiestas zaragozanas y aragonesas son inventos alto u baixo recients. Alavez pillemos os buenos y luitemos contra los malos y no veigo garra problema en portiar cachirulo entre que luitamos contra las corridas de toros, as casposas ofrendas t'a virchen u los homenaches a lo sinyal espanyol. 

De feito, mesmo o cachirulo puede servir, y s'ha feito servir, ta estendillar mensaches politicos. Antimás d'o cachirulos heterodoxos que fa de cutio lo BIC, remero aquells de Chobenalla que encara conservo, con o lema "Borina, luita y país". En vendebanos bells cientos todas as anyadas y me pareixe una traza rebuena de fer vistera a luenga aragonesa y as reivindicacions (nacionals y de qualsiquier mena), en os cuellos d'as zaragozanas.

Asinas que, que se faiga notar a fiesta y que totz os nuestros cuerpos leven por bell cabo un cachirulo bien pincho, con a reivindicación que pertoque, prou que sí. Baturrismo no, cachirulo sí!

jueves, 26 de septiembre de 2013

O nacionalismo lingüistico

Hue ye o Diya Europeu d'as Luengas. En Aragón, continamos celebrando-lo apedecando-ne una y demonizando y desnaturalizando l'atra d'as dos propias que'n tenemos. En l'inte más furo dende os gubiernos espanyol y en Aragón (me niego a clamar-le aragonés) d'enrestidas contra las nuestras luengas, fa honra remerar o nacionalismo lingüistico exerciu por l'espanyolismo. 

Fa anyadas tenié a suerte de poder ir ta una charrada que organizó Nogara con a presencia de Juan Carlos Moreno Cabrera, un lingüistca que ha escrito bells quantos libros sobre lingüistica y/u nacionalismo. Un d'ells, "El nacionalismo lingüístico. Una ideología destructiva" yera o que presentaba t'a part d'alavez. A charrada que fació estió, si fa u no fa, la d'o video que pencho contino, un poquet más estendillada y con un debat que se i fació dimpués prou pincho.

A charrada ye muito bien estructurada y simpla. No cal saber mica de lingüistica. O libro tamién ye toda una alfaya que tos recomiendo leigatz malas que podatz. Se lei en un petén y se puede trobar alto u baixo facil en bellas bibliotecas (http://benasque.aragob.es/cgi-bin/abnetop/O6044/ID824e6ae2/NT3, por eixemplo).

Aspero que tos faiga goi lo video y que aprofeitetz iste diya ta pensar como continar luitando por as nuestras luengas...


martes, 24 de septiembre de 2013

Amigas y amigos

Arya y Gendry, dos personaches que
m'encantan... como amigos
O mundo "normal" (tot lo que no ye indepelandia y A Madalena), se me fa a-saber-lo raro. Mientres muitas anyadas he dau por supuestas cosas que arredol mío yeran asinas, pero que dillá d'ixe microverso no'n son. Una d'ellas, prou rara ta yo, ye l'amistat entre personas de diferent sexo y as relacions que s'estableixen en "normal-landia". Nunca he entendiu porque o grau de amistat que tienga con una persona ha de pender d'os chenitals que tienga. Manimenos ta muitas ye inconcebible bella cosa tan obvia ta yo y que tan interiorizada tiengo.

Una d'as que me trucan a-saber-lo lo ficacio ye o trestallo que se fa entre hombres y mullers en quasi totz os lugars y, encara que no pas tanto, tamién en as ciudatz. En Zaragoza, quasi todas as collas d'amigas/os (habré de fer servir aquí os dobles chenero por qüestions evidents) que tiengo no tienen ixe problema. Manimenos en os lugars (basicament he conoixiu Xaraba y Andorra) malas que se i plega, se da por supuesto que, en una parella hetero, l'hombre marcha con más hombres y a muller con más mullers. Y a qui no, se le miran raro. En as cenas bi ha una cleta invisible que separa a uns d'atras. ¿Por qué yo, que puedo tener, y de feito tiengo, más amistat con muitas d'ixas mullers, m'he d'estar con os hombres? ¿Porque tienen picha? ¿Que criterio ye ixe? No ye más lochico chuntar-se por afinidatz, por as cosas que te fan goi, por temas de charrada, por o tiempo que fa que no te viyes, u simplament porque ixa siella ye más amán de l'escusau u d'a barra? ¿Por qué he de cenar con a pudor a testosterona cutiana que fan os "hombres-hombres" en chuntar-se-ne tres?

De chiquet, tamién me pasaba bella vegada, pero tan pocas que yeran anecdoticas, que a chent se me feba a riseta por andar nomás con mullers, u se creyeban que me las quereba ceprenar a todas. Pero a verdat ye que yeran as menos as vegadas que me pasaba ixo. Y encara que o mio entorno yera progresista, de centro-cucha si queretz, no yeran precisament revolucionarias/os ni estudiosos/as d'a teoría feminista.

Fa poco, en Zaragoza, tamién en vivié una charrada muito sinyalera de que iste fenomeno chupe a la nuestra sociedat, u a lo menos a buena parti. Se feba una cena d'a mia interpresa, d'ixas que sabetz que tanto goi me fan. En ixe inte bi yeran apuntadas ueito personas, siet mullers y un hombre. Una d'as mullers decidió de clamar a lo suyo mariu ta que o debantdito treballador "no s'estase solo". Literal. ¿Cómo puet una persona estar sola, con atras siet companyeras arredol? ¿Ye que la companyía nomás conta quan tien o mesmo entre as garras que tú? Ta forro de bota, o mozo, que yera de tot d'alcuerdo con l'afirmación d'a moza, respondió con un "A viyer si con tanta tía voi a pareixer homosexual, que como dicen que a los gais les fa tanto goi d'ir con mullers...".  Sin saber guaire bien como reaccionar a istas cosas, les explique que yo de siempre heba iu con mullers y hombres tot mezclau, que muitas vegadas heba saliu de borina nomás con mullers porque mientres muitas anyadas teneba muitas más amigas que amigos, y cosas parellanas.... Se me miroron con uellos de caparra y cuento que por aintro pensoron "Atra rareza d'o mozo iste... Como ye hippie... Si sisquiá le fa goi o futbol...".

No son mala chent. No son uns trogloditas masclistas y homofobos/as. Sí, tienen ixos micromasclismos y microhomofobias que tan estendillaus son, pero son "chent normal". Y ixo ye lo pior, que si chent normal piensa asinas, que pensarán os fachas?

Nunca no he entendiu ixas cosas. Dica fa no guaire creyeba que ixa mena de sociedat yera cosa d'os pais y mais nuestros. Pero me pienso que no hemos cambiau tanto en isto, encara que ye de dar que hemos enantau, u yo no sería escribindo isto y dengún d'os que lo leyetz seríatz d'alcuerdo. 


lunes, 23 de septiembre de 2013

Devantaderas, lifaras y a universidat

Ista semana, as treballadoras y estudiants d'a Universidat de Zaragoza consiguioron cabidar-nos a todas las ciudadanas buena cosa de diners, antimás d'a visita de un ministro espanyol encerrinau en externalizar a educación ta dar-le-ne a l'Opus y atras sectas cristianas, y a lo hereu d'a corona que nos sacó los nuestros dreitos nacionals dimpués d'una guerra, por dreito de conquista. Dos personas que no pintaban mica en a nuestra universidat ni en o nuestro país, y que no yeran bienvenius, como s'ha puesto viyer.

L'acto que yeran convidaus yera a devantadera oficial d'o curso universitario. Ye un d'ixos intes penibles d'a universidat que tanto fastio me han feito siempre. Como cuento que no todas las mias lectoras (las tres) habrán estau en una movida d'istas tos reconto bell poquet: A devantadera d'o curso ye un acto a on que bells quantos profes se meten os traches ridiculos istos con chaperos de colors que les fan portiar de cabo ta quan. A fe a fe sé que a la más gran parti d'ellas tampoco no les fa guaire goi fer ixa farcha, pero rai. Ixo ye nomás ta fer-se- a riseta. Dimpués, atra profesora leye o discurso de devantadera que gosa d'estar un chiquet estudio sobre bell tema d'actualidat, u no pas tanto. Mesmo bellas vegadas tien bell intrés... Y ya dimpués de bell charrazo prou institucional, plega la medolla y por lo que realment se fan ista cosas: a lifara.

Ixa ye chusto a parti que tanto criticaba, muito antis d'a crisi, y que tanto continaré criticando muito dimpués d'a crisi. Estié exercendo diferents cargos de representación d'estudiants en as mias anyadas de universidat, que'n estioron muitas. Bi heba diyas que as reunions se prolargaban mientres horas y horas. Dende lo maitin bien luego dica la nueit. En ixos casos veigo normal y lochico que a universidat pague a chenta d'as representants que, a lo menos en o caso d'as estudiants, i somos por amor a l'arte. A lo menos las que no somos liberadas, que'n son as más. Pero a chenta puet estar perfectament un entropan u un primer, segundo y postre normalet.

Manimenos, lo cutiano en ixas chentas yeran lifaras pantagruelicas, servidas por un coro de cambreras de trache, ruixiadas con vin d'o bueno y ¡vienga virolla sin talento!. Remero de viyer chent que quasi se meteba mala de tanto minchar. O pernil no gosaba de faltar-ie y o "violiner" que lo tallaba no adubiba por un regular. Tot ixo me pareixeba obsceno. No sé si agora con a crisi isto habrá cambiau u se continarán pretando ixos homenaches. Aspero que sí. Pero muito me temo que, si ye que ha cambiau, en que isto pase, si pasa, tornarán as lifaras.

Prou que ixo no tien a culpa d'a crisi, ni de l'estau d'a universidat. Pero sí ye un sintoma de ixa ideyolochía de "pilla tot lo que puedas que ye de baldes", d'ixa "picaresca espanyola" que tanto argüello fa a belun. Con tot lo que s'hese puesto cabidar de todas as lifaras mientres todas las anyadas que se han feito, bellas quantas alumnas hesen puesto tener beca, u bellas quantas becarias hesen puesto tener chornal, u bellas quantas estudiants hesen puesto tener unas practicas de clase con equipos d'iste sieglo. Ye simplament tener claras as prioridatz. 

jueves, 19 de septiembre de 2013

"Una propuesta aragonesa ta fer a Constitución de 1855", en a revista Rolde de 1983

Diz que en as casamudas surte de tot, entre almarios y caixas. Yo no'n he feito que una, y encara no ye rematada, pero en ordenando os materials en a reforma de Nogara, me he trobau con muitos lamins. Revistas viellas, actas d'asambleyas, pegallos, retalles de prensa.... muitas cosetas que aspero ir penchando poquet a poquet por aquí, porque creigo que son materials que ye bueno que se conoixcan y compartan.

O primer d'ells, ye iste texto que meto contino, publicau en a revista Rolde, quan o REA encara yera RENA (a N ye de nacionalista) en 1983. Lo firma Vicente Pinilla, quan encara yera Bizén Pinilla y charra sobre os editorials d'un periodico aragonés de 1854 y l'anvista que se teneba d'os nuestros fueros y libertatz alavez. T'as frikis d'a historia, y yo en soi una, ye un texto bien pincho y eixemplo d'ixe aragonesismo latent y alto u baixo articulau que siempre ha existiu con y sin estau propio.

"Una propuesta aragonesa ta fer a Constitución de 1855".
Dica las anyadas d'o sexenio revolucionario no se puede charrar encara d'o naiximiento de l'aragonesismo politico contemporanio, manimenos en a prensa aragonesa de mediaus d'o XIX no son raras as mencions a l'antigo reino d'Aragón, valurando por un regular como paradigmatico territorio d'as libertatz. Yera más que más en a prena más liberal a on que más a soben, y ta refirmar as pretensions politicas d'iste matiz, se charraba de l'antiga "libertat" que teneba o Reino d'Aragón y d'o goi que les feba a los suyos habitadors. A historiografía romantica no feba que enfortir istas argumentacions.

No ye raro, alavez, que charremos en as pachinas de La Libertad, periodico amanau a las ideyas d'o partiu progresista, una propuesta constitucional endrezada a la futura Asambleya Constituyent, que heba de reunir-se ta completar a obra d'a revolución de chulio de 1854, basada en l'antiga "Constitución aragonesa, y que apareixió o 18 de setiembre de 1854 como editorial d'o debantdito periodico.

Prencipiaba l'editorial reafirmando a voluntat nacional como o prencipio basico que heba de rechir a elaboración d'a futura constitución: ye decir, dando a ixa Asambleya un poder que yera por dencima d'o mesmo d'a monarquía. Ista ideya yera aintro d'a polemica que t'a part d'alavez existiba sobre si l'Asambleya Constituyent teneba autoridat u no pas ta decidir sobre o futuro d'o trono. Cuanto a isto, los progresistas más extremaus y os democratas compartiban a convicción de que l'Asambleya no yera chusmesa a la monarquía, ya que yera naixida como conseqüencia d'una "revolución", la de chulio de 1854, que se consideraba heredera dreita d'a voluntat nacional, que yera asinas elevada a prencipio soberano basico. T'o periodico La Libertad no bi heba dubdas sobre iste afer:

"A voluntat nacional debe cumplir-se, y a ista corresponde decidir la suerte d'a monarquía mesma, bien asegurada en as preocupacions d'a chent sencilla y en os habitos seculars d'o país nuestro. Y charramos asinas, porque paramos cuenta de que fa más d'un sieglo vivimos baixo la dominación d'a raza forana que sacó los fueros d'o nuestro reino en o suyo plegar en o trono castellano; y porque as leis d'a conquista sucedioron, por fuerza d'armas, a lo venerau codigo d'o Sobrarbe."

Ista argumentación, present más tardi en tantos textos aragonesistas d'o sieglo XX, se feba servir ya en 1854 ta chustificar que o rei heba crebau alavez o caracter paccionario d'a monaqrquía y que, allora, os suyos subditos quedaban libres d'ixe pacto, por lo que yera posible que en as nuevas rufiertas constitucionals se votase a continación u no pas d'a dinastía, más como preba d'o poder soberano de l'Asambleya que como voluntat efectiva de rematar con a mesma, como reconoixeba o periodico.

" Por ixo nos truca tanto lo ficacio a los fillos d'iste antigo reino, que no hemos ixublidau a historia suya, que os nuestros consocios os castellanos manifiesten tan extranyo refús a charrar con bell periodico d'a coronilla, no ya sobre a institución d'o trono, punto discutible como qualsiquier atro, sino lo que ye más ni sobre a familia que por tan raros medios i plegó, y que tan mala cuenta ha feito de l'exercicio d'o poder".

Continaba dimpués l'editorial expresando a suya preocupación porque en a futura constitución no se regulase bell mecanismo que guarenciase empachar abusos de man d'os monarcas, metendo como eixemplo a figura d'o Chusticia en l'antigo Aragón en haber sabiu iste, seguntes o periodico, "levar t'o buen camin a los deslumbraus monarcas, que tan de malas trazas s'heban esbarrau d'o camín constitucional".

Se i presentaba alavez, l'antiga "constitución" aragonesa como alazet ta fer una nueva constitución espanyola, mesmo reconoixendo "os resabios aristocraticos y mesmo feudals" d'aquella, planteyando-se alavez o suyo acomodo t'os nuevos prencipios d'ixas envueltas. Como afirmaba o propio editorial, a prebatina no yera atra que a de "resenyar as bases d'una constitución quirada de l'esprito d'os nuestros antigos fueros, con as modificacions consiguients a lo pensamiento de fer-las adaptables a la nuestra situación d'agora".

Dimpués d'exposar istas bases, remataba asinas lo texto, afirmando l'esprito democratico que guidaba as debantditas bases constitucionals:

"Democratica por demás pareixerá a belun la constitución que proposamos pero en ista parti seguimos l'eixemplo d'os nuestros mayors, a qui pareixeban pocas todas las guarancias que inventaban ta librar-se d'a tiranía, quan a la fin de prous anyadas y de muitas dubdas y consultas se decidioron a trigar un rei que los gubernase."

A propuesta que hemos analizau en istas ringleras teneba una rancia sabor medievalista y destacaba por as suyas radidas posibilidatz de estar tenida en cuenta. A suya anvista romantica d'a historia medieval aragonesa yera muito clara, y un editorial publicau nomás dos semanas dimpués no feba que tornar a dar ferrete con lo que se consideraba o platero caraceter liberal de l'antiga "constitución aragonesa".

"Seguros como en somos de que o moderno constitucionalismo nunca no pasará d'estar una farsa, queriemos remerar a los nuestros paisanos os establimientos y privilechios politicos que tant gran facioron a la Monarquía aragonesa y que tan luen d'a tiranía mantenioron os dreitos populars".

(Texto d'o cuatrón)

Bases t'a nuestra Constitución politica


Trono

Monarquía paccionada hereditaria: fuero de sucesión sacando-ne a tot fornao: sin churisdicción en o sucesir d'o zaguer monarca dica dhurar en mans d'o Chusticia y estar reconoixiu por o pueblo: con as atribucions designadas d'antis más: sin lista vicil, sin exercito permanent t'a suya devoción: con libre facultat de nombrar a los suyos oficials reyals con naturaleza en istos reinos, pero privaus de tot dreito politico.

Chusticiazgo

Iste machistrau exercería a suya churisdicción:

Contenendo con as suya inhibicions as demasías d'o poder.

Entendendo en os procesos forals de manifestación y firma, como guarancia personal y real d'o ciudadan.

Decidindo as dubdas y controversias churisdiccionals d'o monarca con o reino u os particulars: con potestat executiva ta leva a efecto as suyas providencias.

Convocando u apellidando a lo pueblo y metendo-lo en armas en esfensa d'as libertatz publicas.

Interpretando y explicando los fueros y tenendo fuerza de tals as suyas interpretacions y explicacions: aduyando-se en o suyo oficio de Lugartenients letraus responsables a querella de parte debant d'o diecisiet chudicants.

O cargo d'o Chusticia de nombramiento reyal u millor d'as Cortz igual como en os primitivos tiempos d'a nuestra monarquía: inamovible vitalicia: a suya dotación d'o reino.

Cortz.

A suya reunión anyal: a suya organización acomodada a l'esprito d'o sieglo: a suyas sesions publicas: a suya prorogación u suspensión de l'arbitrio d'o monarca, pero no podendo cobrar subsidios no votaus, ni mesmo istos si en prorogar-se u suspender-se as Cortz quedasen por decidir negocios proposaus por a iniciativa reyal u popular.

Diputación permanent como custodio supremo d'os fueros.

Poder chudicial.

Independencia d'iste poder: nombramiento de chueces popular u millor por insaculación, prebada l'aptitut y mereiximientos d'os insaculaus.

O chuicio por churaus en lo civil y criminal en estar iste metodo muito acomodau a las practicas d'o reino, como lo preban o Chusticiazgo, y más o tribunal d'os 17 y o d'os 20: y la vieda de que entendesen letraus en a decisión d'os pleitos.

Municipalidatz

Organización, independient administrando baixo a residencia d'os vecins suyos, os intreses municipals; cobrando as contribucions: o suyo nombramiento popular.

Contribucions:

Una dirceja y os arancels d'aduanas, ye decir, as antigas cheneralidatz

En caso de vuedar-se o trono porque a lei de sucesión deixase dubdas sobre o sucesor, a diputación permanent gubernará o reino entre que se implise a vacant. As Cortes convocadas por ista en ixe caso, nombrarán a o monarca u a lo churau que hese de decidir a controversia de sucesión si bi'n hese.

"La Libertad", Diario de Zaragoza. 18 de setiembre de 1854.



PD: En rematando a traducción, tenié una chiqueta pleitina tweetera con a cuenta d'o REA, en haber retwitteau un tweet d'o PAR dando-les canya a las editorials catalanas y tal por lo de siempre. Me fa bell poco de pena que o REA haiga esdeveniu lo que ha esdeveniu, aconortau con estar un brazo cultural d'a CHA y no pas a vanguardia cultural y politica que habría d'estar y que'n estió. Ixe papel fa tiempos que lo deixó y, por agora no ye claro si belun plenará o forau deixau.

Me fa bell poco de pena, entre atras cosas, porque muito de lo que he aprendiu de historia d'Aragón y de l'aragonesismo, ye leyiu de libros editaus por REA, que son os referents obligatorios de qualsiquier que quiera embrecar-se en a cultura aragonesa.

Si belun quier qualsiquier d'as dos imachens en millor resolución, puedo ninviar-le-ne.

viernes, 6 de septiembre de 2013

Qüestions d'autoridat

¿D'a on surte l'autoridat? Siempre m'he pensau y prebo de funcionar asinas que l'autoridat ha de proceder de dos fuents. La una "academica", ye decir, de que tienga u no los conoiximientos sobre bella materia que a yo me'n falta. M'importa igual si tien un titol u no pas, encara que goso fiar-me más siempre d'a formación reglada. L'atra, ye l'autoridat por representación, ye decir, que bella colla de personas haigan esleixiu a una u varias como representants d'a suya voluntat.

Me trobo a soben con que tiengo una falta d'autoridat que me fa muito que pensar. No me siento autoridat en quasi cosa, pero sé más que muita chent sobre muitas cosas. Ixo lo tiengo claro. Y si tiengo bella cualidat ye que m'estimo más de callar quan no sé de bella cosa que de charrar-ne y entivocar-me. Asinas que, quan digo, quan afirmo, bella cosa, por un regular ye porque sé de qué charro. Por ixo no viyeretz que charre aquí, por eixemplo, de Siria, qüestión que me considero un iletrau de tot, encara que prou que tiengo la mia opinión.

A soben, mesmo as afirmacions sobre as cosas que'n sé, las foi con bella uembra de dubda, pues soi de naturaleza insegura, y talment siga por ixo por lo que me cuesta de fer venir a plego a la chent. Y quiero ilustrar-lo con dos casos, l'uno que me pasa totz os anyos y l'atro de fa poco.

En o treballo mío, a una companyera le plegó por FB o ferrete iste que surte cada bells meses de que en os tetrabriks bi ha abaixo uns numers que t'indican quantas vegadas han repasteurizau a leit que tien aintro. Ista historia data de 2007, creigo, y ya se ha desmentiu arrienda vegadas. Ixos numers no son que o numer d'a cinta que fa os tetrabriks. Cuento que ixolomo istas chorradas a kilometros, pero quan lo viyé por primer vegada, lo primero que pensé estió "isto fa más farcha d'estar una numeración industrial que una repasteurización".

Escandalizada por bella cosa que tampoco no entendeba, pues dubdo que sepa lo que ye la pasteurización, a mia companyera me lo amostró, y le dicié que yera una falordia que correba por internet dende 2007 y que ya se sabeba fa muito que ixo no yera asinas. Que heba seguiu o caso, dende fa muito y no bi heba garra preba a favor d'a "conspiración d'a repasteurización" y manimenos bi heba prous explicacions lochicas, consistents y comprebables. No tornemos a charrar-ne y pasoron os diyas. Bell par de semana dimpués, la sintié charrando con atro companyer, recontando-le, escandalizada prou que sí, a falordia d'a repasteurización. Un mensache de FB de un anonimo, basau en no cosa pesaba más que a mia parola. A mesma que le dició que a Power Balance yera una fatera y que no funcionaba meses antis que no se fese publico que yera una fatera y que no funcionaba.

Entiendo que a "conspiración repasteurizadera" ye prou más emocionant de contar que a marca d'un proceso industrial, y que te quedas un poco con cara d'ababol quan paras cuenta de que has malfurriau decenas d'euros en una pulsera de plastico que vale dos perras y que no tien garra machia en o suyo interior. ¿Tan dificil ye reconoixer que a vida ye más lochica y normal que no pareixe, u que t'han timau? A yo m'han timau arrienda vegadas y no por ixo soi más fato u menos. D'inocent, muito, lo reconoixco.

L'atra, la que he de aguantar-me todas las anyadas ye la de aqui-asti-alli. Todas las anyadas que foi clase, en a tercer u quartena sesión charramos d'os locativos y, foi especial ficacio en explicar prou bien l'emplego de aqui, asti y alli. Quan prencipié a amostrar aragonés simplament lo explicaba, l'alumnalla lo ascuitaba y dimpués buena parti lo feban servir bien... una semana. A escape, prencipiaban a fer servir astí como traducción dreita y unica de "aquí" en castellano. Como he dito, dubdo muito, asinas que me miré os manuals que tiengo por casa. Mesmo facié materials de propio ta explicar isto en clase. Y ta que dengún no viyese conspiracions u quimeras antinagorianas u anticonselleras, mesmo bi incluyié a explicación que fa o propio Nagore d'istas tres parolas en a suya "Gramatica de l'aragonés". Lo podetz consultar aquí (Lozano, Barcos, Nagore)

Ya no yera la mia autoridat. Agora yera l'autoridat de Lozano, Barcos y Nagore. Tres figuras de l'aragonés. Tres sinyalers estudiosos de l'aragonés que m'ampraban a suya autoridat ta espardir-la entre a mia alumnalla que, d'atra man, si ye en primer ran, habría de confitar en yo.

Manimenos, encara que o resultau amilloró, buena parti de l'alumnalla, sobre tot quan ya han rematau lo curso, tornan ta la "astifilia". Antismás creyeba que yera por aquella canta de Mallacán de "Astí y agora", u por l'asociación de vida breu "Astí l'aragonés", pero d'ixo en fa ya masiau como ta que a suya influyencia contine. ¿Por qué pasa isto? No tiengo respuesta.

Ye ta yo un misterio como funciona isto de l'autoridat t'a mas gran parti de chent. Como he dito en o prencipio, tiengo muito claras las mias fuents d'autoridat, pero no entiendo las d'a resta. ¿M'aduyatz?