martes, 2 de enero de 2024

Arroyuelo: Lo absurdo d'a despoblación en lo mío libro nuevo

En empecipiando 2022 un relato mío va recibir una mención especial en un concurso. Quedó lo cuarto d’entre mas de mil que se i presentoron. Chusto lo primer puesto que no daban perras. En ixe relato presentaba a un personache peculiar que viviba en un lugarón igual de peculiar. Si no quereban que seguise estirando d’o filo, ¡que no me l’hesen premiau!

Lo important d’os concursos, mas que mas pa las personas inseguras como yo, no ye tanto los diners u la publicación, sino lo reconoiximiento y la certeza de que cualcún t’ha leyiu y que, pa forro de bota, le ha feito goyo. Asinas que ixa mención me motivó a-saber-lo pa desarrollar una ideya que levaba tiempo remugando: recontar una serie d’historias que pasasen en un lugarón, con lo tono d’humor absurda que he feito servir cuantas vegadas en los relatos míos. Enchegué lo motor y aquel relato se fue ixamplando, emplindo Arroyuelo - lo nombre que le dié a lo lugarón - d’habitadors tan peculiars como aquel d’ixe relato.

Arroyuelo: orden de despoblación ye lo titol d’o mío nuevo libro. La historia d’un lugar que, un buen día, recibe la orden de despoblar-se y d’uns habitants que deciden acatar la orden, pero d’aquellas trazas. Lo cronista d’o lugar, que lo nombran de propio cuan empecipia la despoblación, nos recuenta cómo yera la vida en Arroyuelo, qui yeran los suyos pobladors y las chanadas que les ocurriban. Conoixemos, en istas pachinas a Tomás, lo matematico de letras, a la farfallosa Bilva, a Esperanza, la sustituta de la fe, a lo fato Simón, a Fani Pedales, la criadora de bicicletas, u a lo ferrero Seis-Pesetas, entre atros muitos personaches. Vivimos la suya rivalidat con Riachuelo, lo lugar que tienen a lo canto. Puyamos t’o Monte Rasgado a on que vive Rodrigo, lo robot eremita. Presenciamos lo naiximiento de Lagunacha, la fastiosa pedanía d’Arroyuelo. Y asinas-asinas, historias a embute.

Iste ye lo mío segundo libro en castellano, lo cinqueno que publico en solitario. Lo torno a fer de man d’Imperium, una editorial choven y encara chiqueta, a on que tiengo la honor de compartir catalogo con una patacada d’autoras con firme calitre y prochección arrienda. Arroyuelo arriba dimpués de Hechos de tinta, la mía primer novela en castellano, con la que he plegau a muitas personas que no m’heban leyiu antes y a qui siempre convido a que, si les fa goyo, aprendan aragonés pa leyer la resta de libros míos. ¡Sisquiá!

Asinas que si tenez curiosidat, si querez visitar la comarca de campo de Castilloviejo y seguir la carretera que acaba en Arroyuelo y, cuan i arribez, fer una asembleya en lo bar d’o lugar pa conoixer a toda la suya población, tos aspero lo domingo 14 de chinero a las 11:00 en l’Hotel Vincci Zaragoza Zentro pa presentar-tos iste nuevo libro que aspero que tos faiga firme goyo.

martes, 26 de diciembre de 2023

Emitindo un aragonés ecolochico. Tierra de barrenaus 10x08

Programa popurrí de tot que, como s'emite lo nadal, empecipia con la millor canción de nadal que s'haiga escrito nunca y, probablement, la unica buena: Fairy tale of New York, escrita por lo feneixiu Shane MacGowan, cantaire de The Pogues. Pero como odeo lo nadal, a escape me torno Mr Scrooge y voi con l'atra millor pieza que i hai pa istos días.

 

Empecipiamos con bella reflexión sobre los días que estié visitando la Feria d'o Libro Aragonés de Monzón, a on que podié presentar Parola de diaplerona y compartir con qui me visitez muit buenos raticos charrutiando en aragonés. 

Seguimos dando notorio d'uns companyers andaluces que son veyendo menazada la suya voz. Radio Almaina ye patindo la censura d'o gubierno suyo y dende la resta de l'estau no podemos fer que refirmar la suya luita que ye la nuestra. Si nos tocan a una, nos tocan a todas. Las radios libres tenemos un papel fundamental pa trencar la incomunicación y l'oligopolio informativo y, por ixo, nos quieren calladetas, asinas que dende Tierra de barrenaus, firme solidaridat y un abrazo pa las compas andaluzas y la suya campanya.

Tornamos t'Aragón pa charrar d'o zaguer Congreso d'Ecologistas en Acción a on que, entre atras cosas, s'apreb´ço un documento a favor d'as luengas propias d'Aragón, que demandaba la tornada d'a Dirección Cheneral de Politica Lingüistica, d'as subvencions a las organizacions en desfensa d'a diversidat lingüistica y, sobre tot, la oficialidat d'aragonés y catalán. Iniciativa muit bienvenida que s'encierta en lo tiempo con una campanya por la recuperación d'a espluca de Chaves que son empentando de conchunta con APUDEPA y atras entidaz.

 Lo cutiano viache mosical d'o programa va de Fe de ratas u La raíz, dica Vinos Chueca, protagonistas d'a canción d'a calaixera u Daniel Higiénico, qui estió fa poco en Zaragoza presentando lo suyo zaguer disco Demasiado viajo para el reaggaeton.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #159

 


sábado, 16 de diciembre de 2023

Libros afalagadors

Permitiz-me estar una mica nyonyo. Soi un sentimental. Y agora mismo voi en una boireta, empecipiando con un amplo riso en la cara lo cabo de semana. ¿Qué m’ha provocau iste estau? De nuevas, un libro.

Si i piensas fundo, ye increible como una parrafiquera de fuellos tacaus de tinta puet dispertar-te sentimientos y sensacions tan autenticas y potents como las que fan los buens libros. Ixe ye lo poder d’a parola escrita, d’a parola en cheneral. Por ixo, entre atras razons, las luengas son muito mas que no una simpla ferramienta comunicativa. En los zaguers días m’he leyiu dos libros que, por razons diferents, m’han feito sentir “en casa”. Ixa calideza que te fa buen estar, que t'afalaga, como si t’arrebullases baixo una manteta con la persona querida, sonando la tuya canción favorita y fendo ulor d’a birolla que mas t’estimas.

Lo primer, que he zarrau fa bel minuto, ye Jim Botón y Lucas el maquinista. En iste caso yera una relectura. Estió un d’os míos libros favoritos de chiquet. Lo teneba en la casa de Cambrils y, de chiquet, cada anyo, pa vacacions, tornaba a leyer-lo. Me lo sabeba de corazón, de barra a barra, cada pachina, dibuixo y aventura que aculliban ixas pachinas. En bel momento va dispareixer d’os repalmars cambrilencos. No sé si bel parient se lo quedó, si lo cacegarían en bella cursa t’a placha u que me sé yo. Lo caso ye que me va quedar sin el. Habe bel anyo, la mía parella me lo va regalar y pasó a fer parte d’a muntonera de “pa leyer”. A la fin trobé lo momento pa leyer-lo, cosa mica facil, y me va trobar, dende la primer pachina, un flumen de remeranzas y emocions. Me sentiba como de criet, tornaba a vivir con Lucas, Jim y Emma todas las suyas historietas.

Lo libro se escribió en 1960. Estió lo primer que va publicar Michael Ende, l’autor de La historia interminable u Momo. Leyiu en 2023, tien a saber qué contenius que nos resultan sexistas y racistas. Ye lo que tien un libro de 63 anyos. Barrunto que Michael Ende, que de chovenón militó en l’antifaixismo de l’Alemanya d’os 40, no escribiría agora Jim Botón como lo fació en aquellas envueltas. Cuento que ista sensación que he experimentau no la tendría de leyer-lo agora por primer vegada, que ye mas recosiro que no atra cosa. Por bel día he tornau t’a mía nineza, ta ixa sorpresa que te levas con cada capitol d’as primers lecturas, cuan tot ye nuevo. Si lo leyez agora, de grans, ya me contarez que tos pareixe.

L’atro libro-manteta va venir dende lo club de lectura de ciencia ficción que en foi parte; Monje y robot, de Becky Chambers. Ye la replega de dos noveletas que va publicar l’autora en 2022 y que ganoron un Locus, un Hugo y estioron nominadas a un Nébula. La historia, ye escrita en luengache no binario y protagonizada por dos personaches que tamién en son, de no binaries. Antiparte d’isto que, en realidat tien poca trascendencia en la novela dillá d’a normalización d’ixe feito, la historia s’enmarca en una sociedat utopica que ha superau la transición ecolochica y a on que la chent vive en una arcadia social y natural.

Dicen los manuals de narrativa que en toda historia fa falta un conflicto pa que abance. Somos tan feitas a ixo que me pasé buena parte d’os primers capitols aguardando que en bel momento, le monche se trobase con bel problema irresoluble, u que lo robot resultase una menaza u en avisase d’una. Manimenos lo conflicto ye bien ausent en ista novela y, con tot y con ixo, t’agarrapiza a escape. Dex y Onfalina, les protas, viven en ixe mundet con la sola inquietut, que no ye poca, de trobar-le sentiu a la suya existencia.

¿Resulta inchenuo y mesmo naïf? Sí pas. Pero s’agradeixe de cabo ta cuan una historia que t’aluenye de l’angunia, que te parle d’un mundo ideyal, un puesto que probablement ye inalcanzable, pero que fixa un buen destin enta do caminar.

Entre las suyas pachinas he trobau tranquilidat a capazos y una paz interior de mal trobar en las lecturas que goso fer. Pero tamién muitas reflexions interesants sobre las motivacions vitals, sobre las metas que nos imposamos a nusatras mesmas, sobre lo sentiu d’a vida u la suya ausencia. Y ratos de fer-me buenas risas, en especial con la manera que tien lo robot de veyer lo mundo.

Si i creyese, en la machia, me pensaría que los libros tienen bel esconchuro, que i hai bel encante que fa d’a tinta y lo papel un artefacto mistico que nos torna varrenadas. A fe que s’ha feito estudios sobre lo que provoca en lo cerebro la lectura y como las nuestras neuronas ordenan la producción de qué me sé yo que productos que nos fan tener todas ixas sensacions. Siga como siga, gracias a Becky y a Michael por fer-me sentir asinas, tot calentet, debaixo d’a manteta que fan los suyos libros.

martes, 12 de diciembre de 2023

Chiflo y salterio. Tierra de barrenaus 10x07

De todas las manifestacions culturals que tenemos en Aragón, una d'as que mas interés i tiengo ye la mosica. Luent d'a jota, y sin fer-la mica de menos, i hai una riqueza y variedat bien ampla. Como tantas atras d'ixas manifestacions culturals, remaneixen amagadas, difuera d'os medios de comunicación y d'as aulas, asinas que un s'ha de buscar las manyas pa enterar-se d'a suya simpla existencia.

A sobén ixe ye lo caso d'instrumentos como lo chiflo y lo salterio que buena parte d'a población aragonesa desconoixe u en sabe bien poco. Lo nuevo episodio de Tierra de barrenaus l'adedicamos, de tot, a conoixer-lo de man de Diego Escolano y Armando Occon. 

Toz dos nos charran d'a suya historia, de cómo ha iu evolucionando lo suyo conoiximiento en zagueras y de beluna d'as iniciativas que s'han feito pa difundir-lo y mesmo conseguir mas mosicos que lo faigan servir. 

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #158

 


miércoles, 29 de noviembre de 2023

Carta a la sinyora facha que chila

Yo le entiendo, sinyora facha esverrecadera. Ye vusté un d’os mios memes favoritos de tot lo que s’ha visto en istos días de orchía espanyolista. Pobrona. Astí, en lo preto de Barcelona, con lo suyo bolso de sinyora gran y la estanquera mercada en lo bazar la vispra d’a suya gambadeta manifestadera. Entiendo de tot ixa frustración, ixe sentimiento de que tiens toda la razón d’o mundo y lo gubierno fa tot lo contrario, de que los tuyos argumentos no se sienten. Yo la he sentida a-saber-las vegadas. Dende que tiengo memoria politica. Me facié a perder batallas de bien choven, asinas que ya aprendié a chestionar ixa rabia y ixa carranya. Si no, hese escrabutau, m’hese petau la trunfa. U sería engarcholau, que me sé yo. Ya deciban los Zoo ixo de que no serà per ganes de ficar les bombes, que serà per la por a perdre el que tenim.

Vusté, sinyora facha esverrecadera, ha sentiu una redota politica por primer vegada en la vida. Que no’n ye. Tan de buen que en fuese, que de verdat lo gubierno espanyol fuese tot lo que le acusan d’estar. Que fese politicas socialcomunistas, instaurase la republica y trencase d’una maldita vegada Espanyita. No han perdiu vustés, las fachas, pero ixo ye lo que sienten. No pueden asumir que belún que no ye “d’os suyos” ocupe nian un trocet d’o poder. Una miquirrina nomás. Porque tienen los chueces, la poli, l’exercito, los medios, la ilesia, lo senau, cuantos gubiernos autonomicos y muitas d’as principals ciudaz. Pero lo gubierno espanyol y lo congreso son en mans d’otri. Y ixo sí que no. Una clica de hippies, pa forro de bota, seguntes la suya envista d’o mundo.

Esverreca de puro odio. Que no ye pa tanto, ya le digo. Vusté ni se’n enterará, d’os efectos d’ista amnistía. L’atra, la d’os bancos, d’ixa sí que nos n’enteremos. Buena patacada de diners que perdiemos toz, que podrían haber iu pa escuelas, hespitals u mesmo pinganillos pa traducir, a las que charramos basto, a l’universal espanyol, pero se los han quedau en la buchaca los executivos de banca. La’atra amnistía, la d’agora va a deixar que Puigdemont pueda fer-se una gambadeta por l’estau espanyol, lo solo estau d’o planeta a on que no puede fer-la agora. Ye decir, que ye libre d’estar-se en 500.000 km2 mas que no antes. Contando que las tierras emerchidas son 150.000.000 de km2, nomás le han ixamplau un 3% la garchola que ye iste mundo. Tamién l’amnistía toca a directoras d’escuela, que cometioron lo terrible delito de ubrir los centros pa que la chent votase. Y a atros que estioron acusaus d’atentaus y cosas piors con prebas terribles como la posesión d’un chiflet amariello. L’alferez que se levó la pistola ta Ferraz, manimenos, tornará tranquilament t’o suyo treballo de veilar por la nuestra seguridat. Diz que la mía tamién. 

Le consello, sinyora facha esverrecadera, que deixe de veyer la telefacha ixa, por muito western que i metan. Que astí sale chent verenosa. Y no ubra los videos ixos que le ninvia lo nieto, que estudia ADE en la Rey Juan Carlos, que allí la fan en castellano. Que antimás a Vito ya le han empecipiau a deixar de responder y ni la policía le permite fer lo que le pete. Ay, si Meritxell en hese parau cuenta antes, lo que nos hesenos puesto escusar. Que no será que no le’n avisase dengún.

Le confieso, sinyora facha esverrecadera, que a yo tampoco no me fa goyo Perro Sanxe. Que ye un veleta, que las pocas vegadas que fa cosas de zurdo ye de casualidat u porque le obligan las circunstancias, los numeros u las socias. Que ni ha derogau ni derogará la lei mordaza, que mantiene en lo puesto a lo suyo psicopata d’interior, que fa una politica exterior de vergüenya y un ciento de cosas mas. Pero tamién le digo que, en veyendo a sinyoras fachas esverrecaderas como vusté y a la clica que s’achuntó ixos días cada nueit por Madrit, da-me bien de Perro, que buena bala hemos esquivau. D’ixo s’aproveita, que si no, de qué iba a salir. Lo día que deixen d’esverrecar asinas, igual ganan. Pero de verdat, de lo de ganar y dimpués gubernar. 

Talment s’haiga encarranyau tantismo, sinyora facha esverrecadera, por lo de veyer a la policía abataniando a los suyos amigos, familiars y companyers. Vusté, que chiló ixo de “A por ellos” en 2017, que se i solidarizó porque la birolla d’os barcos de Piolín yera muit mala y los suyos - porque son SUYOS - no se mereixeban ixa mala minchanga, que desfiende a tot trance la lei mordaza y las balas de goma, que de verdat se creye que las camaras d’as comisarías d’esmarchinan terne que terne… No se’n faiga, sinyora facha esverrecadera. Yo tamién me creyeba, de bien chiquet, la faloria que me recontaban en la tele, lo cole y la familia. Lo de “pa servir y protecher”, que toz somos iguals debant d’a lei y tot ixo. A la tercer mani ya comprebé que d’ixo, ni pon. Que ni servir ni protecher y que, de bien choven, la poli ya m’heba creyau muitos mas problemas d’os que m’heba resuelto. Ye la novedat, sinyora, pero ya le digo yo que, por desgracia, uno se i fa.

No han cambiau tanto las cosas, sinyora facha esverrecadera. Puigdemont s’iba a fer la gambadeta por las Ramblas igual. Isto nomás ha acelerau un poquet las cosas. Lo gubierno no será socialcomunista. Socialdemocrata como muito, y no guaire. Marlaska tornará a ninviar a la poli contra las royas, las treballadoras que fan vaga, las que protestan contra los CIEs u las yayas que quieren seguir habitando lo suyo piso pero no tienen 88 euros pa pagar-le a lo banco amnistiau de turno. Las mugas d’Espanya, la suya quiesta Espanya, continarán estando las mesmas. Si peta unatro volcán, talment s’ixamplen un poquet, pero ixo ye tot. Los chueces continarán estando suyos, como siempre. ¿Que no ha visto las facultaz de dreito? Ixo tien mal cambiar.

Pero chile, sinyora facha esverrecadera. Chile muito, que ye terapeutico, que libera. Lo sé porque levo muitos anyos chilando, de rabia y frustración, de veyer como discursos que creyeba superaus en los 90 tornan y s’ixemenan por tot, que mesmo plegan a chent que considero bien agudica. Chilo a traviés d’un blog, de libros, de pogos, de nueis de borina, d’un programa de radio y, bella vegada, tamién chilando. En casa, d’amagatons, faltando a la tele y a los fachas que i salen, que por ixo no se me grava ni protagonizo un meme. Chile, sinyora, faiga-se una camomila, y disfrute de que, talment, lo gubierno socialcomunista filoetarra jihadista y no sé cuantas cosas mas no le deixará morir en la residencia con 7000 viellos mas cuan arribe la siguient pandemia.

lunes, 27 de noviembre de 2023

Relatos de correr, aragonés y mas. Tierra de barrenaus 10x06

Ubrimos lo programa con una patacada de noticias sobre l'aragonés: chornadas, presentacions, manifestacions, actividaz.... La luenga no rebla y la buena chent que la desfendemos no aturamos ni un día. Dende Monzón dica Bilbao pasando por Zaragoza u Moncayo. 

Lo mes de noviembre ye bien sinyaler pa las runners. Se celebra la Behobia - Sant Sanbastián, la corrida mas bonica y emocionant que he corriu. Toz los anyos se publica una revista y, en ista edición bi incluyoron un relato protagonizau por la llebre d'as dos horas, escrito por Alber Vázquez. Podrez ascuitar-lo en lo programa, adintro d'a sección de running que levaba 4 anyos sin fer y que aproveito pa charra d'a Ebrovida, la preba que se fació en iste mesmo mes en La Cartuixa Baixa y los galachos de l'Alfranca.

En l'apartau mosical, nos despedimos d'un d'os millors grupos d'a zaguer decada de mosica aragonesa que han anunciau que deixarán los escenarios luego. Toda una peneta y una sincusa perfecta pa no deixar d'ir ta garra d'os conciertos que faigan d'aquí a la fin.

La calaixera ubre lo suyo tercer calaixo pa trayer cancions con estructura de relato. Ficaremos astí historietas cantadas. La primer, d'una colla catalana de rap que va visitar Zaragoza fa bien poquet. Zarramos lo programa, prou que sí, con unatra canción sobre Palestina, denunciando lo chenocidio que leva decada fendo-ie l'estau d'Israel.

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #157


lunes, 13 de noviembre de 2023

Mosica de primers de noviembre. Tierra de barrenaus 10x05

Toca programa continación dreita de l'anterior. Feito con lo material que teneba presto y que no i cullió porque siempre foi conteniu de mas. Mas mosicas, bien variadas, pa concarar l'agorrada.

Empecipiamos con una novedat valenciano-euskalduna: lo nuevo tema de Los Chikos del Maíz que han gravau con motivo d'o deceno aniversario d'a librería pamplonesa Katakrak. Un homenache a los orichens d'o rap que se incluye en un disco que publica ista librería pa celebrar ixos diez anyos de sobrebuena fayena literaria. Una visita obligada si pasas por la capital navarra.

Pasada ya la nueit d'almetas, con tot lo ferrete d'ixos días sobre cómo clamar-le y las diferents -y tan pareixidas, de vez - tradicions, arriban dos cancions. La primer, fendo remeranza a la imachinería mexicana. La segunda, un clasico d'o metal, plena de satanismo.

Lo zaguer bloque mosical le'n adedico a Léonor, filla de Félipe, mercadora de pintes y minchadora d'entrepans. Tres cancions republicanas de man de tres clasicos d'a mosicas reivindicativa en castellano. Dos que pentinan canas d'habe anyos ya y atros que antes de fer-lo, s'estimoron de disolver-se. 

Recuerda que puez ascuitar toz los programas en Ivoox, Spotify y la web de Radio Topo.

Programa #156