jueves, 8 de septiembre de 2016

Envistas personals y propaganda belica en CdChyF

"A verdat ye a primer victima en una guerra" dició Esquilo. George RR Martin ye un declarau antimilitarista y ixo se nota prou en cómo describe a guerra en toda la suya obra. Dillá d'a epica heroica, en Canta de chelo y fuego as batallas y as luitas son puercas, vuedas d'ixa napa hollywoodiense que fa que l'heroi remate a guerra con l'armadura brillant y un cenyo de goyo. Atro d'os aspectos sobre a guerra que en charra Martin ye l'emplego d'a propaganda y as diferents envistas de qui son a un canto u a l'atro d'a contienda.

Cuanto a la propaganda, cal parar cuenta de que en o Mundo de chelo y fuego no bi ha medios de comunicación como los entendemos hue y aqui. O pueblo y a nobleza s'entera d'as rumors, d'a versión oficial recontada por o ganador y, como muito, bella obra de teatro puet dar-les unatra envista sobre lo que siga. As versions no oficials han de sentir-se a escuchetes en tabiernas u eventos, pues dubdar en publico d'a verdat oficial puet levar-te t'a fuesa:

- Un momento, ¡ixa cara me suena!.
- Ye verdat, la viyemos fa tres días - dició o mesache [Egg]-. Ye o septon cheposo que predicaba contra lord Cuervo de Sangre.
Lo recordaba muit bien
"Un hombre santo que veneraba a los Siet, encara que predicase traiduría".
- Tien as mans plenas de tacas de sangre d'o suyo chirmán, y tamién con la d'os sobrins suyos! - heba proclamau o septón debant d'a multitut arroclada en a plaza d'o mercau -  A las suyas ordens una uembra estrangulló a os fillos d'o valient principe Vallar en a pancha de su mai. ¿A on ye agora o Principe Choven? ¿Y a on o suyo chirmán, o buen Matarys? ¿A on son ius o bondadoso rei Daeron y o garrispo Baelor Trencalanzas? En a fuesa, i chacen ya totz, y ell, manimenos, aqui contina, como un muixon blanco con o pico ensangrentau que se posa en o huembro d'o rei Aerys y le gralla a escuchetes. Leva en a cara y en o uello tuerto a marca de l'infierno; ha feito cayer sobre nusatros a sequera, a peste y o crimen. ¡Devantatz-tos contra ell en nombre d'o nuestro rei verdader, que ye a l'atro costau d'a mar! ¡Siet son os dioses, siet os reinos, y siet fillos fació o Dragón Negro! Devantatz-tos, os mios sinyors y sinyoras. ¡Devantatz-tos, valients caballers y hombres fuertes, y fetz cayer a Cuervo de Sangre, ixe maldau bruixo! ¡Porque sino, maldecirá a los fillos vuestros y a los fillos d'os fillos vuestros!
"No dició parola que no fuese traiduría" Y manimenos yera terrible viyer-lo astí, con foraus en cuenta de uellos.
[...]
- Ye mala cosa tallar-le o tozuelo a un septón - sinyaló Dunk quan habioron deixau dezaga la ciudat - . A unica culpa estió charrar, y as parolas son aire.
- Unas parolas son aire, pero atras son traiduría
[...]
- D'alcuerdo, yera septón, pero predicaba mentiras. A sequera no estió culpa de lord Cuervo de Sangre, ni tampoco a peste d'a gran primavera.
- No, pero como prencipiemos a tallar-le o tozuelo a totz os mentirols y a totz os bufons a metat d'as ciudatz d'os Siet Reinos se quedarán vuedas.
De O Caballero Misterioso.
U lo menos deixar-te sin luenga u didos:
O zaguer caso estió o d'un bardo de tabierna, un hombre chonflo acusau de cantar una canta an que se feba mofla d'o difunto rei Robert. Joff fació que l'entregasen a suya lira, y ordenó que cantase a canta astí mesmo. O bardo pretó a plorar y churó que no tornaría a cantar aquella canta, pero o Rei insistió. Yera una canta graciosa, sobre Robert luitando con un tocín. O tocín yera o chabalín que lo heba muerto, pero Sansa paró cuenta de que en bell verso quasi pareixeba como si charrase d'a Reina. Quan remató, Joffrey anunció que heba decidiu amostrar-se misericordioso: o bardo conservaría os didos u a luenga. Teneba un dia entero pa prener a decisión.
Seiseno capitol de Sansa en Chuego de tronos 
Probablement en as rebelions Fuegonegro bi habría muitisma materia pa iste post, pero no tenemos guaire más material que l'eixemplo d'alto. O caso de Brynden Rius será pa analizar-lo quan tiengamos totz os datos sobre ell, porque as versions d'a suya historia cambean, y muito, pendendo de qui recuente a historia. Pero por agora nos caldrá asperar.

L'atro afer que quiero charrar-ne, y que creigo que Martin tracta muito bien en a suya obra, ye as diferents envistas seguntes en qué bando d'a guerra sigas. A propia estructura de Canta de chelo y fuego ye muit util pa ixo. Imos viyendo l'acción a traviés d'os uellos de diferents personaches. Asinas imos conoixendo a historia dende envistas muit diferents y, a soben, contradictorias entre si. Isto provoca un feito que a yo me pareixe maravelloso en una obra literaria: cambiar d'opinión y dubdar terne que terne. Personaches que en un primer momento nos pareixen malvaus, carnuces u matutans, rematan esdevenindo herois, agudos u sumplement buenos. Y de revés con qui nos pensabanos que yeran tot virtut. Os grises que siempre debuixa Martin en os suyos personaches son d'agradeixer, más en un chenero tant maniqueo como ye a fantasía heroica.

Pa ilustrar isto, he preso tres tramas an que se viyen muito bien totz istos rasgos de Canta de chelo y fuego. O primer ye a relación entre Rhaegar Targaryen y Lyanna Stark, que provocó (u no) a Rebelión de Robert. L'atro ye a figura de Jaime Lannister, un d'os mios personaches favoritos precisament por todas as contradiccions internas y externas a ell. O tercer ye a figura de Daenerys Targaryen como liberadora u opresora, seguntes qui la veiga.

RHAEGAR Y LYANNA
A menos de diez leguas de Harrenhal, Rhaegar raptó a Lyanna Stark de Hibernalia, encendendo una purna que consumiría casa suya, a suya familia y a totz aquells a qui amaba. Y con ells, a meyo reino.
A cayida d'os dragons en O mundo de chelo y fuego
Asinas se cuenta en O mundo de chelo y fuego l'acontecimiento que fació prencipiar a Rebelión de Robert. Ye, probablement, un d'os feitos mas polemicos de toda a historia de Ponient. Tot Ponient sabe, -no creye, sabe- que Rhaegar raptó a Lyanna. Dengún no charra d'a posibilidat de que Rhaegar y Lyanna fuyisen chuntos porque realment bi hese amor entre ells dos. Cal recordar que O mundo de chelo y fuego, a conoixida como "Enciclopedia de Chuego de tronos" ye escrita como un libro que escribe o maestre Yandel a o rei Tommen I, asinas que lo que se i diz ye a versión oficial d'a historia. Y ye muito ilustrativo. Ixe dato, por cierto, o de l'autoría de O Mundo de chelo y fuego se gosa d'obviar quan se quiere desfender una teoría basando-se en ell.

A fin d'o capitol sobre a fin d'a dinastía Targaryen, ye eixemplo claro d'o partidismo de qui lo escribe:
Asinas rematoron o reinau de Casa Targaryen y a rebelión de Robert, a guerra que metió fin a quasi trescientas anyadas de gubierno Targaryen y dio paso a una nueva era dorada baixo os auspicios de Casa Baratheon.
A cayida d'os dragons en O mundo de chelo y fuego
A historia oficial ye claro que se encarga d'escribir-la o bando ganador. En iste caso, o de Robert Baratheon. Asinas que no se nos ha de fer raro que Rhaegar, a nemesi de Robert, apareixca como o gran villano que le furta la princesa a Robert.
- ¿Abominable? - ruchió o Rei -Lo que fació Aerys con o tuyo chirmán Brandon estió abominable. A manera que morió tu pai estió abominable. Y Rhaegar... ¿quantas vegadas creyes que violó a la tuya chirmana? ¿Quantos cientos de vegadas? - Chilaba tanto que o suyo caballo rechinló, niervudo. O Rei estiró d'as riendas con rasmia pa calmar a l'animal, y sinyaló a Ned con o dido -. Acabaré con totz os Targaryen que se me metan debant, dica que sigan tant acotolaus como os suyos dragons y dimpués picharé sobre as suyas fuesas.
Segundo capitol de Eddard en Chuego de tronos
Robert odia con tot lo suyo corazón a Rhaegar. Rai a historia verdadera, si Rhaegar raptó a Lyanna u os dos fuyoron chuntos, Robert ye obsesionau con casa Targaryen en cheneral y Rhaegar en particular y no consiente que dengún dubde d'a versión suya. Sisquiá Ned.

Manimenos, a l'atro canto d'o Mar Estreito, an que o poder reyal no tien mica influyencia, bi ha versions bien diferents. Lochicament, ye a traviés d'os uellos de Daenerys, chirmana de Rhaegar, como conoixemos l'atra versión.
Pero o suyo chirmán l'heba recontau tantas vegadas aquellas historias que, bellas vegadas, Dany plegaba a esmachinar como heba estau tot. A fuyida de meyanueitz enta Rocadragón, con a luz reflexada en as velas negras d'o barco. O suyo chirmán Rhaegar luitando contra l'Usurpador en as auguas ensangrentadas d'a Forca y morindo por a muller que amaba.
Primer capitol de Daenerys en Chuego de tronos.
Daenerys idealiza l'amor de Rhaegar por Lyanna y a suya propia fuyida de Ponient. Pa ella, Rhaegar ye l'heroi. Pero, lo feito ye que, a tamás d'a propaganda de Robert, muita chent tien una imachen muit diferent d'a oficial d'o fillo mayor de Aerys. 

Ned Stark no dubda d'a suya honorabilidat
Por primer vez en muitos anyos tornó a pensar en Rhaegar Targaryen. Se preguntó si Rhaegar heba estau aficionau a freqüentar burdels. Barruntaba que no.
Noveno capitol de Eddard en Chuego de tronos.
Tyrion lo viye como una figura heroica, amada por o pueblo 
Bastión de Tronadas ha cayiu, y Stannis s'acerca con fuego, acero y nomás os dioses saben qué poders misteriosos; o pueblo no tien a Jaime pa que lo protecha, ni a Robert, ni a Renly, ni a Rhaegar, ni a o suyo quiesto Caballer d'as Flors. Nomás a yo, que me odian-. Pretó a redir atra vegada. 
Deceno capitol de Tyrion en Choque de Reis.
Barristan, encara baixo a identidat de Arstan, lo describe como un gran guerrer y un hombre culto:
O principe de Rocadragón, estió un guerrer muit poderoso.
[...]
Quan yera muit choven, o principe de Rocadragón yera un gran aficionau a os libros. Prencipió a leyer tant luego que a chent deciba que a reina Rhaella debió de minchar-se bell libro y una tieda quan teneba a o suyo fillo adintro. A Rhaegar no l'intresaban os chuegos d'a resta de ninos. Os maestres yeran enarcaus por o suyo talento...
Primer capitol de Daenerys en Tronada d'espadas
De vez, dubda de l'amor que podese tener por Elia Martell y le'n fa dubdar tamién a Daenerys:
-  Esties en a voda d'o mio chirman Rhaegar. Decitz-me, ¿se casó por amor u por deber?
- A princesa Elia yera una buena muller, alteza - dandalió o viello caballer - Yera bondadosa y intelichent, d'inchenio rapedo y corazón amable. Sé que o principe le teneba muit afecto.
"Afecto. - yera una parola muit reveladera - Yo tamién podría prener-le afecto a Hizdahr zo Loraq.
Quarto capitol de Daenerys en Danza de dragons
Y qué decir d'a envista de Cersei, qui soniaba dende chiqueta con ell:
Más de una nueit heba alufrau a o Principe Rhaegar en a sala tanyendo l'arpa de cuerdas plateadas con ixos didos tant luengos y elegants. ¿Bi habría hombre más poliu?
Cinqueno capitol de Cersei en Lifara de cuervos
Igual como lo suyo chirmán, charra de l'amor que le teneba o pueblo
"Aplaudioron a mi pai o doble que a o Rei - remeró a Reina -, pero nomás a metat de lo que aplaudioron a o Principe Rhaegar"
Cinqueno capitol de Cersei en Lifara de cuervos
A rebelión de Robert liberó a Ponient d'o reinau de Aerys qui, efectivament, yera barrenau y poco u mica quiesto por o pueblo. Pero lo fació matando a qui, seguntes todas as fuents que tenemos, yera l'hereu quasi perfecto. Poliu, buen guerrer, saputo, honorable, ... todas as virtutz que puet haber-ie en un hombre de Ponient yeran presents en Rhaegar. Manimenos Robert se pasó a vida prebando de que o pueblo creyese que Rhaegar yera un secuestrador y un violador. Si lo consiguió u no, probablement lo sepamos si bell diya Martin remata la saga. A respuesta d'o pueblo y d'a nobleza a os hereus Targaryen, sigan Aegon u Daenerys, nos darán una mida de dica dó plegó a prebatina de Robert de fer olvidar a Ponient.

Fueras d'a suya parola, tot pareixe indicar que Rhaegar yera bueno. Talment un d'os pocos personaches buenos-buenos d'a obra, chunto con Brienne. Asinas que a versión d'o rapto y violación de Lyanna ye, como poco, rara. No sé exactament qué pasó entre Rhaegar y Lyanna, pero a versión oficial ye poco creyible, ixo ye claro.

JAIME LANNISTER Y A FIN D'A GUERRA

L'atra figura que Robert s'encargó d'emporquiar ye la d'o suyo cunyau Jaime Lannister. En iste caso con firme exito, ya que o capa blanca ye odiau por pueblo y nobles. O feito que fa que le odie tanta chent y que mesmo l'atormenta de cutio, ye haber muerto a Aerys II, o Rei Barrenau, a qui heba churau protecher en prener a capa blanca d'a Guardia Reyal. En un d'os millors momentos d'os libros, en a mia opinión, Jaime preba de chustificar l'asesinato de Aerys a Catelyn, en estando preso d'ella. I apareixen dilemas morals, y de legalidat versus lechitimidat aplicables a muitas situacions cutianas d'a vida real.
- ¿Cómo ye posible que tos continetz considerando un caballer, dimpués de haber violau totz os votos y churamentos?
- Tantos votos ... - Jaime pilló a pichera pa tornar a emplir-se a copa - . Te obligan a churar, y a churar... Desfenderás a o Rei. Obedeixerás a o Rei. Alzarás os secretos d'o Rei. Ferás a suya voluntat. Darás a vida por ell. Pero obedeixerás a tu pai. Amarás a la tuya chirmana. Protecherás a l'inocent. Desfenderás a lo feble. Respetarás a os dioses. Obedeixerás as leis. Ye masiau. No importa que se faiga, siempre se viola un churamento u atro. - Bebió un buen trago de vin y zarró os uellos un inte, con o tozuelo refirmau en a paret, sobre una taca de salobre -. Estié o más choven en vestir a capa blanca.
- Y o más choven en traicionar tot lo que significaba, Matarreis.
- Matarreis – prenunció ell gronxiando-se-. ¡Y bueno yera o rei que maté! - Puyó a copa -. Por Aerys Targaryen, o segundo d'o suyo nombre, sinyor d'os Siet Reinos y "protector d'o Reino". Y por a espada que le ubrió a gorga. Una espada dorada, por cierto, dica que a sangre suya tintó de royo a fuella. Ixas son as colors d'os Lannister: o royo y l'oro.
Pretó a redir, y Catelyn comprendió que o vin heba feito efecto; Jaime s'heba zorriau a mayor parte d'a pichera, y yera capin.
- Nomás un hombre como vusté se fería argüelloso d'ixa acción.
- Ya tos lo he dito: no bi ha hombres como yo. (...)
Sieteno capitol de Catelyn en Choque de Reis
Dimpués pasa a recontar como Aerys heba asesinau a Rickard y Brandon Stark, pai y chirmán mayor de Ned. A la fin, Jaime fació lo que creyó chusto. Evidencia as contradiccions entre os votos en as situacions limite, igual como pasa en o mundo nuestro con as leis y a moral.

Encara que estase un Rei refusau por totz, a Jaime se le viye como un traidor por haber crebau o churamento. ¿Sería igual de no tener-le tanta quimera Robert? ¿Belún s'encargó de preguntar-le a Jaime por qué asesinó a Aerys? Bien se vale que nusatras no somos ponientis y tenemos acceso a la ment de Jaime. U millor dito, a las suyas parolas, quan confiesa a Brienne o plan secreto de Aerys:
[Aerys II] A la fin heba comprendiu que Robert no yera un simple sinyor rebelde a qui podeba escachar en que querese, sino a pior menaza que heba concarau a casa Targaryen dende Daemon Fuegonegro. Sin mica elegancia, o Rei le recordó a Lewyn Martell que teneba a Elia, y lo ninvió pa que se metese a o mando de diez mil dornienses que s'acercaban por o camin Reyal. Jon Darry y Barristan Selmy cabalgoron ta Septo de Piedra pa prebar de replegar a os grifos que quedase, y o principe Rhaegar tornó d'o sur pa fer venir a plego a su pai de que se minchase l'argüello y invocase a lo mio. Pero garra cuervo no tornó de Roca Casterly, y aquello le fació mesmo más miedo a lo Rei. Viyeba traidors por tot, y Varys yera siempre astí pa sinyalar-le a belun que se l'hese eslampau. Asinas que Su Alteza les ordenó a os alquimistas que amagasen fuego valyrio por toda Arribada d'o Rei. Baixo lo septo de Baelor y as chozas de Leito de Pulces, establos y almagacens, en as siete puertas, mesmo en as bodegas d'a propia Fortaleza Roya.
Tot se fació con o mayor d'os secretos; s'encargo un camatón de mayestros piromantes. Sisquiá confioron en os suyos discipulos pa que los aduyasen. Os uellos d'a Reina levaban anyos zarraus, y Rhaegar yera masiau ocupau achuntando un exercito. Pero a nueva Man de Aerys, a maza y a daga, no yera fata de tot, y en viyer as idas y venidas de Rossart, Belis y Garigus, prencipió a sospeitar.
[...]
Asinas que lo sintié tot. - Recordaba como brilaban os uellos de Rossart quan desplegaba os mapas pa sinyalar a on caleba meter a sustancia. Garigus y Belis yeran iguals -. Rhaegar se concaró con Robert en a Forca, y ya sabetz que pasó. Quan a noticia plegó en a Corte, Aerys ninvió a la Reina ta Rocadragón con o principe Viserys. A princesa Elia habría de haber ixopau tamién, pero ell lo vedó. Se l'heba ficau en o tozuelo que o principe Lewyn heba traicionau a Rhaegar en a Forca, pero creyeba que nomás conservaría a leyaltat de Dorne entre que tenese a o suyo costau a Elia y Aegon.
- Ixos traidors quieren a mia ciudat – le sentié decir-le a Rossart -, pero nomás trobarán cenisas. Que Robert reine sobre un fascal de uesos sucarraus y carne calcinada.
Os Targaryen no apedecan nunca a os suyos muertos; los creman. A intención de Aerys yera tener a pira funeraria más gran que nunca hese existiu. Encara que, pa estar sincers, no creigo que pensase que iba a morir. Igual como Aerion Flamabrillant, Aerys creyeba que o fuego lo transformaría... Que se tornaría a devantar, renaixiu en forma de dragón, y que fería cenisas a los suyos enemigos.
[...]
A yo me pertocaba de desfender a Fortaleza Roya, pero sabeba que yeranos perdius. Le demandé a Aerys permiso pa plegar en un alcuerdo. O mio mensacher tornó con una orden reyal: "Si no sotz un traidor, trayetz-me o tozuelo d'o pai vuestro". Aerys no quereba ni sentir charrar de reblar. Seguntes o mio mensacher, Lord Rossart yera con ell. Y yo sabeba qué significaba aquello.
Quan trobé a Rossart, yera esbrazau de soldau y corrió enta una porteta. Estió lo primer que maté. Dimpués maté a Aerys, antes de que trobase a atro que les levase o suyo mensache a os piromantes. Dias dimpués trobé a os atros, y tamién los maté.
Cinqueno capitol de Jaime en Tronada d'Espadas.
Jaime salvó Arribada d'o Rei, a ciudat con más habitants de Ponient, d'estar cremada con totz ells adintro. Dica ista charrada con Brienne nunca no l'heba charrau a dengún d'a loquería de plan de Aerys, porque dengún no le creyería. Jaime Lannister habría de tener una estatua d'a grandaria d'o titan de Braavos chunto a o Septo de Baelor. Manimenos, a propaganda de Robert lo convirtió en un d'os hombres más odiaus d'os Siet Reinos. 

Robert no puet con os Lannister. S'habió de casar a retepelo con Cersei y aguantar a Jaime en a Guardia Reyal. Ixo sí, fendo-le a vida imposible. A versión "Baratheon" d'a fin d'a guerra ye, probablement, o millor exercicio de propaganda que he leyiu en Canta de chelo y fuego:

A Fortaleza Roya cayó en un petén, pero, en o caos, l'infortunio se cibó en Elia de Dorne y os suyos fillos Rhaenys y Aegon. Ye una trachedia que a sangre redamada en a guerra siga tanto d'inocents como de culpables y que qui violoron y asesinoron a la princesa Elia eslampasen d'a chusticia. No se sabe qui mató a la princesa Rhaenys, en o suyo leito, ni qui l'escachó o tozuelo contra la paret a lo chiquet principe Aegon. Diz que estió por orden d'o propio Aerys dimpués de descubrir que Lord Lannister s'heba uniu a la causa de Robert, entre que atros piensan que lo fació la propia Elia por miedo a lo que podese pasar-les en mans d'os enemigos d'o suyo difunto esposo.
A Rossart, a man d'Aerys, lo matoron en una porteta quan miraba de fuyir d'o castillo como un gabacho, y o zaguer en morir estió lo Rei Aerys, a mans d'o solo miembro d'a Guardia Reyal que i quedaba, ser Jaime Lannister. Igual como su pai, ser Jaime fació lo que creyó millor pa o reino y acabó con a vida d'o Rei Barrenau.
Asinas rematoron o reinau de Casa Targaryen y a rebelión de Robert, a guerra que metió fin a quasi trescientas anyadas de gubierno Targaryen y dio paso a una nueva era dorada baixo os auspicios de Casa Baratheon.
A cayida d'os dragons en O mundo de chelo y fuego
 "Qui violoron y asesinoron a la princesa Elia eslampasen d'a chusticia". Tanto Robert como Yandel, l'autor d'o libro, saben perfectament que a Elia y a os suyos fillos (y de Rhaegar) lo matoron hombres d'os Lannister. Concretament Gregor Clegane y  Amory Loch. Manimenos, en estar Elia, igual como Rhaegar, tant quiesta por o pueblo, se ixuplida o suyo papel. Mesmo se culpa a Aerys, u a Elia en un victim blaming de libro. Ixo sí, se deixa bien platero qui mató a Aerys, crebando os votos, porque "fació lo que creyó millor". Robert no puet enrestir contra toda a Casa Lannister, ya que ye casau con una, y le cal os diners y l'exercito d'o pai suyo. Ixo sí, se'n venga en a persona de Jaime a qui odia.

Ye inevitable contimparar a rematanza charrando d'a "era dorada" Baratheon, que ya he comentau alto, con os "vinticinco anyos de paz" franquistas.

Jaime ye o gran incomprendiu de Ponient. Sé que lo he dito antes, pero insisto. Realment a sola cosa reprochable que fa en os cinco libros ye aventar a Bran por a finestra. Talment ye a sola cosa reprochable que haiga feito en toda la suya vida. ¿Por qué no prebó de explicar a lo mundo tot lo plan d'Aerys, de chustificar os suyos actos? Personalment creigo que, quan traviesó a o Rei Barrenau, encara que yera convenciu d'o que feba, l'encorreba o remordimiento de crebar os suyos churamentos. Tot y que yera en periglo a vida de decenas de millars de personas. Salvó a la ciudat pero, con tot y con ixo, no ye argüelloso d'a manera que habió de fer-lo y por ixo no le'n diz a dengún. S'estima más de que le odien y carriar con o secreto. 

DAENERYS LIBERADERA?

Daenerys ye, en a mia opinión, un d'os personaches pior tractaus en a serie. Una d'as millors cosas que tienen os suyos capitols en os libros son as dubdas internas suyas. Como va creixendo y aprendendo, u no, a gubernar. Recordando que, en os libros, ye una adolescent, con tot lo que ixo significa. En a serie, manimenos, a suya figura ye quasi idilica. Os suyos conflictos internos y externos son radius y apanyaus de camín.

En casar-se con Drogo y prencipiar a fer pacha con ell, china chana, Daenerys prencipia a viyer-se realment como una reina. A muerte d'o suyo chirmán Viserys ye lo que la libera de tot. A monico, Daenerys prene confianza en si mesma, que le'n falta buena cosa en prencipiar o relato. Plega a viyer-se como una gubernant, dando ordens a lo khalasar de Drogo, en cuentra de totz os costumbres masclistas dothraki. Pero, una d'as grans cosas que tien Martin, son os chiros argumentals y, de bote y boleyo, tot se'n va a cascar-la. Drogo ye amanau a morir y o suyo papel de Khaleesi moriría con ell. Con a muerte de Drogo, la d'o suyo fillo y l'albandono d'o khalasar, Daenerys se troba ama d'una clica de carrilanos. Ye a bruixa Mirri Maz Dur a encargada de fer-le tocar tierra y deixar-le viyer lo que realment ha veniu fendo Daenerys "a liberadora".
Dany fació un cenyo enta Ser Jorah y a resta.
- Deixatz-nos. Quiero charrar sola con ista maegi. - Mormont y os dothrakis marchoron-. Tu lo sabebas – le respulió. Le feba mal tot, por adintro y por difuera, pero a carranya le daba fuerzas-. Sabebas o qué mercaba, sabebas o pre, y deixés que lo pagase.
- No habrían d'haber cremau o mio templo – respondió placidament a muller chonfla, con o suyo naso plano-. Ixo encarranyó a lo Gran Pastor.
- Isto no lo ha feito garra dios – dició Dany con frialdat. "Si torno a vista ta dezaga, soi perdida"-. Me enganyés. Asesinés a lo mio fillo mientres yera en a mia pancha.
- O semental que monta o mundo ya no podrá cremar ciudatz. O suyo khalasar no reducirá nacions a cenisas.
- Charré en a tuya favor. Te salvé.
- ¿De qué me salvés? - A muller lhazareena escupió a tierra-. Tres chinetz ya m'heban buquiu, y no pas como l'hombre lo fa con a muller, sino por dezaga, como o can canyeix con a canya. O quarto yera adintro de yo quan pasés a caballo. ¿De qué me salvés? Viyé arder a casa d'o mio dios, an que heba curau arrienda hombres buenos. Casa mia tamién ardió, y en as carreras viyé tozuelos a xarramata. Viyé o tozuelo d'o furner que furniaba lo mio pan. Viyé o tozuelo d'un chiquet que l'heba salvau d'unas calenturas en feba menos de tres lunas. Sintié os chilos d'os ninos entre que os chinetz les feban enantar limpio zurriar-les. Di-me, ¿De qué me salvés?.
- Tiens a vida.
- Para cuenta con o tuyo khal – dició Mirri Maz Duur y deixó eslampar una carcallada crudel- , y mira-te de que vale a vida quan s'ha perdiu toda la resta.
Noveno capitol de Daenerys en Chuego de tronos.
Iste ye tamién una d'as mias partes favoritas. As victimas civils d'as guerras son por un regular ixuplidadas de tot en ista mena de novelas. Manimenos Martin en charra más d'una y de dos vegadas. O pueblo sufre, y muito, as conseqüencias d'os concietos reyals y d'a nobleza. Mirri fa baixar a Dany a la realidat suya y ye una lición que tarda a aprender.

De feito, en ixas ye encara. A poquet a poquet Daenerys construye l'exercito con os repuis d'o khalasar, os dragons, os inmaculaus y bella companyía de mercenarios. Tot ixo aduyau, prou que sí, por a maquina propagandistica que son os suyos dragons. En Choque de Reis y Tronada d'Espadas, Dany va tornando a viyer-se como una liberadora. A suya luita contra a esclavitut ye por ideyals, prou que sí. Ella mesma estió vendida a Drogo y emplegada como un obchecto mientres a vida de Viserys. Pero tamién ye una estratechia belica y de propaganda. Daenerys preba de que sigan os propios esclavos os que se devanten contra os amos, unindo-se a ella y librando-le de largos sitios y furas batallas pa conquerir as ciudatz por an que va pasando.

Ixa autoconcepción de liberadora y gran gubernant torna a puyar-se-le t'o tozuelo, fendo-se-ne a bamba dica que torna a comprender que no ye perfecta y que o suyo reinau no ye tant idilico. No son as criticas d'a nobleza meereena lo que le fa reflexionar-ne. Ye a muerte d'una chiqueta nina, cremada por o suyo quiesto dragón Drogon.


Un d'os suyos antepasaus, o tercer Aegon, heba visto morir a su mai minchada por o dragón d'o suyo tío, y yeran innumerables as aldeas y reinos que heban viviu espantaus por aquellas bestias dica que bell valient matadragons bi iba t'aduyar-les. En Astapor, os uellos de l'esclavista s'heban regalau. En o camin enta Yunkai, quan Daario chitó por tierra os tozuelos de Sallor o Calvo y Prendhal na Ghezn, os suyos fillos se facioron una lifara con ells. A os dragons nos les feba miedo l'hombre, y un dragón prou gran pa minchar uellas podeba minchar a un nino igual de facil.
A nina se clamaba Hazzea y teneba quatre anyos.
"Si su pai no miente. Talment mienta. - Nomás ell heba visto a lo dragón. Presentaba como preba uns uesos cremaus, pero aquello no contrimostraba cosa. Talment hese muerto ell a la nina y la hese cremau dimpués. O Tozuelo chollau l'heba dito que no sería o primer pai que se desfeba d'una filla no deseyada-. U talment fuesen os fillos de l'Arpía, y lo facioron pasar por obra d'un dragón pa que a ciudat me odie" Habría quiesto creyer-lo... Pero alavez, ¿por qué heba aguardau o pai de Hazzea dica que a cambra d'audiencias estió quasi vueda antes de exponer o suyo caso? Si hese quiesto inflamar os animos d'os meereenos contra ella, habría charrau entre que en a cambra bi heba chent a trompicuesco. O Tozuelo Chollau l'heba consellau que ordenase executar a aquell hombre.
- U lo menos tallatz-le a luenga. Ixa mentira nos puet destruyir a totz, magnificiencia.
Pero Dany heba esleixiu pagar o pre d'a sangre. Dengún no sabió decir-le qué valeba la una filla, asinas que calculó a suya valura en cient vegadas la d'un corder.
- Si podese, tos tornaría a Hazzea – heba dito a lo pai, - pero bi ha cosas que no son en mans de dengún, sisquiá d'a reina. Os uesos suyos se descansarán en o templo d'as Gracias, y un ciento de velas arderá dia y nueit remerando-la. Tornatz a viyer-me totz os anyos en o suyo dia d'o nombre; a os fillos vuestros no les faltará cosa, pero no hetz de charrar nunca d'o que ha pasau.
- A chent ferá preguntas – dició plorando lo pai – Querrán saber qué pasó con Hazzea y como morió.
- Le mordió una sirpient – dició Reznak mo Reznak -. Se la levó un lupo fambrudo. Pilló una malotía de rapiconté. Decitz lo que siga, pero ni una parola de dragons.
[....]
"Mai de dragons" – pensó Daenerys -. Mai de monstruos. ¿Que maldición he desencadenau sobre o mundo? Reina soi, pero o trono mio ye de uesos cremaus y atarranchau sobre arenas movedizas.- Sin dragons no podeba gubernar Meereen, y muito menos recuperar Ponient-. Soi d'a sangre d'o dragón. Si ells son monstruos, en soi yo tamién."
Segundo capitol de Daenerys en Danza de dragons
Por segunda vegada, as errors de Daenerys son evidenciadas y ella mesma prencipia a dubdas si ye buena gubernant. Personalment creigo que puet plegar a estar-ne, siempre que siga bien aconsellada como agora. Ixa opinión la tiengo, sobre tot, por istas cosas. Por todas as dubdas que va tenendo con as conseqüencias d'os suyos actos. Daenerys ha feito un exercito dos vegadas y dos vegadas le'n han vulcau. S'ha creyiu perfecta dos vegadas y dos vegadas s'ha trobau con a realidat d'o pueblo que mira de gubernar. Aspero que ixo faiga honra pa lo suyo aprendizache, y que os Targaryen no trepucen tres vegadas en o mesmo zaborro.

A verdat d'a guerra pende d'o bando an que la vivas. No ye lo mesmo fer parte d'o khalasar dothraki que estar una pastora lhazareena, estar un noble u un esclavo meereense, u vivir a uno u atro canto d'o muro.

PROPAGANDA EN A SERIE
Quan escribo sobre Canta de chelo y fuego, me fa goyo de fer-lo nomás sobre os libros, pero en iste caso creigo que a serie ha introduciu bell par de cosas intresants que van que ni esleixidas a garra pa iste post. 

La una ye a obra de teatro que presencia Arya an que se scenifica a muerte de Joffrey. Tornamos a trobar-nos con a versión oficial, an que o fillo de Cersei ye presentau como un rei bueno y Tyrion u Ned como os villanos d'a historia. O pueblo plora por a muerte d'o rei entre que Arya, probablement a sola persona d'a plaza que conoixe a verdat, s'esmelica. En iste mundo o teatro y os septos son a sola manera de fer plegar a lo pueblo ixa versión oficial, lo que a serie ha sabiu replegar muito bien.

L'atra ye a decisión de Varys y Tyrion de fer servir a las sacerdotisas royas como ferramienta pa difundir as hipoteticas bondatz de Daenerys entre o pueblo de Meereen. Ista parella, dos d'os tozuelos más brillants d'a historia, son conscients d'a importancia d'a propaganda y de tener o pueblo a favor. A relichión ye perfecta pa fer ixa faina y antimás, entre as seguidoras de R'hllor, no ye de mal introducir a ideya de que una persona con tres dragons escupefuegos ye a esleixida pa guidar-les enta libertat y a luz.

Regular que me deixo muitas cosas. En tantismas pachinas bi ha muitismo material, pero aspero que sirva iste post pa que, quan leigamos y releigamos a obra de Martin, tamién paremos cuenta de todas ixas lecturas tant intresants y tant aplicables a lo nuestro mundo.

Post disponible tamién en formato PDF

miércoles, 7 de septiembre de 2016

Temazos 2. Tierra de barrenaus radio 2x12

Fa un anyo, quatre amigos radiotoperos perpetroron un d'os piors programas emitius dende que Marconi plachió a radio. Una temporada dimpués, hemos quiesto repetir a experiencia, y continan sin vedar-nos a emisión, asinas que ye más que prebable que a tercer temporada de Tierra de barrenaus remate como remató la primera y como remata a segunda. Con mosica, temazos, historietas, alparceos y risas. Muitas risas.

Ista vegada, decidiemos d'organizar-nos una miqueta y dividiemos o programa en quatre categorías. Asinas que cadagún d'os tres participants triguemos una canta ta cadaguna d'as categorías. Asinas que en istas dos horas y meya si fa u no fa, ascuitarás tres cantas "matacunyaus", tres versions, tres motivaderas y tres estiveras. Antimás de belatra que suena de fundo, y de todas as fateras que se nos fueron ocurrindo.

Por primer vez, antimás, decidiemos de fer un concurso. Pa saber de qué va, te caldrá ascuitar o programa y fer servir os retz socials. Como siempre, aspero que tos faiga tanto goyo como a nusatros gravar-lo y que nos faigatz plegar as vuestras opinions, criticas, faltadas, sucherencias, etc...



lunes, 5 de septiembre de 2016

Por si m'entivoco

Bi ha dias que pierdo muito a fe en a humanidat. Que me veigo tant rodiau de'ababols, carnuces, sanselos y desustanciaus que pienso que no tien mica sentiu todas as batallas que libro de contino. Que me qüestiono tot por lo que luito, y si realment mereixe la pena fer-lo. Sino m´iría millor pasando de to y adedicando lo que me quede de vida a leyer y viyer series. Ixos diyas pienso en deixar l'activismo, as asociacions y organizacions, as clases d'aragonés, o blog, a radio, ... tot. Pero de vez, pienso que me he entivocau tantismas vegadas en o pasau, que m'enticovo cada dia y que regular que continaré entivocando-me en o futuro. Asinas que, por si m'entivocase y a humanidat sí que tenese solución, nomás por ixa chiqueta posibilidat, caldrá continar treballando.

miércoles, 31 de agosto de 2016

Y Lucy s'estozó

Sin estar un ecolatra ni un hippie abrazaarbols, pienso que a humanidat hemos perdiu masiau o contacto con a millor parte d'a nuestra naturaleza animal: l'aprofitamiento d'os recursos, as astrucias fisicas, a confianza en a intuición y en os nuestros sentius, ... A evolución nos ha feito una especie prou intelichent, sí, pero de vez somos zampos, malfurriadors y plens de miedos inchustificaus.

Se gosa de charrar metaforicament de "baixar d'as brancas pa definir, en un petén y con pocas parolas, os millons d'anyos que nos costó plegar a estar Homo Sapiens Sapiens. Ixe proceso con que os nuestros antepasaus decidioron - u talment les calió - de fer-se o pre por tierra.

Ahiere m'entere de que Lucy, ixe eixemplar d'Australopithecus Afarensis que tant parient nuestra ye, morió en baixando d'un arbol. A evolución ye poetica, mesmo en os chiquetz detalles.

jueves, 11 de agosto de 2016

O viache d'estudios de 8º. Historias d'un cole de mosens VI

Sin dubda, de todas as historias que recuento de Coras, con la que más flipa la chent ye quan les charro d'o mio viache d'estudios de 8eno d'EChB. Conceptos como diversión u mesmo aprendizache, son de mal asumir t'os mosens, por lo que podié comprobar mientres aquells ueito anyos y, sobre tot, en iste viache. Atra cosa que me i quedó clara estió que a relación entre a ilesia catolica y a dictadura franquista continó muito dimpués d'a muerte d'o dictador y d'o cambio de rechimen,

Por motivos que no cal comentar aquí, yo no heba viachau guaire. A mia vida en 8eno d'EChB heba transcurriu quasi de tot entre Zaragoza y a casa que tenebanos en Cambrils, an que pasabanos buena parte de l'estiu. Nomás bell viache ta Chaca u Candanchu d'hibierno y bella curseta más. Asinas que en ixas envueltas no heba visto guaire mundo, y m'aganaba a-saber-lo deixar bell diya la mia ciudat. Antimás, como ye lochico en ixas edatz, m'ilusionaba prou no tener a la familia cusirando-me. O viache de cabo de curso s'acercaba y me feba buenas alufras.

O viache, nos heban dito que ibanos ta Madrit. Que no ye Cancún. Sisquiá Salou, que ye lo que quiers con 13 anyos. Pero m'importaba igual porque t'a part d'alavez yo no i yera estau nunca y quereba conoixer-lo. Ya preixinaba que guaire borina no bi'n habría, pero no m'asperaba trobar-me con aquello. O primer puesto que fuemos estió o "Valle de los caídos". Lochicament no nos estioron charrando d'os presos politicos que lo facioron, ni d'a represión franquista, ni d'os muertos, ni cosa. Nomás viyer ixa "choya arquitectonica". Mesmo un companyer de clase, que ya prencipiaba a chuntar-se con nazis, levó un camatón de flors t'a fuesa de Franco.

De nueitz, dormibanos en unas cambras granizas que teneban os Coras por Madrit. Dimpués d'un diya de aburrimiento total, pues o Valle de los caidos, antimás de faixista ye un puto catenazo, nos hese feito firme goyo de poder chugar bell rato u lo menos, estar-nos de capazo dica las mil. Pero lo mosen que nos tocó a nusatros yera un viello con horario de gallina. Asinas que nos chitabanos antes d'o que lo febanos en casa. Prou que prebabanos de blincar-nos ixe toque de queda y as cursas de nueitz ta fer bella trazonada estioron una constant. Os coles de mosens, atra cosa no tendrán, pero te fan aprender a fer-te o pre ta blincar-te todas as suyas normas absurdas.

A l'atro diya fuemos t'o Museu d'o Prado. Quasi lo millor de tot lo viache y regular que a sola cosa educativa que faciemos. A pintura no ye precisament l'arte que más goyo me fa y, con tretze anyos muito menos, asinas que no sabié fer-le aprecio a lo que teneba debant d'os mios uellos. Nos i fotiemos firme rato y, encara que a la fin rematabanos aburrius de tot, a fe que bella cosa buena nos ne levemos.

Dimpués fuemos ta Toledo. A yo me pareixió repoliu. Murallas, carreras medievals, ... A yo que no conoixeba ni Lobarre, ixo se me feba un castiello d'os clics en escala 1:1. Yera encantau de tot. Os zagals, en ixe anyo, chugabanos muito con as "mariposas", ixas navallas que o mango se dividiba en dos y que o rafe se quitaba y s'amagaba fendo un cenyo con a man. Qui no en teneba, porque en casa no le deixaban, sabeba maniar-la perfectament, pues nos estabanos meyo recreu aprendendo a fer-las servir. Toledo yera un paradiso ta nusatros y recorrebanos as botigas en busca de nuevas navallas, y viyendo con uellos laminers toda ixa ripa d'espadas en un tiempo an que lo d'os mercaus medievals no yera tant cutiano como agora.

M'hese feito goyo de viyer un rato más ixa ciudat, pero hebanos d'ixopar-ne porque nos iban a recontar una historia de valor, fe y prencipios morals. Un rato dimpués yeranos en l'Alcazar de Toledo. Por si bella lectora no lo sabe, mientres a Guerra Civil espanyola, l'Alcazar estió sitiau por as tropas republicanas. A leyenda diz que l'exercito heba preso a o fillo d'o militar a o mando de l'alcazar, o Coronel Moscardó. Le gritoron por telefono y diz que a conversa estió a siguient:


Son vustés responsables d'os crimens y de tot lo que ye pasando en Toledo, y le doi un plazo de diez minutos ta que faiga reblar l'Alcazar, y de no fer-lo fusilaré a lo fillo suyo Luis que lo tiengo aqui a lo mio costau.
Coronel Moscardó: ¡Lo creigo!
Chefe de milicias: Y ta que veigas que ye verdat, agora se mete a l'aparato
Luis Moscardó Guzmán: ¡Papa!
Coronel Moscardó: ¿Que tal, fillo mio?
Luis Moscardó Guzmán: Nada, que diz que me van a fusilar si l'Alcázar no rebla, pero no te'n faigas por yo.
Coronel Moscardó: Si ye cierto encomienda l'alma tuya a Dios, da un entalto a Cristo Rey y a Espanya y será un heroi que muere por ella. ¡Adios, fillo mio, un beso muit fuerte!
Luis Moscardó Guzmán: ¡Adiós, papa, un beso muit fuerte!
Torna a pillar l'aparato Candido Cabello
Coronel Moscardó: Puet escusar-se o plazo que m'ha dau y fusilar a o mio fillo. L'Alcazar no reblará nunca.
Isto lo sentibanos en a sala an que se suposa que pasó, con una interpretación gravada en audio. Ninos de 13 anyos presenciando una pura apolochía d'o franquismo. En rematar, una gambadeta por un museu militar feba "o completo". 

En ixas envueltas no yera de tot conscient de lo que yeran prebando de fer-nos. De tot lo que significaba en realidat lo que i hebanos visto. Simplament me'n torné ta casa con a sensación d'haber perdiu a oportunidat de fer un viache an que podese haber pasau ratos sobrebuenos con os mios amigos y haber conoixiu cosas intresants.

¿Se podeba fer un viache menos educativo? Ye dificil. Cuento que tanto os mosens que programoron ixe viache, como a mayoría d'os pais y mais que consintioron de ninviar a la suya cachimalla ta ixe FrancoTour, son d'os que s'alticaman porque l'asignatura de "Educación t'a ciudadanía" ye adoctrinar. U mesmo t'esfenderán que os coles catolicos "educan en valors". Con razón, porque en ixe viache yo aprendié muito sobre valors. Concretament sobre as valors d'o faixismo.

domingo, 7 de agosto de 2016

Identidat nacional en Canta de chelo y fuego

Si charrar de identidat nacional en a Europa Medieval ya ye de mal fer, prebar con una sociedat imachinaria d'una obra de ficción basada en ixa Europa, ya ni te digo. Pa bien u pa mal, creigo que agora mesmo controlo muito millor a historia d'o Mundo de chelo y fuego que la de Europa. Lochicament no podemos charrar d'o concepto de identidat nacional como lo conoixemos agora levando-lo a ixos tiempos u, en iste caso a iste universo. Pero creigo que puet estar intresant viyer qué ye lo que condiciona os "movimientos independentistas" en a obra de Martín, y quals son os factors identitarios presents en a suya obra.

Por enmarcar una mica iste post, me centraré en o territorio d'os Siet Reinos baixo lo gubierno d'o Trono de Fierro. Dillá d'ixas mugas, a identidat prene formas bien diferents. En Essos, as ciudatz son soberanas, asinas que qualsiquier hipotetica identidat no va dillá d'as  murallas que las amugan. O sistema politico y economico ye tamién prou diferent a lo de Ponient, basando-se en l'esclavismo y no pas en o vasallache, lo que sustituye as leyaltatz por a simpla propiedat. Se podría charrar d'os pueblos valyrio y ghiscario, pero totz dos son desapareixius, no quedando que a luenga d'o primer. Tamién d'os dothraki, pero no ye l'obchectivo d'iste post.

A lo Norte d'o muro, manimenos, sí que trobamos una identidat colectiva muit clara, pero bien recient. Si nomás nos quedamos en os feitos d'os zaguers anyos, o Pueblo Libre apareixe con una conciencia colectiva muito clara, con un antagonista claro y causant d'os suyos problemas: os Siet Reinos. Manimenos, isto no siempre estió asinas. En tot lo recorriu por os libros viyemos como bi ha grans diferencias en os costumbres y en a organización social entre as diferents tribus que fan parte d'o Pueblo Libre. Os thennitas, que a serie desvirtua de tot, tienen una estructura de vasallache y de triga de cargos pareixida a la que bi ha a los sur d'o Muro. A resta de tribus esleixen a los suyos liders de trazas diferents y viven de trazas bien diferents. Mesmo bi'n ha de canibals u pueblos no humanos, como os chigants.

Durant vinte anyos, Mance Rayder recorrió territorios a lo norte d'o muro prebando de fer venir a plego a las tribus ta unir-se frent a dos enemigos comuns: os Atros y os "achenullaus", totz dos que les mataban dende un y atro costau. No sabemos cómo lo fació. O pueblo libre tien bien poco en común. A relichión mayoritaria ye la d'os dioses antigos, pero ixo tamién lo tienen en común con o Norte. A lengua antiga, parlada ya nomás por ells, pareixe que tampoco no ye un elemento que les arrocle de traza especial y tasament prene importancia en os textos de Martin. Asinas que d'una man, cuento que Rayder explotaría os elementos comuns d'antagonismo con o sur d'o muro. A estructura social de tot diferent, an que "no s'achenullan" debant de dengún, pero sobre tot, o feito d'haber estau perseguius y asesinaus sin piedat durant sieglos.

Con tot, ixa identidat ye feble y emparada en un liderazgo, o de Mance Rayder, y l'obchectivo de blincar o muro ta salvar-se d'os Atros. Redotau Mance Rayder y sin asperanza de traviesar o Muro, o pueblo libre torna a estar un camatón de tribus que cadaguna fuye t'an que puede.

Ya entre o Muro y a mar d'o Verano, nos trobamos con os Siet reinos. O nombre ya nos leva a una aparent división d'un dominio reyal en siet. O feito ye que quan Aegon arribó en lo que agora conoixemos como Arribada d'o Rei, Ponient se dividiba en siet reinos independients de tot. Istos yeran o Norte, baixo lo reinau d'a casa Stark, As islas y as tierras d'os Ríus (casa Hoare), A Val (casa Arryn), as Tierras de l'Ueste (casa Lannister), o Dominio (casa Gardener), as tierras d'a Tronada (casa Durrandon) y Dorne (casa Martell). En rematar a conquista d'Aegon, nomás quedoron dos coronas. La d'os "Siet Reinos" en man d'os Targaryen, y la de Dorne, que encara continó independient bell tiempo más. A resta quedoron en senyoríos, cambiando bella vez de casa y mesmo dividindo-se como en o caso d'as Islas y as tierras d'os Ríus que pasoron a estar dos senyoríos diferents baixo o gubierno d'as casas Greyjoy y Tully respectivament.

Ixo cuanto a lo nivel politico - administrativo, por decir-le de bella traza. Cuanto a la procedencia etnica, ye bueno recordar cómo se pobló o continent de Ponient. Os primers humanos en plegar-ie se conoixen como os Primers Hombres. D'ells descienden os habitants d'o Norte d'as dos vesants d'o Muro. Os Andalos son os protagonistas d'a segunda colonización de Ponient. Dimpués d'anyos de guerra deixoron a os Primers hombres en o Norte y pobloron tot lo sur d'o continent. A tercer gran cultura en plegar en Ponient, y la más recient, estioron os Rhoynar, plegaus dende a Val d'o ríu Rhoyne, en Essos, y que pobloron o reino de Dorne, en a parte más meridional d'o continent.

Istas tres grans culturas han perviviu a traviés d'os sieglos, vivindo procesos de mezcla y colonización cultural. Ye claro, en a parte d'a historia que somos agora que una d'istas culturas, l'andala, ye a hechemonica en o continent, y que os Primers hombres y os rhoynar, encara que han manteniu rasgos d'as suyas culturas, las han sometidas a la dominación politica y cultural d'os andalos. A coexistencia d'as tres culturas se reflexa mesmo en a parrafiquera de titols d'o soberano de Ponient qui, tecnicament ye "Rei d'os Andalos, os Rhoynar y os Primers Hombres, sinyor d'os siet Reinos y protector d'o Reino".

O NORTE

D'a primer d'ixas culturas, os Primers hombres, a parte que se quedó a o sur d'o Muro s'organizó en o reino d'o Norte, baixo lo gubierno d'a casa Stark. O reino continó independendient dica la conquista d'Aegon I de casa Targaryen, qui convirtió a Torrhen Stark en o zaguer Rei en o Norte, pasando-se-le a conoixer como "o rei que s'achenulló". Con tot y con ixo, os nortenyos han continau con buena parte d'a suya cultura y costumbres bien diferenciadas d'o sur. Encara que no charran ya l'antiga luenga, sí que tienen un accento prou diferenciau. Tamién tienen una relichión diferent, la d'os antigos dioses, muito más cercana a un culto naturalista. As condicions fisicas d'o territorio tamién son condicionants d'a identidat d'o Norte. A contina fredor y as grans distancias entre un y atro nuclio de población fan una suya sociedat más austera y prou isolada d'a resta d'o continent. Tamién son de mas facil creyer en as leyendas y supersticions, ya que totz os cuentos de Os Atros, chigants, aranyas de chelo, etc.... son parte d'a suya cultura y no faltará qui asegure d'haber-los visto bella vez.

De tot isto, probablement a falta de conexión con a resta d'o continent ye lo que más ha influyiu en creyar ixa identidat diferenciada de "Lo Sur". En qualsiquier caso, dimpués de trescientos anyos, o Norte recuerda a suya independencia, y asinas lo deixa de claro Catelyn en a suya anvista d'a coronación de Robb Stark:

Pensó en as suyas fillas: se preguntó si tornaría a viyer-las, y en ixe momemnto, o Gran Jon se metió de piet.
- SINYORS MIOS! - chiló con una voz que fació bochar-se as vigas - ¡Viyetz lo que opino d'ixos dos reis! - escupió a tierra - Pa yo, Renly Baratheon no significa cosa, y Stannis mesmo menos. ¿Por qué van a reinar sobre yo y sobre os mios dende un trono de flors en Altochardín u Dorne? ¿Qué saben ells d'o Muro, u d'o bosque d'os lupos, u d'os primers hombres? ¡Si mesmo adoran a atros dioses! Y que os Atros se leven tamién a os Lannister, ¡soi farto d'ells! - se levó la man t'a esquena y desenvainó l'inmenso mandoble - . ¿Por qué no tornamos a gubernar-nos nusatros mesmos? Les churemos leyaltat a los dragons, y os dragons son totz muertos - Sinyaló a Robb con a espada -. Iste ye o solo rei debant de qui pienso achenullar-me, sinyors mios - chiló -. ¡O Rei en o Norte! - y s'achenulló, y metió a espada a os pietz de Robb.
- Con ixas condicions sí sinyaré a paz - dició Lord Karstark - . Que se queden con o suyo castiello royo, y con a suya silla de fierro. - Quitó a espada d'a vaina - ¡O rei en o Norte! - chiló, achenullando-se chunto a Gran Jon.
- ¡O Rei d'o hibierno! - dició Maege Mormont devantando-se ta meter o mangual chunto a las espadas.
Tamién os sinyors d'o Riu se devantoron: Blackwood, Bracken, Mallister, Casas que Hibernalia nunca no heba gubernau, pero Catelyn viyó como se devantaban, desenfundaban as armas, s'achenullaban y chilaban os antigos lemas que no s'heban sentiu en o reino dende feba más de trescientos anyos, dende que Aegon o Dragón unificase os Siet Reinos.... Pero en aquell momento tornaban a ascuitar-se retumbando entre as vigas d'a sala de su pai.
- ¡O Rei en o Norte!
- ¡O Rei en o Norte!
- ¡O REI EN O NORTE!(1)

Sé que nomás ye una coincidencia lo d'os tres sieglos dende a perdua d'a independencia y que nusatras tamién vivamos en o Norte de l'estau que nos coloniza, pero no me adubo a emocionar-me bell poquet cada vegada que leigo iste troz.

O Norte ha remaniu fidel a lo trono mientres ixos trescientos anyos, tamién en buena parte porque o trono no le feba guaire caso, dica la Rebelión de Robert. Pero a suya identidat colectiva no s'ha ixublidau y en momentos de crisi, renaixe pa demandar a suya independencia. Dimpués d'a redota de Robb, o Norte torna d'o trono de Fierro, agora baixo lo gubierno d'a casa Bolton, pero ya en os libros se barrunta un nuevo plan secesionista.

En a serie, Jon Nieu torna a estar nombrau Rei en o Norte, lo que en ixa sociedat ye una Declaración d'Independencia. No sabemos si en os libros será asinas (personalment opino que no), pero as dos obras, libros y serie, deixan platera ixa identidat colectiva que ha remaniu mientres trescientos anyos de conquista y cómo quan cal, torna pa mirar de solucionar os suyos problemas. En unas tierras ixublidadas por o Trono de Fierro fueras de quan les cal pa bella cosa.

AS ISLAS D'O FIERRO

Baixando no guaire ent'o sur, bi ha atro antigo reino que de cabo ta quan se segrega d'a corona. As Islas d'o Fierro. Etnicament, os fillos d'o fierro son descendients d'os primers hombres. Encara que bi ha leyendas que dicen que son anteriors y que "son más emparentaus con peixes y tritons que con a resta de razas humanas"(2). Rai a suya procedencia. O feito ye que os fillos d'o fierro tienen toda una serie de costumbres y cultura que los fan bien diferents d'a resta de Ponient.

Prencipiando por a relichión. Igual como os nortenyos tienen un culto basau en o culto a os arbols y a naturaleza que les rodia, os fillos d'o fierro adoran a la mar, personificada por o Dios Afogau. Iste dios mesmo tien un antagonista clamau o Dios d'a Tronada qui, lochicament, provoca iste fenomeno atmosferico. Con a conquista d'os andalos, y con a sumisión a o Rei de ponient, a Fé d'os siet ha dentrau y saliu d'as islas en qualques ocasions. Pero quan ye dentrada s'ha trobau con un refús popular contino. Septos cremaus, septons y septas asesinadas y mesmo as casas gubernants fendo-les fuera en más d'un momento historico. Os primers hombres u os rhoynar tienen atras relichions, pero han conviviu de buenas trazas si fa u no fa con a Fe d'os Siet. Manimenos a hostilidat enta ixa Fe ye estada una constant en a historia d'as Islas d'o Fierro.

A insularidat y as caracteristicas fisicas d'a isla marcan o suyo modelo economico. Mesmo en fan argüello, por eixemplo, en o lema d'os Greyjoy, a casa soberana: "Nusatros no sembramos". Antesmas, a economía d'as islas se basaba en o saqueo d'os puestos cercanos. O saqueo no nomás yera a nivel economico, sino que con ell iban atros costumbres no compartidas con a resta de Ponient. Bella mena de poligamia (masculina, claro), an que os saqueadors podeban tener tantas "esposas de sal" como podesen matener. Ixo sí, teneban una y nomas una, "esposa de piedra" que les daba o hereu principal. Antimás de recursos materials, os saqueos tamién trayeban man d'obra, a traviés d'a servidumbre, que no cal trafucar con esclavismo, encara que tienga muito en común. O comercio, a pesca y a minería han feito y fan parte d'a economía d'as islas, pero siempre son vistos como oficios de segunda y menos dignos que a guerra u o saqueo.

Pero talment a "viella tradición" que más truca ye a manera que trigan os gubernants. A diferencia d'a resta de Ponient, an que a corona s'hereda de pais a fillos y bi ha una linia sucesoria clara, os fillos d'o fierro, celebraban asambleas de sucesión quan escrabutaba o monarca. Tot qui tenese u capitanease una nau teneba voz en istas asambleas, convocadas por os sacerdotes d'o Dios Afogau. A tamás de tot lo salvaches que son en muitas atras cosas, os fillos d'o Fierro teneban o sistema de triga de gubernant más civilizau de tot Ponient.

De tot Ponient, nomás as islas d'o Fierro esleixiban a o suyo Rei, en grans consellos clamaus asambleas de sucesión. Quan un rei moriba, os sacerdotes d'o Dios Afogau convocaban a un tribunal ta trigar a o sucesor. Totz os amos y capitans de nau teneban voz en istas murgueras reunions, que a soben se prolargaban diyas y, de cabo ta quan, muito más. Atras vegadas, os sacerdotes achuntaban a "capitans y reis" ta derrocar a un gubernant indigno.(2)

Totz istos costumbres, o Dios afogau, o sistema de servidumbre, as esposas de sal, os saqueos, as asambleas de sucesión, ... han estau vedaus u gravaus economicament en diferents ocasions. O sistema economico se prebó de cambiar en bell momento, pero como muito se consiguió que saqueasen en tierra más aluenyadas.

Tot isto, y os condicionants cheograficos, fan que as Islas d'o Fierro se  sientan siempre bien luenyes de Ponient. Por un regular se contentan con que no les faigan guaire estorbo pero, cada bell tiempo, s'embrecan en bella guerra ta conguerir partes d'o continent u simplament saquear-ne.

En Canta de chelo y fuego viyemos como torna belun d'os costumbres antigos como lo saqueo y l'asamblea de sucesión. Si nomás hetz visto a serie, ye una d'as cosas que pior s'ha adaptau, por cierto, y eixemplo de por qué os libros son muito millor. Nomás en os zaguers anyos, as Islas d'o Fierro s'han devantau en armas tres vegadas contra o trono. A primer, dimpués d'a rebelión de Robert, quan Balon Greyjoy se problamó Rei d'as islas y envió a Euron y Victarion, os suyos chirmans, a saquear os dominios d'os Lannister. Perdió contra as tropas comandadas por Stannis Baratheon. Dos d'os suyos fillos varons morioron en ixa guerra y o tercer, Theon Greyjoy, quedó rehen en Hibernalia, baixo a custodia d'a casa Stark.

A segunda, tamién la protagoniza Balon Greyjoy durant a Guerra d'os Cincos Reis, conquerindo parte d'o Norte. A la fin se les fació fuera y s'evidenció as dificultatz que tienen ta conseguir fer remanir castiellos tierra adintro en o suyo poder. Dimpués d'a muerte (u asesinato?) de Balon, y a proclamación d'Euron como Rei d'as Islas, iste prencipia tamién una campanya de saqueo prenendo bella posición en o continent y fendo esferras en o Dominio.

Ye claro que buena parte d'os fillos d'o fierro tienen bien presents os suyos orichens, y que no quieren renunciar a los suyos costumbres. As islas ye un d'os puestos an que a cultura andala menos s'ha imposau, y an que as rebelions por a suya soberanía quasi se podrían considerar unatra d'as suyas caracteristicas.

DORNE

A zaguer cultura en plegar en Ponient estioron os rhoynar. Plegaus dende a Val d'o Rhoyne, en Essos, trayoron os suyos costumbres y cultura que barrachoron con la d'os andalos que ya viviban en Dorne. Iste yera, y encara ye, un territorio muit poco poblau, asinas que o rastro d'a cultura rhoynar ye present por tot. L'arribada d'os rhoynar, bells mil anyos antes d'a rebelión de Robert, unificó os chiquetz reinos que bi heba en Dorne en un gubernau por a casa Nymeros Martell, conoixida por un regular como simplament Martell.

A influyencia d'a cultura rhoynar ye bien present en una mayor igualdat entre cheneros. Un d'os elementos diferenciadors precisament ye que en a linia sucesoria no bi ha prevalencia de l'hombre debant d'a muller. L'hereu ye a filla u o fillo mayor importando igual lo que sía. Tamién os costumbres sexuals son de tot diferents, estando de tot acceptada la homosexualidat y a bisexualidat y a poligamia. Os fillos difuera d'o matrimonio, antimás de qualcosa perfectament común y acceptada son reconoixius legalment igual como los d'adintro.

Os rhoynar trayoron con ells as suyas leis y costumbres y, dimpués, os Martell las ixemenoron por tot Dorne. Ye o solo d'os Siet Reinos an que o primochenito ye l'hereu, independientement d'o suyo sexo. En os suyos rechistros bi ha grans sinyoras y princesas famosas a boticiegas, y son obchecto de cuentos y cantas en a mesma mida que os grans caballers y principes (3)

Ye curioso lo que diz o mundo de chelo y fuego cuanto a la lengua rhoynar:

Os dornienses de sal, descendients dreitos d'os rhoynar, olvidoron a suya lengua materna con os sieglos, encara que en charrar a lengua comuna amuestran claras influyencias d'o rhoynar: fan más largo bells sonius, en arrastran atros y prenuncian bella silaba en tono cantarín. Belun ha descrito a parla dorniense como seductora, y atros, os marquenyos, principalment y inchusta, como incomprensible.
[...]
De pura sangre rhoynar, diz que [os popiellos d'o Sangreverde, un pueblo dorniense] charran a lengua, encara que d'amagatons, pues os tres sucesors d'o principe Mors II, nieto de Nymeria, vedoron o suyo emplego.
A entidat propia se reflexa en o titol d'o soberano/a dorniense que ye principe u princesa, no por hipoteticos dreitos sobre o trono de Fierro, sino por remeranzas d'o titol nobiliario d'os rhoynar. Ye tamién o solo reino con un nombre propio que no fa referencia a caracteristicas cheograficas (o Norte, a Val, as Islas, ...).

Antimás d'as leis propias y d'ixos rasgos culturals, lo que siempre ha teniu Dorne ye a ideya d'autogubernar-se. Aegon I conquerió en bells pocos anyos a resta d'o territorio de Ponient. Manimenos Dorne resistió. Con una estratechia belica tamién diferenciada d'a resta de reinos de Ponient. En a guerra contra Aegon, facioron servir como no dengún a guerra de guerrillas, aprofitar as avantallas d'o terreno y vuedar as ciudatz y lugars ta que no conquerisen cosa. Matoron Rhaenys, una d'as reinas Targaryen, chirmana y muller d'Aegon, y a la suya dragona Meraxes. Os Targaryen no consiguioron fer-les revlar y habioron de sinyar una paz, que les reconoixeba como territorio independient.

Calió dos matrimonios ta unir a Dorne a lo Trono de Fierro. Estioron los de Daeron II Targaryen, rei de Ponient entre 184 y 209 d.C.(4) con Mariah Martell, princesa de Dorne y o de Maron Martell, principe de Dorne con Daenerys Targaryen, chirmana d'o rei. Os casorios no cambioron as leis dornienses que se continan aplicando en a suya tierra. Ixa feble paz de tasament sieglo y medio, prencipió a trencar-se quan en a Rebelión de Robert, ser Gregor Clegane, baixo ordens d'os Lannister, asesinó a Elia Martell y a os suyos fillos y hereus a lo trono, Aegon y Rhaenys.

Como ya sabemos por os libros, Dorne tampoco no ixublida. Por ixo Doran elaboró lo plan de casar a Viserys con Arianne y a Quentyn con Daenerys que ha habiu de cambiar por as circunstancias conoixidas. Un plan que entiendo que yera masiau embolicau pa levar-lo t'a serie de televisión. Lo que tampoco no adaptoron, y me cuesta más d'entender, ye a prebatina de coronación de Myrcella. Pero a verdat ye que prebar d'entender bella cosa de l'adaptación d'a trama de Dorne en a serie, ye bien dificil. 

A parte más vengativa d'os dornienses facioron servir precisament a suya lei ta prebar de crebar con o trono de Fierro, coronando a Myrcella Baratheon. Seguntes as leis dornienses, dimpués d'a muerte de Joffrey, ella ye a heredera d'o trono, ya que ye mayor que Tommen. O plan a la fin lo fa fracasar o mesmo Doran, reservando-se a suya baza pa os matrimonios de Quentyn y Arianne.

Dorne talment ye o reino que menos feitos culturals diferenciadors tien con a resta de Ponient, pero ye o territorio que menos tiempo leva en a corona y que más independencia legal tien. Como diz o lema d'os Martell, "Nunca no doblegau, nunca no trencau".

En a resta de Ponient, de rebelions secesionistas, proclamacions de reis de bell territorio, y cosas pareixidas, bi'n ha habiu muitas más, y podría emplir tres posts como iste, pero cuento que tienen muita menos entidat. As tres culturas que en he charrau son as más diferenciadas de Ponient y as que protagonizan todas as prebatinas serias de segregar-se d'o trono de Fierro. Si ixos tres territorios continan baixo un mesmo rei a la fin d'a saga ye qualcosa que me pienso que tardaremos prou a saber.

A resta de territorios de Ponient, con as suyas chiquetas particularidatz, tienen cultura, lengua, tradicions, relichión, lechislación, y identidat muit poco diferenciadas y poca u mica conciencia de colectivo. Y precisament son istos territorios y iste pueblo, l'andalo, qui ha imposau tot ixo a la resta. O nacionalismo banal trunfa tanto que mesmo a la suya lengua, le dicen lengua común.


(1) Chuego de tronos. Catelyn (11)
(2) O mundo de chelo y fuego. As islas d'o fierro
(3) O mundo de chelo y fuego. Dorne
(4) Dimpués d'a conquista d'Aegon I

miércoles, 3 de agosto de 2016

Barrenaus de chelo y fuego. Tierra de barrenaus radio 2x11

Prebar de fer un programa de radio cheneralista sobre Canta de chelo y fuego y la suya adaptación a televisión, Chuego de tronos, ye bien dificil. Quan tres fans d'a saga nos chuntamos, tenemos ferrete pa horas. Nomás con qualsiquier d'os temas que'n charramos en iste podcast, podríanos foter-nos tot lo programa. Pero prebemos d'abreviar y cuento que o resultau ye prou bueno.

Ista saga, como ya sabetz si visitatz a ormino lo blog, ye una d'as mias pasions. En he feito buena cosa d'articlos. Asinas que fer-ne un podcast yera qüestion de tiempo y oportunidat. En iste programa prebamos de transmitir ixa pasión por a saga que nos une a las tres personas que i participamos. En una primer parte, nos endrezamos t'a chent que ni ha leyiu os libros ni ha visto a serie. Dimpués, t'as que nomás viyen a serie, y ta rematar, lo que más goyo nos fa, charrar de tot: serie, libros, teorías,....

O programa, como barruntabanos, se nos quedó curtet. Dimpués de quasi tres horas, nos quedaba guión pa lo menos hora u hora y meya, asinas que ye más que posible que se'n faiga una segunda parte, pero ixo ya pa la temporada venient.

Compartir con buena chent as buenas aficions ye qualcosa que siempre m'ha feito goyo. Asinas que pa qui encara dubdatz de si viyer a serie u leyer os libros, aspero que consigamos fer-tos venir a plego y que le pretetz fuego a l'Emule pa baixar os ebooks u os episodios, u que vaigatz a toda vitesa t'a vuestra biblioteca a fer-tos con os libros. Por muit mainstream que haiga esdeveniu, Canta de chelo y fuego ye una saga increyible, plena de lecturas dende muitas anvistas diferents, funda de vez que divertida, y creyadora d'emocions de toda mena. Precisament ixo zaguer ye pa yo una d'as cosas que distingue a buena literatura.

Como siempre, aspero que tos faiga muito goyo lo programa, agradeixco la participación d'as compas de podcast y aspero as vuestras criticas, sucherencias, faltadas, etc...