lunes, 15 de diciembre de 2025

«Los chovens ya no leyen», dició lo viello escritor

L’escritor superventas, con la suya reputación de saputo y una fachenda que imple tot lo pabellón a pesar de l’altaria d’os suyos teitos, puya ta l’escenario y s'acofla en un d’os posillons. Se fa la bamba con a cantidat de publicacions que tien. No me salen las cuentas. No vive nomás d’ixo, lo sé, lo sabemos todas las presents. Ixa producción no ye posible si no porque bi haiga belún que le faiga la fayena y él nomás lo firme. Pero cal que no. Me quedaría mocau si tot un gran d’as letras como él fese cualcosa asinas. Dimpués refusa la obra d’otri. La resta lo fa muit malament. Estió un innovador en a suya aria y tot lo de demás ye furrufalla. En atro posillón, atra superventas asiente: «lo treballo d’otri, yo lo refuso mesmo mas». Se quieren a si mesmos y, en publico, la uno a l’atro.

Contino empecipia la matraca d’os chovens: «en a universidat, cada anyo ha iu a pior». Sin excepcions, sin matices. Una pendient contina entabaixo dende la excelencia d’o día que fació clase por primer vegada dica la semana pasada, a on que l’alumnau, probablement, yera una masa d’analfabetas que heba teniu problemas mesmo pa trobar l’aula. Ye una trachedia cultural. «Los chovens ya no leyen», asegura, a pesar de que todas las cifras digan chusto lo contrario. Talment no ha completau la frase, u no l’he sentiu yo, que m’espiguardo facil, y lo que quereba decir ye «Los chovens ya no leyen los míos libros». Sí, a fe que yera ixo. «Nomás cal veyer la chent que soz en o publico», anyade, debant d’un auditorio a on que la media d’edat ye la suya. La profecía autocumplida. Las solas personas que leyen son las que LE leyen.

Tot mal, tot fatal. La literatura acabó lo día que firmó la suya zaguer novela. Fueras d’os libros d’as atras escritoras presents, prou que sí. «Recomenda-nos-ne un», le convida la moderadora y l’escritor superventas tira de parient. Ixo ye amor por la familia, cualcosa que puet estar que tamién trobe a faltar entre los chovens.

«A yo lo que mas me preocupa ye la politización d’a cultura. Agora tiens lo periglo d’a cancelación», diz atra superventas sin guaire concreción mas. M’entrefilo que charrará de Pablo Hassel, que ha minchau garchola por los suyos versos. U de que no deixen que suene Kortatu en El Sadar. U de l’exilio ta Madrit de Mark Bray por las menazas d’o trumpismo por las suyas publicacions antifaixistas. La insurgencia, los titiriteros, Fermín Muguruza, Nacho Carretero, Héctor de Miguel… de casos, n’i hai a trompicuesco. No le falta razón: la cultura d’a cancelación ye preocupant.

«Toz nos pensabanos que “suceso historico” yera verdat dica que tu nos contrimostrés que no», le diz a l'escritor superventas sobre un suceso historico que fa decadas que se sabeba que yera un mito. Y contino se fa la bamba de documentar-se abundante. «Cal conoixer como se vestiba en lo sieglo nosecuantos». Ixo. Y datos basicos sobre historia cheneral, como lo que acabas de comentar, tamién.

«Cal ir acabando que agora vienen atros actos», avisa la presentadora. Lo micro ye de mal soltar, pareixe. Se quieren. ¡Cuánto se quieren! ¡Quí tenese una autoestima asinas! La de perras en terapia que nos escusaríanos. Entre aplausos abandonan l’escenario, que toca firmar. Pasa cerca d’a mesa mía. Yo tampoco no vendié guaire entre los chovens ixe día. Ni entre garra atro grupo poblacional. Vai, ya tenemos cualcosa en común.

Remero los libros suyos que m’he leyiu. Belún, de bien bueno. Belatro, de bien malo. Miro de fer ixe exercicio tan dificil de separar autor y obra, pero, d’os pecaus capitals, lo d’a soberbia ye lo que menos perdono. Fa tiempo que no leigo cosa suya. ¿Será que soi mas choven que no me’n pienso?

viernes, 12 de diciembre de 2025

Lo litonero d'o Bruil, arbol de l'anyo en un parque ixuplidau

No sé guaire de botanica ni de chardinería ni d’arbols. Lo chustet pa diferenciar-ne los mas comuns. Manimenos sí que tiengo muitos que se me fan especials; los arbols de l’amor d’a carrera Universidat, que en fer flors deixan una carrera rebonica y marcan l’empecipie d’a primavera; la ciresera chaponesa con una branca borde d’a ciresera d’aquí que i hai en lo chardín de l'Ada Byron; la carrasca d’o Bruil, que en planté bel glan y medró en a mía terraza; lo Phitolacca de Cambrils a on que chugaba de chiquet; y asinas-asinas cuantos mas. Pero si n’hese de decir un que siga lo mío arbol favorito, ixe ye lo litonero d’o Bruil. Y no en soi l’unico, ya que ye nominau a arbol de l’anyo con l’empente de vecinas d’o barrio y usuarias d’o parque. Podez votar-lo aquí y tos animo a fer-lo.

Tot lo Parque Bruil ye especial pa yo. Dende chiquet, a on que chugaba de cabo ta cuan y mas que mas en Pilars cuan i meteban actividaz pa la cachimalla. Pero sobre tot cuan facié casamuda t’o miollo d’a Madalena y lo teneba a tocar de casa. Lo parque m’ha aculliu en a-saber-las ocasions. Ye lo puesto a on que baixamos Arale y yo a fer una gambada, a peteniar por la ribera d’a Uerva u a estar-nos baixo la brempa de bel arbol tranquilez, leyendo u charrutiando. En o suyo quiosco hemos feito un ciento de bieras, en as etapas que ha estau ubierto. Cuan soi triste u tiengo problemas, marcho a pensar-los t’a placha que fa lo ríu chunto a lo puent que lo traviesa cara a la Alberto Maestro. Las fiestas d’o barrio, dica que se fació la reforma, i feban la chera, lo suyo acto central y con mas participación, t’a on que veniba chent de toda la ciudat. 

Manimenos, tot l’amor que le tiengo a iste parque esdevien desidia u mesmo se diría que odio de man d’o concello zaragozano. No nomás d’iste. Los problemas vienen d’antes mas. Lo parque ha iu perdendo arbols dende habe decadas. Muitos por simpla y natural muerte, pero que no se’n plantaba d’atros. Las vecinas febanos, de cabo ta cuan, bella plantación y chornada reivindicativa, con radida respuesta de l’administración. La reforma de 2010 se fació, como tantas atras, sin contar con os vecins, que tasament podiemos fer bella aportación a zaguer hora. Lo quiosco, un d’os suyos equipamientos mas sinyalers y disfrutaus por lo vecindau, se zarra terne que terne, sin que sepamos cada primavera si ixe verano podremos estar-nos-ie. Los zaguers que lo menoron, deixoron un forau de 80.000 euros y marca que en 2025 habremos de fer vermú en l’Isabelo, lo bar mas cercano.

Pero la rematadera ha estau baixo lo gubierno de Hueca, qui ha manteniu una situación critica en o parque durant meses, entre que iba fendo-se selfies de cazurrada en cazurrada por toda la ciudat. La chent sin casa que no le quedaba atra que dormir en un parque rodiau de viviendas vuedas, s’ha fotiu meses y meses sin que dengún de l’administración s’ocupase d’els, sin dar-les garra alternativa ni solución y deixando que lo problema se fese mas y mas grieu. Fa bella semana los han feito fuera y han cletau tot lo parque pa una limpieza una mica sospeitosa. A qui i malviviban, los han trasladau por agora, seguindo sin alternativa ni solución a curto-meyo plazo. Nyapas y mas nyapas. Ni una solución. Entremistanto, una chanflonada pa las luces de nadal. Si i hai un solo cristiano que s’estime mas malfurriar ixas perras en horteradas antes que no furnir de teito a la chent, por favor, que torne Chesús y l’encorra a zurriagazos dica l’infierno. Cuan s’inventó la fotografía bi heba qui creyeba que te quitaba l’alma. Talment tenese una mica de razón y beluna, a pur de fotos, le ha sacau lo poco que le quedaba d’alma a lo concello. Misticismos aparte, que l’administración permita istas situacions ye cualcosa que cal denunciar por cada día. Garra persona habría d’estar obligada a vivir asinas.

A pesar de toda ista penible situación y historia, u puet estar tamién una mica a resultas d’ixo, lo carinyo que le tiengo a lo parque y a los suyos arbols ye bien firme. Y chusto a ixe litonero, agora candidato a arbol de l’anyo, mas. Baixo la suya brempa, m’he fotiu rebonicos ratos solo, con Arale y mesmo con Kurt, lo nuestro gato, las pocas vegadas que prebemos de fer-lo salir de casa a descubrir lo mundo. Refirmau en o tronco suyo m’he leyiu libros bien pinchos, antes de que le clavasen lo cletau pa salvar las suyas venas. Aproveitabanos lo cubil que nos da pa meter astí lo puesto d’a organización en las tres edicions de A tot estrús y dende astí saliba la corrida que yera l’acto central d’a chornada.

Tanto ye parte d’a vida mía que decidié de dar-le un papel en «Parola de diaplerona», lo mío tercer libro en aragonés y ye que Litoneria 36, la casa d’un d’os protagonistas, ye en un d’os camals d’ixe litonero. Una miqueta mas t’alla, tamién en o parque, i ye Molinia, unatro d’os escenarios principals d’a novela.

Bel día las vecinas d’a Madalena recuperaremos lo parque pa lo nuestro disfrute. No sé cuán ni cómo, pero ixo ha de pasar, porque ye una parte bien important d’o nuestro patrimonio y d’o nuestro barrio. Talment podamos empecipiar a querer-nos un poquico si femos d’un arbol, d’ixe litonero tan rebonico y guallardo, con o suyo gran piet d’elefant y la patacada de litons y fuellas serradas asimetricas, l’arbol de l’anyo.

(Aquí podez votar dica lo 17 d'aviento por “El almez del Parque Bruil”).

martes, 2 de diciembre de 2025

Lo minimo común multiplo y atras cosas que cal saber

D’entre toz los memes que m'arriban con bella periodicidat, n’i hai un que me fa encarranyar-me prou. Ya sé que ye lo mío problema, que no habría de fer-me por fateras asinas y que no ye que una pachuchada pa fer mas agradable lo maitín laboral. Pero, como en tantas atras cosas, no me preocupa la gracieta sino lo proceso lochico de pensamiento que i hai dezaga.

Parlo d’ixe meme que circula tantismo de «Atro día que no foi servir pa cosa lo minimo común multiplo», en la versión de letras, u «Atro día que no foir servir pa cosa lo complemento predicativo», en a de ciencias. Ista semana m’arribó unatra variant con a flauta dulza que aprendebanos las d’a mía cheneración en l’asignatura de mosica.

Tot son obchecions.

La primer ye la consideración d’os conoiximientos, rai de qué mena, como utils nomás en a mida que tienen una dimensión economica u practica immediata y evident. Ixe pensamiento tan ixemenau de que tot lo que no da diners u aduya a dar-ne, no vale pa res. Clamaz-me romantico u birontón, pero soi d’ixos que creye que lo conoiximiento por sí mesmo ye valioso. Soi d’os que chustifica que se inviertan chanflonadas en investigación teorica, en tirar naus ta l’espacio por muito que aquí nos quede a saber qué conoixer, en entender lo mundo sin haber de buscar aplicacions practicas immediatas. Nunca no sabemos d’a on vendrá la siguient revolución tecnolochica u cientifica. Muitas han saliu d’ixa investigación «pura» u «abstracta» que se suposaba no valer pa res. Y, en tot caso, tot ixe conoiximiento nos aduya a entender millor lo mundo. ¿Que no ye ixo valioso per sé? ¡Cuánto mal ha feito la ideolochía capitalista!

Lo segundo ye lo desprecio a la educación. A sobén sí que femos servir ixe minimo común multiplo, lo complemento predicativo y la flauta dulza en a nuestra vida cutiana de maneras que no en somos conscients. Mesmo si tu no lo fas servir, sí pas atras. Personalment, todas tres habilidaz m’han serviu bella vegada en a vida mía. Lo mcm, a todas horas. Tos recomiendo, como chimnasia mental, abandonar calculadoras y mobils y fer TODAS las cuentas cutianas, con o tozuel. Pero encara que ixe conoiximiento no lo aplicasenos, la manera d’adquirir-lo en la educación obligatoria ye un procedimiento que nos aduya durant toda la resta d’a vida nuestra a adquirir-ne atros d’ixos que sí que consideraz utils. Igual como estudiar una luenga, cualsequier luenga, ye un proceso que fa honra pa ixamplar las astrucias lingüisticas en a luenga propia y amillora l’entendimiento d’as sucesivas que s’aprendan.

Y lo tercer ye un mal d’a nuestra era: la celebración d’a ignorancia que’n charraba Carl Sagan. Ixo que denunciaba Jesús Quintero en o suyo famoso discurso de que «nunca como agora la chent s’heba feito la bamba de no haber-se leyiu un puto libro». Ploro por adintro cada vegada que cualcún diz «ye que soi de ciencias/letras» pa chustificar que no sabe sobre cuestions basicas d’a vida consideradas de l'atro canto d'ixa maldita muga que belún dibuixó entre unas disciplinas y atras. Pareixería que, en trigar l’itinerario en a ESO se chustifica esborrar d’a tuya ment tot lo que sabebas d’as materias de l’atro itinerario. A un matematico ya no de caldrá saber mica d’historia, ni lo mas basico, y de revés. ¿Por qué nos hemos de fer contentas de no saber cosas, de no tener bella competencia en bella materia? Prou que no podemos abracar tot, pero, personalment, tot lo que desconoixco me fa pena u mesmo vergüenya de no saber-ne mas. Por muito que seguntes que arias d’o saber me interesen poco, la zaguer cosa que faría sería presumir d’a mía ignorancia. 

Me salió en os rez una humorista que seguiba con ixe ferrete y reinvidicaba, como tantas vegadas he sentiu en a vida cutiana, que en os coles habrían d’ensenyar a fer la declaración d’a renta, que ixo sí que ye util. Seguindo con o suyo pensamiento utilitarista y capitalista, a on que delegas la capacidat de calculo a una app, nunca en a vida mía m’ha feito falta fer la declaración d’a renta. Siempre me la han feita. Mesmo podría firmar lo borrador que me ninvian. La sola cosa que se deixan, toz los anyos, ye la conduta d’o sindicato. Levo toda la vida treballando pa otri y ixa declaración ye de buen fer. No tiengo ni ideya de cómo funciona ixa declaración ni sabría por dó empecipiar si me la hese de fer yo. Y no veigo garra necesidat de que en a ensenyanza obligatoria s’amuestre cómo fer la renta. Pero no, no me’n foi argüelloso, de no saber-lo. Ye una pena y, si nunca me calese fer-la, me suposaría buen entrepuz.

Gracias, profesoras y profesors d’a vida mía, por tot lo que m’amostrez. Por lo minimo común multiplo, por lo complemento predicativo y mesmo por la tortura d’a flauta dulza y lo solfeo que tan mal se me daba. Y a qui me fa la declaración, ya de paso, porque ixe tiempo que me costaría aprender y fer-la, lo puedo adedicar a escribir en o blog.