martes, 31 de marzo de 2026

Indiana, Tony y la propiedat privada

L’atro día feban la tercera d'Indiana Jones en a tele. La d'o gredal. Ye hipnotica. La he vista un ciento de vegadas, me sé los dialogos punto por agulla, pero con tot y con ixo, siempre que lo zapping me i leva, me quedo mirando-me-la. Lo menos bel rato, dica que Indi le fote bel punyazo a un nazi, que ixo siempre fa goi. Creixié, como tantos atros quintos míos, con l’arqueologo como heroi. Lo teneba tot. Barrachaba lo caracter aventurer con o conoiximiento academico y, pa forro’i bota, trestucaba a las mullers que se regalaban por lo doctor.

Pero amás, Indiana teneba atra caracteristica que t’a part d’alavez no en parabanos cuenta y que agora pienso que talment fuese mas important que no me pensaba en a mía formación. L’enemigo suyo yeran los nazis, y ixo hue ya ye de destacar. Pero en teneba unatro, d’enemigo. ¿Cuántas vegadas sintiemos en ixas cintas d’os ueitanta ixo de «isto habría d’estar en un museu»? Indiana Jones luitaba contra la privatización d’o patrimonio artistico. Los «malos» yeran cudiciosos traficants d'arte que agora clamarían «emprendedors». Si hue s’estrenase a fe que sería acusada de woke y de propaganda anticapitalista.

No en faré un afalago acritico. Las pelis d’Indiana Jones tienen un mensache colonialista y una pudor masclista de mal amagar. Ixo, tan común en as produccions d'alavez, lo deixamos t'atro post. Lo que me clama l’atención, cada vegada que lo veigo, ye ixa defensa d’o común.

No ye lo solo eixemplo de mensaches, cutianos en o cine y la cultura popular d’os ueitanta y primers novanta, que han dispareixiu de tot. En aquellas envueltas, dende Los Goonies a l’Equipo A pasando por Scooby-doo, los especuladors immobiliarios yeran prototipo recurrent de «malo»: l’antagonista que no teneba mica escruplo en joder-les la vida a los protagonistas y a qui pertocase.

Dos decadas dimpués d’ixa zaguer cruzada d’Indi arribaba t’os cines un heroi bien diferent: Iron man. Tony Stark tamién yera seductor, intelichent y aventurer. Pero no yera un profesor universitario sino un interpresario d’exito que amuntonaba diners a pur de vender armas por lo mundo. En Iron man 2, l’hombre de fierro va ta un chuicio a on que l’estau le demanda que meta la suya tecnolochía a lo servicio d’o gubierno d’os EE.UU. y astí ye la gran escena que define lo cambio cultural, cuan debant d’os representants d’a cambra diz ixo de «¿Quieren la mía propiedat. No pueden tener-la. Pero les he feito una gran favor: he privatizau con exito la paz mundial». Me pienso que no puet existir una frase ni una escena que represiente millor lo neoliberalismo y l’individualismo. Y Iron Man en ista peli ye la suya personificación.

Ye verdat que dimpués lo personache fa tot un viache de l’heroi. Caye en o pozo, tien problemas con l’alcohol y acaba cambiando lo negocio d’a fabricación d’armas por lo d’a producción d’enerchía, como si no bi hese tamién aspectos eticos y morals en ixo. (Aviso de spoilers de pelis de fa una decada). Seguindo la saga, l'amigo Anthony fa un chiro de 180 graus cuan empara la iniciativa de rechistro superheroico pa que la chent con poders pase a pender d’un control estatal (Captain America: Civil war) y en Avengers: Endgame acaba sacrificando-se por salvar a la humanidat. Entremistanto, refusa la suya vida de playboy millonario pa marchar a vivir con o suyo amor con qui tien una filla.

Ni lo chiro ideolochico ni la posterior redención, tot muit opinable, ye lo que lo fan meyo d’Iron man remera. Sí pas ixo d’a privatización d’a paz mundial, las fiestas en a suya torre, los autos de luxo y la manera de vivir d’ixas primers cintas, antes que le entre una mica de talento.

Contraeiexemplos, n’i habrá a brozuecos. Iste no ye unatro post de viello de «los 80 yeran millor». Ixa decada, como todas, tien cosas que fan muita pampurria. Ye una experiencia personal que creigo que me marcó mas que no pienso y dezaga d’a que probablement i hai una manera anterior de veyer la vida y de buscar en a ficción los mensaches que me reafirmen en las mías ideyas. U talment ye un simple «Indiana mola mas que Tony». Qué me sé yo.

lunes, 23 de marzo de 2026

Jamon trail 2026 y lo goi d'as trails modestas

Lo domingo corrié la Jamón trail, la distancia intermeya de 16 km con 650 d+, una d’ixas trails modestetas, por agora, que no feguran en os calandarios d’os elite y que sisquiá tienen formato ultra. Iba ta Lo Pueyo (El Poyo del Cid) con pocas alufras. Los meses d’antes la información online yera bien radida. Lo reglamento curtet, sin guaires especificacions. Tot pareixeba que fuese mas enfilau ent’a Jamón bike, una preba ciclista que sí que teneba recursos arrienda, quedando la trail como un simple complemento, talment pa aproveitar la infraestructura.

Tot lo contrario, la experiencia d’a Jamón trail, estió pistonuda, toda una reivindicación d’ixas trails modestas, de lugar, feitas a pur d’ilusión y falaguera, que sientes que yes fendo cualcosa mas que una corrida por lo mont.

I arribé la vispra, trobando-me con un puesto bien majo pa dormir en a furgo, a lo canto d’o poliesportivo que deioxoron pataler pa que fesenos servir los suyos escusaus. En a plaza daban la bolsa d’o corredor: magra, churizo, pasta… muito millor que ixa patacada de papeloz de publicidat y botifueras d’as corridas gudroneras.

Lo maitín d’a corrida certifiqué lo que m’entrefilaba: sería una corrida de poqueta chent. No pasaría l’angunia d’atras prebas d’ixa primer entrada en o mont que se fa un embasador y t’has d’aturar. Ni sisquiá se fació la tipica vuelteta a lo lugar pa estirar lo grupo. Tot dreitos enfilando lo camín de puyada que empecipiba con una ampla pista y poqueta costera. Entrando ya en o boscache vinió lo tonyazo d’ulors d’aromaticas. Intenso como pa que yo, que lo flato lo tiengo destorbau, lo sentise invadir-me. Empecipiaba una agradable corrida por un mont rebonico, exichent pero asequible y muit muit corredera.

En trails chiquetas, con tan poca participación, siempre me fa miedo de cacegar-me. No conoixco la zona y soi puro Ryoga, de Ranma ½. Lo día d’antes m’heba esbarrau de tornada d’o bar t’a furgo y ixo que no bi habrá ni trescientos metros de distancia. Manimenos, yera imposible mesmo pa un cepurrio como yo. Lo camín yera indicau perfectament y en toz los cruces que bi hese la minima duda te trobabas con bel voluntario que t’enfilaba t’a on que calese.

Vale la pena fer mención d’a sobrebuena fayena d’a organización en o mont. Antimás de sinyalar lo camín, daban firmes animos y información kilometrica, l’atención en os avituallamientos yera immillorable y mesmo facié uns risos con os d’o kilometro ueito.

Como en isto d’o trail levo poco, soi una mica molondrón. En una d’as puyadas, tot roca, me pasoron cuantos que pareixeban mas crabas que runners. Nomás yera conscient d’ir debant d’una zagalona que aproveitó que m’aturé en o zaguer avituallamiento pa deixar-me veyendo-le la esquena lo que faltaba dica la fin. Creyeba que quedaría lo zaguer y me teneba igual porque en isto de correr lo mont se fa mas cierto que nunca lo de que lo important ye rematar y pasar-lo bien. A la fin, pa que me quedase bella mica d’argüello, no estió asinas y belún arribó dimpués.

Las fuerzas me fueron mas chustetas que no me pensaba. Lo mont ye exichent y te diz cómo vas en realidat mas que no las estadisticas de Strava. Por muito Chuslivol que peteneye me cal firme entreno encara pa poder concarar prebas mas furas sin anguniar.

 Y en meta, ixe esprito de trail modesta, de lugarón, que tantismo goyo fa. Lo mesmo que trobé en atras como la Tastavins trail de Pena-roja u la Vuelta a la mina d’Arinyo. Una plaza a rebutir de chent, magra, biera y uegos fritos pa todas, borina y companyerismo, mosica, nuevas amistaz y las ganas de correr la siguient. Tot y que quereba tornar luego ta Zaragoza, me i quedé firme rato, chupindo-me d’a buena vibra que se i sentiba. En a plaza, veyendo arribar a las zagueras corredoras, chunto a un mocet que se pretaba las bieras a consonant con yo, animando a qui hebanos viviu lo repoliu paisache d’a Iberica y la suya primavera recient estrenada.

La Jamón trail fa parte d’a Copa Iberica trail, cuatre prebas que se celebran en Daroca, Lo Pueyo (Calamocha), Fuset y Ferrera de los Navarros. Muitas d’as que correban veniban d’haber feito la de Daroca. Teneba dudas de si fer la de Ferrera, porque en ixe cabo de semana i hai belatra que tamién m’aganaría. Dimpués d’ista Jamon trail, tiengo prou mas claro d’apuntar-me-ie.

Parabiens a la organización y entalto las trails chiquetas. 

jueves, 12 de marzo de 2026

Zaragoza photocall

Diz que las luengas son una manera de veyer lo mundo. Tiengo bella obcheción a ixe mantra, pero lo que ye cierto de tot ye que cómo charramos refleixa, a sobén de manera inconscient, la envista que cadaún tien d’o suyo entorno. Las parolas que femos servir, las frases que construyimos, los diminutivos que trigamos, lo lexico que en disposamos… todas ixas eleccions dicen tanto de quí somos y cómo pensamos. En o luengache escrito podemos amagar seguntes qué ideyas que nos queremos que se conoixcan. Manimenos, en a espontaneidat d’a luenga parlada, ye a on que lo nuestro ser no se puet entutar y amaneix l’augua clara.

Podría pensar que estió un lapsus linguae, pero me temo que, encara hue, la nuestra quiesta y bofa alcaldesa no vei res de malo cuan dició que l’edificio de Correus «no ye lo que vienen a veyer los turistas» como argumento pa espaldar-lo. En menos de diez parolas Natalia resume la suya ideya de ciudat: Zaragoza photocall.

Chueca arribó a la politica procedent d’o mundo d’a publicidat. Estió a saber-los anyos de Directora de Marketing d’Imaginarium, la interpresa de chuguetes que fació la gatatumba en 2024 y agora, cuento que en parte por una prebable deformación profesional, aplica ixa experiencia suya a lo gubierno d’una ciudat. Zaragoza ye un producto que cal vender y pa ixo se i fa por cada día. Lucetas, floretas y escenarios pa los selfies. Que vienga la turistada a una ciudat que nunca no’n ha viviu, d’o turismo. Que sirva la Immortal pa emplir de likes lo suyo perfil y fer que bel día entre en a pugna por bel Menisterio.

La declaración la fació en o marco d’a polemica por que s’espaldase l’edificio de Correus d’o Portillo. Las obras pa fer-lo dispareixer devantoron las protestas de vecindau, asociacions en defensa d’o patrimonio como Apudepa y atras organizacions. Ya d’antes se veniba avisando d’o zancocho que suposaba esvoldregar tot un referent de l’arquitectura brutalista en a nuestra ciudat.

A Natalia Chueca no le fa goyo l’edificio. Puet estar que a tu que leyes isto tampoco. Que no le veigaz la polideza ni mica valura artistica. Tien razón que la chent no se i fa fotos, ixo ye de dar. Ni los d’aquí, encara que nusatros a l’alcaldesa le tiengamos igual. Pero ye que todas ixas consideracions son de raso irrelevants. Lo patrimonio arquitectonico y artistico en cheneral, igual como tot lo patrimonio —lo natural y lo lingüistico tamién— no son cuestions de que faiga bonico en as fotos u de que la cazurralla dominguera le faiga aprecio. La conservación d’a nuestra cultura y identidat no ye un concurso de popularidat. Prou que dengún no se fa fotos con as penchinchas, que cualsequier cabo d’o poliu Pirineu recibe prous mas visitas que no lo Barranco d’as Almunias, pero ixo no significa que tienga menos valura. Atra cosa ye que no tiengas los conoiximientos pa entender-la.

Igual como la mayoría d’a población, igual como Natalia, soi prou ignorant cuanto a afers arquitectonicos. En sé lo chusto. Sé si un edificio me pareixe bonico u no pas. Pero no tiengo ni ideya d’a relevancia que pueda tener. Tasament sabría encaixar la mayoría de construccions en un estilo u periodo historico. Manimenos, me guardo muito de sentenciar que calga espaldar lo que siga por lo mío concieto. Muito menos por lo concieto d’a chent que vienga a visitar la ciudat a on que vivo.

L’edificio de Correus ye patrimonio arquitectonico zaragozano independientement de cuántos turistas viengan, de cuántas fotos se le faigan, de si le fa goyo u no a l’alcaldesa u a la mayoría d’as ciudadanas. Las modas van y vienen. Los criterios esteticos cambean terne que terne. Que les ne digan a los parisiens de cabo d’o XIX cuan viyoron aquel zarrio de fierros devantar-se en o Campo de Marte. Por ixo, entre atras razons, la conservación d’o patrimonio ye una cuestión tecnica que, tot y que prou que podamos opinar, ha d’estar en mans d’as personas expertas.

Zaragoza, pa Chueca, ye nomás un escenario pa las visitants. Rai qui vivimos (en) la ciudat. Vites muertas, norias esmarchinadas, foodtrucks a bando y parques zarraus. Entrepuces a la cincomarzada y a chuntar-se en a carrera a fer una lifareta. Zaragoza pa las foranas con cauquerré, pa lo turismo relichioso, pa las influencers raixosas. La nuestra historia, cada carrera y edificio, la identidat manya... a lo servicio de l’instagrameyo. La pixorrotera pilarista a l’endrecho d’a estatua a lo Chusticia, que se forchó en Averly, como filosofía de ciudat. Lo baturrismo debant d’a nuestra rebelión. Las flors podrindo-se baixo la uellada d’o mozo Chuanet que se fa cruces.

Y entremistanto, la noria (no) chira.